عربستان با وجود کاهش قیمت نفت سیاست های منطقه ای خود را ادامه می دهد
بحران قیمت نفت در جهان
بازار نفت جهانی در حدود یک سال است که روند نزولی قیمت‌ها را شاهد بوده است. این روند نزولی تا حدی بوده که قیمت در روزهای اخیر به حدود نیمی از آنچه در ماه ژو‌ئن سال گذشته بود رسیده است. کشورهای صادر‌کننده نفت خام و همچنین شرکت‌های خصوصی بین‌المللی نفتی که در سال‌های اخیر درآمده‌های چشمگیری داشتند به ناگهان با نزول درآمدها که ناشی از سقوط قیمت نفت خام در بازار جهانی است، مواجه شده‌اند. به گزارش نیویورک‌تایمز، در نتیجه این کاهش قیمت‌ها تا ماه آگوست سال جاری میلادی بیش از ۱۰۰ هزار نفر از کارکنان در قسمت‌های مختلف صنایع نفتی کار خود را از دست داده‌اند. علاوه بر این صنایع تولیدی تجهیزات حفاری نیز از این وضعیت به‌شدت متضرر شده‌اند به این دلیل که تقاضا برای تولیدات‌شان کاهش یافته است. علت اصلی این جهش نزولی قیمت‌ها در یک سال اخیر اضافه تولید نفت خام در جهان بوده است. یکی از کشورهایی که در این اضافه تولید نقش مهمی داشته آمریکا است که تولیدات خود را طی شش سال گذشته تقریبا دو‌برابر کرده است. در نتیجه این افزایش تولید کشورهایی نظیر عربستان سعودی، نیجریه و الجزایر که از جمله صادرکنندگان نفت به ایالات‌متحده آمریکا بودند ناگهان وادار به رقابت در آسیا که دومین بازار بزرگ تقاضای نفت (پس از آمریکا) در جهان است، شدند. نتیجه این رقابت این بوده است که برای جلب مشتریان آسیایی و برای حفظ سهم فروش خود در آسیا این صادرکنندگان ناچار به ارائه تخفیف‌های چشمگیری شدند که خود به کاهش بیشتر قیمت نفت در جهان کمک کرد. در این میان کشورهایی نظیر کانادا ، عراق و روسیه نیز به افزایش تولیدات خود طی سال‌های اخیر ادامه داده‌اند. به این ترتیب افزایش اضافه تولید جهانی در اثر افزایش تولید دسته‌جمعی تولید‌کنندگان بزرگ نفتی در شرایطی که تقاضای جهانی برای نفت افزایش متناسبی نداشته باعث سقوط قیمت‌ها شده است. از جمله عوامل اصلی عدم افزایش متناسب تقاضا برای نفت در جهان می‌توان به کند شدن رشد اقتصادی در اروپا، کند شدن رشد اقتصادی در کشورهای رو به توسعه و همچنین سقوط قیمت واحد ارزی چین که خبر از کند شدن رشد اقتصادی این کشور در آینده نزدیک نیز می‌دهد، اشاره کرد.
چه کسی بازنده اصلی است؟
بازندگان اصلی این نزول قیمت کشورهای صادر‌کننده نفت خواهند بود. در میان صادرکنندگان نفت، کشورهایی که رشد اقتصادی‌شان به درآمدهای نفتی وابستگی شدید‌تری دارد با مشکلات جدی‌تری مواجه خواهند شد. همچنین صادرکنندگانی که ذخایر مالی بالایی ندارند و نتوانسته‌اند بخشی از درآمدهای کلان نفتی خود را در زمان بالا بودن قیمت‌ها پس‌انداز کنند، از این سقوط قیمت بیشتر آسیب خواهند دید. کشورهایی مانند ایران، ونزو‌ئلا، اکوادور و برزیل از جمله این کشورها خواهند بود. علاوه بر این روسیه نیز که در سال‌های اخیر در پس‌انداز درآمدهای نفتی بسیار موفق بوده و به دلیل تحریم‌های اقتصادی بین‌المللی مجبور به خرج کردن بخشی از این پس‌انداز‌ها شده است، در مقابل کاهش قیمت جهانی نفت آسیبپذیرتر از قبل خواهد بود. در آمریکا نیز، ایالت‌های آلاسکا، داکوتای شمالی، تگزاس و لوییزیانا که اقتصاد محلی‌شان وابستگی شدیدی به درآمدهای نفتی داشته در معرض فشار اقتصادی بیشتری قرار دارند. شرکت‌های نفتی عظیمی مانند شورون آمریکا و شل هلند نیز با اینکه به نسبت شرکت‌های کوچک‌تر نفتی در موقعیت مناسب‌تری قرار دارند، برای‌کم کردن هزینه‌ها به کم کردن نیروهای انسانی خود
پرداخته‌اند.
تاثیر بحران نفت بر اقتصاد ایران
همانطور که در بالا اشاره شد، ایران از جمله کشورهای صادر‌کننده نفتی است که انتظار می‌رود تحت فشار اقتصادی بیشتری به دلیل افت قیمت جهانی نفت قرار بگیرد. یکی از مهم‌ترین اقدامات دولت یازدهم حل کردن بحران هسته‌ای با امید به برچیده شدن تحریم‌های بین‌المللی از روی ایران بوده است. همزمانی افت شدید قیمت نفت در جهان با آغاز دوره اجرایی تفاهم هسته‌ای ایران (با فر‌ض بر اینکه بحران دیگری در این حوزه پیش رو نباشد) امکان بهره‌گیری اقتصادی از کاهش تحریم‌ها برای ایران محدود‌تر خواهد بود. این مساله نتیجه مجموعه‌ای از عوامل است که در زیر به آنها اشاره می‌شود: ۱. پایین بودن قیمت نفت در بازارهای بین‌المللی به کاهش درآمدهای نفتی ایران نیز کمک خواهد کرد. علاوه بر قیمت پایین، مشکل دیگری که بر سر راه صادرات نفت ایران قرار دارد، باز‌گرداندن سهم ایران در بازار است. باتوجه به اینکه تحریم‌ها ایران را به کاهش اجباری سهم خود در بازار سوق داده است، انتظار می‌رود ایران برای باز پس گرفتن سهم خود از دیگر رقبای صادر‌کننده مجبور به تخفیف‌های بیشتری نیز باشد. ۲. پایین بودن قیمت نفت در جهان به کند شدن رشد اقتصادی در جهان می‌انجامد. با کند
شدن رشد اقتصادی چین که یکی از همتایان تجاری اصلی ایران بوده، رشد اقتصادی ایران نیز از این روند کند شونده دور نخواهد بود. ۳. کاهش قیمت نفت باعث شده تا سرمایه‌گذاری در حوزه نفت در سراسر جهان به‌شدت کاهش یابد. بنابراین تشویق و جذب سرمایه‌گذاران خارجی در صنعت نفت در ایران با چالش مواجه خواهد بود.
۴. واردات ایران که در سایه تحریم‌ها به‌شدت کاهش یافته با پایین بودن قیمت نفت امکان رشد چندانی نخواهد داشت. ایران در سال‌های اخیر به دلیل تحریم‌ها از دسترسی به فن آوری و تجهیزات صنعتی، پزشکی و تولیدی محروم بوده است. پایین بودن درآمدهای نفتی که بخش عمده‌ای از درآمده ارزی ایران را تشکیل می‌دهند، به توان اقتصادی ایران برای واردات چنین تجهیزات و صنایعی کمک بسیار چشمگیری (پس از برچیده شدن احتمالی تحریم‌ها) نخواهد کرد.
تاثیر بحران نفت بر کشورهای حاشیه خلیج‌فارس
کشورهای حاشیه خلیج‌فارس در دهه‌های گذشته در زمینه جمع‌آوری درآمدهای نفتی بسیار موفق بوده‌اند. یکی از دلایل این موفقیت جمعیت‌کم و محدودیت فعالیت‌های اقتصادی این کشورها بوده است. اقتصاد‌های کوچک و محدودیت فعالیت‌های اقتصادی این کشورها سیاستگذاران را به سرمایه‌گذاری داراییهای نفتی در خارج از اقتصاد ملی کرده که این روند سرمایه‌گذاری خود به رشد بیشتر داراییهای فتی این کشورها کمک کرده است.
به استثنای عربستان سایر کشورهای نفت‌خیز این منطقه در زمره بزرگترین صاحبان صندوق‌های ذخیره داراییهای نفتی در جهان به‌شمار می‌آیند. این دارایی‌ها علاوه بر تامین منابع مالی برای دولت‌ها در شرایط سخت بازارهای نفتی، (مانند موقعیت کنونی) به منظور کاهش وابستگی اقتصادی به نفت و ذخیره دارایی‌ها برای نسل‌های آینده نیز در نظر گرفته شده‌اند. پیش‌بینی می‌شود در صورت باقی ماندن وضعیت بازار نفت، توان ذخیره داراییهای نفتی این کشورها به‌طور چشمگیری کاهش یافته و به این ترتیب سرمایه‌گذاری‌های خارجی و داخلی آنها کند‌تر شود. بخشی از این سرمایه‌گذاری‌ها به منظور حفظ منافع سیاسی این کشورها در منطقه به‌خصوص در مصر، سوریه و یمن صرف می‌شود که البته محدود شدن این مخارج به دلیل کمبود داراییهای نفتی در بلند‌مدت غیر ممکن نیست. همانطور که اشاره شده عربستان که دارای بزرگترین جمعیت و اقتصاد منطقه حاشیه خلیج‌فارس است به نسبت سایر کشورهای عربی نفت‌خیز منطقه در مقابل افت قیمت جهانی نفت آسیبپذیرتر است. عربستان به‌رغم تولید حدود ۹ میلیون بشکه نفت خام که این کشور را در جایگاه بزرگترین تولید کننده اوپک قرار داده است، به دلیل جمعیت
بزرگ‌تر، فساد مالی شدید، ساختار ناکارآمد اقتصادی و بازدهی پایین اقتصادی موفقیت چندانی در ذخیره‌سازی درآمدهای نفتی مانند کشورهایی نظیر کویت یا قطر و ابوظبی نداشته است.در حالی که اقتصاد عربستان در معرض آسیب‌های اقتصادی کلان ناشی از افت درآمدهای نفتی است، انتظار نمی‌رود فعالیت‌های منطقه‌ای این کشور به دلیل فشارهای مالی تغییرات مشهودی یابد. باتوجه به موقعیت سیاسی و قدرت و نفوذ منطقه‌ای عربستان در میان سایر کشورهای حاشیه خلیج‌فارس این کشور با تشویق کشورهای کوچک‌تر به همراهی در ادامه سیاست‌های منطقه‌ای و تقسیم هزینه‌ها قادر خواهد بود روند سیاست‌های منطقه‌ای خود را بدون تاثیر چندانی از بازارهای نفت ادامه دهد.
دیدگاه تان را بنویسید