خانه ای روی آب ؛ مسکن مهر همچنان بلاتکلیف است

سالنامه مثلث : مسکن مهر جزو پروژههای بسیار پرسروصدای دولت نهم و دهم بود. کار آن از این ایده ساده آغاز شد که چون بخش عمدهای از قیمت مسکن را قیمت زمین تشکیل میدهد، اگر دولت قیمت زمین را حذف کند،خرید خانه در دسترس همه مردم و بهخصوص اقشار کمدرآمد قرار خواهد گرفت و مشکل مسکن برای همیشه حل خواهد شد.
طرح مسکن مهر،با همین ایده آغاز شد که دولت میتواند با حذف قیمت زمین و طرح اجارههای 99 ساله، که مردم را بدهکار دولت میکند، مالکیت قطعی را مشروط و به خانهدار شدن مردم کمک کند. در برنامهها دیده شده بود که تا دو میلیون و 300 هزار واحد مسکن در سرتاسر کشور در حاشیه شهرهای مختلف ساخته و به متقاضیها واگذار شود.
دولت احمدینژاد در آغاز وقتی سرمست درآمدهای افسانهای نفتی بود، با خوشبینی برای برخی پروژههای مسکن مهر دست به دامن پیمانکارهای خارجی میشود و برای آنهایی که از شهرهای بزرگ دورتر بودند، پیمانکارهای ایرانی پیدا کرد و با سروصدای بسیار از مردمی که شرایط خاص برای دریافت واحدهای مسکونی داشتند دعوت به ثبتنام کرد.
احمدینژاد هم برای هر سفر استانی یک پروژه خوب و وسیع برای افتتاح داشت و مردم هم از اینکه تنها به رقمی کمتر از 15 میلیون تومان بهعنوان قسط اول میتوانند صاحب خانه شوند، راضی بودند.
اما خیلی زود کمبود و نقاطضعف ایده مسکن مهر روشن شد. دولت که در ابتدا تصور میکرد میتواند با اجرای طرح مسکن مهر در هر سال یکونیم میلیون واحد مسکن تولید کند، بعد از گذشت دو سال از آغاز پروژه و ثبتنام بیش از سه میلیون نفر در طرح مسکن مهر متوجه شد دستش آن قدرها هم باز نیست.
وزیر مسکن دولت نهم از روشن نبودن ابعاد پروژه برای خود مسئولان وزارت راه و شهرسازی صحبت کرد و روشن شد که پروژه در همان سالهای ابتدایی با مشکل فراهم کردن زمین و تسهیلات بانکی وعده داده شده به متقاضیها، رو به رو بوده است. مکانیابی مجتمعهای مسکونی که در قالب مسکن مهر قرار بود احداث شود نگرانی در مورد بروز یک نوع حاشیهنشینی جدید را افزایش داد و حتی نگرانی در مورد درخواست مردم برای پس گرفتن پولهای سرمایهگذاری شده در این پروژه هم بالا گرفت.
همزمان با کاهش توان اقتصادی دولت و کاهش نقدینگی در دست دولت، روند افتتاح پروژههای مسکن مهر هم کندتر شد. از طرفی فشار مردمی که رقم ناچیز پساندازشان را به امید خانهدار شدن به حساب پروژه مسکن مهر واریز کرده بودند روی دوش دولت سنگینی میکرد و فشار افتتاح سریعتر پروژههایی را ایجاد میکرد که پیمانکارها هم میدانستند هنوز آماده بهرهبرداری نیست. با این حال، افتتاح پروژههایی که گاهی آب و برق و فاضلاب نداشتند و گاهی زیرساختهای دیگر مانند مدرسه، کلانتری، فضای سبز، بیمارستان و مرکز خرید و حتی راههای دسترسی به شهرهایی که در حاشیه آنها قرار داشتند، پیشبینی نشده بود، در دستورکار قرار گرفت و بعدها به یکی از مهمترین نقاط حساس و مورد انتقاد دولت تبدیل شد.
با این حال، شعارهای مردمپسند در مورد پروژه مسکن مهر به قدری قوی بود که در تمام طول تبلیغات انتخاباتی کاندیداهای ریاستجمهوری یازدهم حتی در صورتی که به این پروژه اعتقاد نداشتند هم سعی کردند از آن دفاع کنند و کل موضوع را زیر سوال نبرند، قول ادامه پروژه مسکن مهر و تکمیل آن، در کنار پرداخت یارانهها، پروژههای نیمهتمام عمرانی، حل منازعات بینالمللی و سر و سامان دادن به شرایط اقتصادی کشور، یکی دیگر از میراثهایی بود که برای هر کسی که بعد از دولت دهم به کاخریاستجمهوری میرفت باقی مانده بود.
در چنین شرایطی بود که دولت یازدهم روی کار آمد که برای مدیریت شرایط اقتصادی کشور ناچار بود تا حد امکان سیاستهای انقباضی مالی را در دستورکار خودش قرار بدهد،ضمن اینکه دولت متعهد شده بود به قولهای دولت قبلی در مورد مسکن مهر هم عمل کند و پروژه را نیمهتمام نگذارد؛ هر چند همزمان حسن روحانی وعده داد که دولت برنامههایی برای حل مشکل مسکن در نظر دارد که در زمان مناسب آنها را اعلام خواهد کرد.
دولت اظهارنظر در مورد مسکنمهر را به وزیر راه و شهرسازی واگذار کرد؛ وزیری که به سختی از مجلس رای اعتماد گرفته بود حالا باید چالش توقعها در مورد ادامه پروژهای را مدیریت میکرد که وزیر به صراحت در جلسه تودیع و معارفهاش گفته بود آن را قبول ندارد. اما عباس آخوندی، کسی نبود که خودش را پشتپرده اظهارنظرهای دوپهلو پنهان کند. او که در جریان تلاش برای به دست آوردن رایاعتماد مجلس از طرحی به نام «مسکن اجتماعی» برای کمک به حل مشکل اقشار کمدرآمد در مورد تامین سرپناه حرف زده بود چندماه بعد از نشستن پشتمیز وزارت راهوشهرسازی صراحتا گفت که به نظر او مسکن مهر طرح مزخرفی است. این اظهارنظر موج انتقادها بهخصوص از طرف نمایندگان مجلس و حامیان سیاستهای دولت قبلی را برای وزیر فعلی بهدنبال داشت.
وزیر پیش از این هم بارها گفته بود که به پروژه مسکن مهر انتقادهایی دارد، با این حال این مخالفت آن طور که برخی مطبوعات و جریانهای سیاسی جلوه میدادند، نبود. آخوندی بارها اعلام کرده بود که انتقاد به پروژه مسکن مهر به معنی ردتعهد کلی دولت به اتمام پروژه و پرداخت حقوق افرادی که در این پروژه سرمایهگذاری کردهاند نخواهد بود.
آخوندی اولین بار در جلسه معارفهاش در این مورد بیپرده صحبت کرد: «انتقاداتی به پروژه مسکن مهر دارم اما این انتقادات هیچوقت به معنای توقف مسکن مهر نیست. ۱۲۰ هزار میلیارد تومان اعتبار برای اتمام پروژههای راهوشهرسازی نیاز است که تامین آن از راههای گذشته امکانپذیر نیست، بهطور قطع اعتقاد به توسعه پایدار در بخش مسکن داریم که این موضوع بدون پسانداز و تجهیز منابع توسط سپردهگذاران غیرممکن است. خانهدار شدن افراد بدون پسانداز یک تصور ذهنی است و افراد و مدیران این موضوع را بهطور شفاف برای مردم توضیح ندادند، در صورتی که برای خرید خانه نیاز به پسانداز در خانوار است.»
وزیر راه و شهرسازی با اظهارات ناامیدکننده مسکن مهر را طرحی مزخرف یا حاشیهنشینی مدرن نامیده است و سهم بسزایی در ایجاد یأس و ناامیدی مردم و مسئولان و مدیران استانی نسبت به مسکن مهر داشته است.اتمام مسکن مهر به پایان سال ۹۵ موکول شد که روند فعلی مسکن مهر نشاندهنده عدم تحقق این وعده است. وزیر راه و شهرسازی تنها سه دیدار از پروژه مسکن مهر داشته و در مجموع از ابتدای دولت یازدهم، کمتر از ۱۰ بار از مسکن مهر بازدید به عمل آوردهاند.»
انتقادهای مجلس به وزیر چندان مورد قبول نیفتاد، تنها چند روز بعد از قرائت این گزارش در مجلس شورایاسلامی، در پایان هفته اول اردیبهشت ماه، قائممقام وزیر راه در یک کنفرانس مطبوعاتی خبر داد که تا پایان سال 94، دو میلیون و 100 هزار واحد به اتمام میرسد. اگر آماری که قائممقام وزیر راه و شهرسازی داده واقعا محقق شود، چیز زیادی از عمر مساله تحویل واحدهای مسکن مهر به مردم باقی نمانده است. باتوجه به اینکه چیز زیادی هم از عمر مجلس فعلی باقی نمانده، بعید است که شانس دیگری برای دعوت دوباره از وزیر راه و شهرسازی در این مورد وجود داشته باشد. تبعات کل ماجرای ساخت و سازشهرکهای آپارتمانی در حاشیه شهرها و اسکان گروههای بزرگی از مردم کم درآمد در نقاط مشخصی از حومهها، چیزی است که در آینده مشخص خواهد شد.