چالش‌های قانونی عقد هبه

هدیه دادن در فرهنگ ایران همواره پذیرفته شده و پسندیده بوده است، حال جالب است بدانید که این رسم دیرینه در قالب عقد هبه رسمیت یافته است. به عبارت دیگر هبه یکی از قراردادهای معتبری است که قانونگذار به رسمیت شناخته است. قانون مدنی در ماده 795 به تعریف عقد هبه پرداخته و آن را اینگونه معنا کرده است:

هبه عقدی است که به موجب آن یک نفر مالی را مجانا به کس دیگری تملیک می‌کند.

در باب هبه می‌توان بسیار سخن گفت اما در این بخش قصد داریم تنها به یکی از ارکان آن بپردازیم. با این توضیح که اصولا هبه قابل عدول است، یعنی شخص که چیزی را هبه کرده است می‌تواند آن را باز پس ستاند، اما در موارد و شرایطی امکان رجوع از هبه (‌یعنی پس گرفتن آنچه که بخشیده شده است‌) وجود ندارد. در این نوشتار قصد داریم در همین باب سخن گوییم. یعنی عدم امکان رجوع در هبه.

رجوع از هبه به چه معناست؟

گفته شد که هبه به معنای بخشیدن مالی توسط یک شخص به دیگری است، در نتیجه اصولا به رایگان صورت می‌پذیرد و ما به ازا ندارد. نکته دیگر آن که مالکیت مال بخشیده شده به شخص مقابل منتقل می‌گردد. اینجاست که عقد هبه از عقد صلح متفاوت می‌شود.

می‌دانیم که مالک می‌تواند هر دخل و تصرفی در مال خود داشته باشد اما در عقد هبه این مالکیت اندکی متزلزل است. با این توضیح که شخص هبه دهنده می‌تواند مال بخشیده را مطالبه کند و مالک جدید باید نسبت به پس دادن آن اقدام نماید.

این فعل و انفعال، یعنی درخواست استرداد مال موضوع هبه و استرداد آن توسط گیرنده، به عنوان رجوع از هبه شناخته می‌شود. رجوع از هبه اقدامی صحیح بوده و ماده 803 قانون مدنی این امر را به رسمیت شناخته است.  حال که با مفهوم رجوع از هبه آشنا شدیم باید بدانیم که برخی شرایط قابل تصور است که رجوع از هبه را ممنوع می‌نماید، در بخش بعدی به این موانع پرداخته خواهد شد.

موانع رجوع از هبه چیست؟

ماده 803 قانون مدنی موانع رجوع از هبه را در 5 بند شرح داده است، اما در صدر ماده آمده است که رجوع هبه با بقای عین موهوبه ممکن است، به همین سبب در این بخش ابتدا مفهوم بقای عین موهوبه را شرح می‌دهم و سپس به دیگر بندهای ماده می‌پردازم.

• بقای عین موهوبه

عین موهوبه به بیان ماده 795 به مالی گفته می‌شود که موضوع هبه قرار می‌گیرد، به عبارت دیگر آن چیزی که ما هبه می‌دهیم را عین موهوبه می‌گویند. در این شرط آمده است که عین موهوبه باید موجود باشد، اما عین چیست؟

برای تعریف عین نخست به تعریف مال می‌پردازیم. مال به چیزی گفته می‌شود که از نظر عرفی ارزش اقتصادی داشته باشد. ارزش اقتصادی داشتن منجر به مطلوبیت یافتن شی برای معامله می‌گردد، پس مال می‌تواند موضوع انواع قراردادها و معاملات قرار گیرد. حال اگر مالی موضوع عقد هبه بوده باشد، به عنوان عین موهوبه شناخته می‌شود.

با توضیح ارائه شده مشخص می‌گردد که رجوع از عقد هبه تنها در صورتی مجاز است که عین موهوبه باقی باشد، یعنی زایل، سرقت، منتقل به غیر و مواردی از این دست نشده باشد. بقای عین موهوبه شرط لازم برای رجوع از هبه است اما شرط کافی نیست، به عبارت دیگر همچنان برخی شرایط باید محقق باشد تا بتوان از هبه رجوع کرد که در ادامه اشاره می‌شود.

• در صورتی که متهب پدر یا مادر و یا اولاد واهب باشد

مطابق با اولین بند از ماده 795 قانون مدنی، چنانچه عقد هبه بین والدین و فرزندان محقق شده باشد، دیگر قابل رجوع نیست. توضیح آن که واهب به شخصی گفته می‌شود که مال را به هبه می‌دهد و متهب به آن کس که مال را دریافت کرده است.

در نتیجه حکم این بند چنانچه شخص واهب، مال را به پدر، مادر و یا اولاد خود هبه کرده باشد، دیگر نمی‌تواند از آن رجوع نماید و مالکیت متهب بر مال قطعی و کامل است.

• در صورتی که هبه معوض بوده و عوض هم داده شده باشد

شرط دومی که هبه را از قابلیت رجوع داشتن خارج می‌سازد، معوض بودن آن و تحویل شدن عوض است. منظور از هبه معوض آن است که در مقابل هبه، واهب از متهب خواسته باشد که مالی را به او هبه نماید یا آن که کاری را برای وی به نحو مجانی انجام داده باشد. در نتیجه هبه معوض وضعیتی است که عین موهوبه در مقابل مال یا عمل مشروعی تحویل شده باشد.

حال که معنای هبه معوض را دانستیم، شرط این بند مفهوم‌تر شده است، بدین طریق که اگر تسلیم مورد هبه مشروط شده باشد به انجام عمل یا تحویل مالی، در صورتی که شرط مذکور انجام شده باشد، نمی‌توان از هبه اصلی رجوع کرد. پس در هبه معوض ما اجازه رجوع نداریم.

در اینجا ضروری است که به یک نکته اشاره نماییم، ممکن است طرفین عقد هبه معوض با همدیگر توافق نمایند که موضوع هر دو عقد را مسترد نمایند. در این صورت فعل واقع شده رجوع از هبه نمی‌باشد، زیرا رجوع از هبه فعلی است که یکجانبه و از طرف واهب انجام می‌پذیرد و توافقات دوجانبه راهی در آن ندارند. به عبارت دیگر، توافق طرفین با اینکه صحیح است اما به عنوان رجوع از هبه شناخته نمی‌شود.

• در صورتی که عین موهوبه از ملکیت متهب خارج شده باشد

در این بند به لزوم استقرار مالکیت مورد هبه نزد متهب اشاره شده است. همانطور که پیش از این بیان شد در اثر وقوع عقد هبه، منتقل الیه یا متهب، مالک مال موضوع عقد هبه خواهد بود و همچون هر مالکی می‌تواند انواع دخل و تصرف را در مال خود داشته باشد. 

حال با توجه به شرط این بند، چنانچه متهب در راستای اعمال حق مالکیت خود، مال موضوع هبه را به دیگری منتقل ساخته باشد، دیگر عقد هبه قابل رجوع نخواهد بود. 

نکته دیگری که باید به آن اشاره کرد آن است که صرفا انتقال عین موهوبه شرط است و نحوه و دلیل انتقال اهمیتی ندارد. 

• در صورتی که در عین موهوبه تغییری حاصل شود 

در این شرط باز هم باید تاکید کنیم که متهب مالک عین موهوبه شده است، در نتیجه می‌تواند هر دخل و تصرفی در مال خود داشته باشد. حال اگر مالک جدید تغییری در عین موهوبه اعمال نماید، اعم از آن که تغییر کلی یا جزئی باشد، به دلیل اعمال حق مالکانه بر موضوع هبه، امکان رجوع از واهب سلب خواهد شد.

اگر قصد رجوع از هبه دارید بخوانید

در این نوشتار دانستیم که هر شخصی می‌تواند مالی از اموال خود را به رایگان به دیگری ببخشد و این عمل وی به عنوان عقد هبه شناخته شده و مورد حمایت قانونگذار قرار دارد. همچنین بیان شد که در اثر انعقاد عقد هبه و انتقال عین موهوبه به متهب، متهب مالک جدید مال خواهد شد و می‌تواند هرگونه دخل و تصرفی در آن نماید.

همچنین بیان شد که اصولا عقد هبه قابل رجوع است، یعنی واهب می‌تواند از عمل خود پشیمان شده و نسبت به استرداد عین موهوبه اقدام نماید اما بیان شد که در برخی از حالت‌ها این امر میسر نیست. به عنوان موانعی از رجوع از عقد هبه، اولاً به موضوع موجود بودن مال موهوبه اشاره کردیم و گفتیم که شرط اصلی و اولیه رجوع از عقد، موجود بودن موضوع آن است.