آثار کاهش قیمت نفت بر اقتصاد تک‌محصولی عربستان سعودی
پادشاهی دست‌به‌عصا
کاهش 50 درصدی قیمت نفت در نزدیک به یک سال اخیر باعث شده تا علاوه بر کاهش درآمدهای نفتی کشورهای حاشیه خلیج‌فارس، برخی تحلیلگران و کارشناسان مسائل ژئواکونومیک و انرژی از ثابت ماندن قیمت‌ها و حتی کاهش بیشتر قیمت نفت سخن به میان آورند و آثار کوتاه مدت میان مدت و تا حدی هم بلندمدت این موضوع را بر وضعیت داخلی و الگوی رفتار خارجی این کشورها مورد تبیین و تحلیل قرار دهند. افت قیمت نفت از اواسط سال 2014 از 100 دلار به حدود 40 دلار در ماه آگوست 2015 نشان می‌دهد که اقتصادهای تک‌محصولی و وابسته به نفت همچون عربستان سعودی، کویت و تا حدی امارات متحده عربی علاوه بر اینکه این وضعیت می‌تواند دولت را در هزینه‌های جاری و بودجه کشور دچار مشکلاتی سازد، می‌تواند بخشی از رفاهیاتی را که مردم این کشورها به برکت تزریق پول‌ها در قالب یارانه دریافت می‌کنند، دچار نوسان سازد و در بلندمدت تبدیل به منبع نارضایتی‌های اجتماعی شود. شاهد مثال این موضوع است که در بحبوحه تحولات بهار عربی در سال 2011، ملک عبدالله عربستان مبالغ زیادی را در قالب سوبسید در جامعه تزریق کرد. بیشتر تحلیلگران این اقدام پادشاه عربستان را گامی برای مهار و کنترل
شراره‌های بهار عربی توصیف کردند که می‌توانست در جامعه عربستان، منبع تولید بحران باشد.
نکته دیگری که از مجرای کاهش قیمت نفت بر دولت‌های عربی خلیج‌فارس وارد می‌شود، محدودیت در تخصیص بودجه برای پروژه‌های منطقه‌ای و نفوذ در حوزه‌های ژئوپلیتیکی است. به‌خصوص این موضوع برای دولت عربستان اهمیت دوچندانی دارد. عربستان سعودی سالانه مبالغ هنگفتی را از طریق مرکز رابطه العالم‌الاسلامی مستقر در جده به جنبش‌ها و مساجد و مدرسه‌های سلفی و همچنین گروه‌های شبه‌نظامی و جنبش‌های همسو در جهان اسلام و منطقه خاورمیانه تخصیص می‌دهد که باقی ماندن نفت بر قیمت کنونی، این پادشاهی را دست به عصاتر خواهد کرد. مقایسه دست و دلبازی‌های عربستان در مقطع کنونی با دهه 1990 که در آن پادشاهی سعودی حتی هزینه‌های حمله نیروهای ائتلاف به عراق در سال 1991 را تامین می‌کرد، نشان می‌دهد که افزایش هزینه‌های داخلی در عربستان، کارگزاران این کشور را در تخصیص بودجه‌های سخاوتمندانه، با محدودیت مواجه کرده است. نکته دیگری که در همین ارتباط مطرح می‌شود، حجم درگیری‌های عربستان در منطقه است. به نسبت چند دهه پیش، پادشاهی عربستان علاوه بر هزینه‌هایی که برای مداخله و حضور در عراق، سوریه، بحرین و یمن متحمل شده است، بودجه‌های کلانی را برای خریدهای
تسلیحاتی در طول یک دهه اخیر خرج کرده که همگی این موارد نشان می‌دهد پادشاهی عربستان سعودی بیش از گذشته به سمت استقلال تصمیم‌گیری از آمریکا حرکت کرده و الگوی رفتاریش به سمت فرآیندهای خودیاری و تشکیل جبهه‌بندی‌ها و ائتلاف‌های منطقه‌ای متمایل گشته است. ذکر این نکته لازم است که با وجود کاهش قیمت نفت و تاثیر بر درآمدهای دولت عربستان سعودی، اما این کشور به پشتوانه ذخایر عظیم ارزی خود در خارج از کشور می‌تواند برای مدت حداقل پنج سال، ضربات احتمالی کاهش قیمت را تحمل کند. پشتوانه ارزی 733 میلیار دلاری که خود سالانه رقمی معادل 60 میلیارد دلار برای این کشور سودآوری دارد، اهرم و تکیه‌گاه قابل اتکایی را برای این کشور فراهم آورده تا از مجرای کاهش قیمت نفت، اهداف اقتصادی و سیاسی خود را در برهه کنونی به خوبی دنبال کند. اگرچه در موفقیت بلندمدت این کشور در دنبال کردن چنین اهدافی تردیدهای فراوانی وجود دارد.
لوزی نفتی عربستان
کاهش قیمت نفت عوامل گوناگونی دارد که از کاهش تقاضا به دلیل رکود اقتصادی تا افزایش عرضه به دلیل افزایش تعداد تولیدکنندگان و همچنین وجود برخی تحولات سیاسی در آن موثر است. در این میان اگر دست‌های پشت پرده عربستان برای کاهش عمدی قیمت نفت را مفروض بگیریم، می‌توان به برخی اهداف در وهله اول اقتصادی و سپس سیاسی این کشور اشاره کرد. در خصوص اهداف عربستان در مرحله اول باید به حفظ سهم بازار اشاره کرد. عربستان معتقد است حتی با وجود قیمت‌های بسیار پایین، اوپک نباید سهم خود را از بازار برای جبران قیمت کم کند. چون این وضعیت باعث می‌شود تا دیگر تولیدکنندگان که مترصد فرصت هستند، این فرصت را پیدا کنند که جای خالی اوپک را با نفت خود پر کنند. عامل مهم دوم برای عربستان، زمین زدن تولید کنندگان نفت غیرمتعارف یا نفت رسی شیل است. در یک دهه اخیر نفت شیل به دلیل افزایش قیمت نفت به بالای 100 دلار، این فرصت را پیدا کرده بود تا با وجود هزینه‌های بالای تولید نفت، به جمع تولیدکنندگان اضافه شود. عربستان معتقد است که کاهش قیمت به زیر 50 و حتی 30 دلار باعث خواهد شد تا نفت شیل که میانگین 60 دلار هزینه تولید دارد، با مشکل مواجه شود و صرفه
اقتصادی خود را از دست بدهد. عامل سوم هم می‌توان به موضوع انرژی‌های تجدیدپذیر اشاره کرد، وقتی برای مصرف‌کنندگان نفت قیمت‌های بالای 100 دلار، هزینه‌های اقتصادی زیادی را بر کشور تحمیل می‌کند، این ذهنیت ایجاد می‌شود که به سمت جایگزینی سوخت‌های غیرفسیلی حرکت کنند. اگرچه ریشه این موضوع بسیار قدیمی‌تر ازاین مباحث است، اما افزایش قیمت‌های نفت در طول یک دهه اخیر، تمایل به سمت انرژی‌های تجدیدپذیر و مقرون به صرفه‌تر را زیاد کرد. از این زاویه سعودی‌ها معتقدند که کاهش قیمت‌های نفت مطلوبیت زیادی برای مصرف‌کنندگان خواهد داشت و باعث خواهد شد تا در میان‌مدت بتوان از نفت به‌عنوان یک کالای همچنان استراتژیک به‌خصوص برای اقتصاد وابسته به نفت عربستان استفاده کرد. عامل چهارم به عوامل سیاسی بر‌می‌گردد. نفت فارغ از اهمیت اقتصادی آن، همواره یک کالای استراتژیک در رقابت‌های ژئوپلیتیک بوده است. عربستان در برهه‌های مختلفی از این کالا به‌عنوان ابزار تنبیه و فشار استفاده کرده و در این رهگذر توانسته برخی اهداف خود را محقق سازد. در جریان کاهش قیمت نفت در سال 2014 این نظریه مطرح شد که این کشور درصدد است تا بر ایران و روسیه به خاطر مسائل
هسته‌ای و همچنین تحولات سوریه و اوکراین، فشار وارد سازد. اگرچه در مقطع کنونی و با روشن شدن برخی مسائل پشت پرده نشان داده شد که عربستان بیشتر اهداف اقتصادی را دنبال کرده است.
جمع‌بندی
می‌توان گفت که به دلیل وابستگی 90 درصدی بودجه عربستان به نفت و نیازهای این کشور به تحصیل درآمدهای فسیلی برای ارتزاق داخلی و پیشبرد اهداف منطقه‌ای، باقی ماندن طولانی‌مدت قیمت نفت در رقم‌های زیر 50 دلار باعث خواهد شد تا هم در حوزه داخلی و هم در سطح منطقه‌ای، عربستان با مشکلاتی مواجه گردد. از رقم نزدیک به 10 میلیون بشکه تولید نفت عربستان در روز، 3 میلیون و 300 هزار بشکه صرف مصارف داخلی همچون تولید برق، دستگاه‌های آب شیرین‌کن، بنزین و برخی فرآورده‌های دیگر می‌شود که مابقی یعنی رقم شش میلیون و 700 هزار بشکه نیز صادر می‌گردد. به فرض اگر قیمت‌های نفت بخواهد برای یک دوره پنج ساله دوام داشته باشد و حتی باز هم افت پیدا کند، بخش عمده‌ای از ذخایر ارزی این کشور مصرف می‌شود که خود قدرت مالی بین‌المللی این کشور را آسیب‌پذیر می‌سازد.
اما اگر قیمت‌ها بخواهد برای یک دهه ماندگار شود، آثار بسیار محسوس و ملموس‌تری بر عربستان بر جای خواهد گذاشت که می‌تواند بر توزیع و تزریق پول در جامعه، خریدهای تسلیحاتی و حجم حمایت‌های مادی این کشور در سطح منطقه تاثیر قابل توجه‌ای بر جای بگذارد. باتوجه به شکنندگی‌هایی که در این فرآیند قابل تصور است می‌توان گفت که باتوجه به اینکه عربستان در طول حداقل چهار دهه اخیر از ثبات اقتصادی و سیاسی برخوردار بوده است، تصور کردن آن برای جامعه‌ای که به شرایط ثبات عادت کرده و کمتر در روندهای بحران اقتصادی قرار گرفته می‌تواند منابع روانی تنش اعتراض اجتماعی را افزایش دهد.
بنابراین بحرانی‌تر شدن این وضعیت بر عربستان و تاثیری که بر الگوی رفتاری این کشور بر جای خواهد گذاشت، به عواملی چون سطح و میزان وابستگی به درآمدهای نفتی، متنوع کردن و بها دادن به انرژی‌های دیگر از جمله سوخت هسته‌ای، بازگشت نفت به قیمت‌های قبلی، نقش عوامل اقتصادی و سیاسی در سطح جهان و همچنین سطح و دامنه رفتار منطقه‌ای عربستان بر می‌گردد.
دیدگاه تان را بنویسید