پارلمان به مثابه تریبون ؛ دلیل استقبال چهره های فرهنگی، ورزشی از انتخابات مجلس چیست؟

حضور چهره‌های غیرسیاسی در انتخابات مجلس دهم، موضوعی بود که‌ زمان ثبت‌نام نامزدهای انتخاباتی مورد توجه رسانه‌ها قرار گرفت. البته از مدت‌ها پیش از موعد رسمی ثبت‌نام داوطلبان زمزمه‌هایی مبنی بر احتمال حضور چهره‌های غیرسیاسی در این انتخابات شنیده می‌شد اما به‌دلیل قطعی‌نبودن این مساله، تحلیل‌هایی که پیرامون این اتفاق مطرح می‌شد، چندان جدی نبود. با آغاز ثبت‌نام داوطلبان اما چهره‌های فرهنگی، اجتماعی و ورزشی وارد کارزار انتخابات شدند تا بخت خود را برای حضور در این عرصه بیازمایند. البته از آنجایی ‌که پیش از این، چنین چهره‌‌‌هایی در انتخابات شورای شهر و مجلس شورای اسلامی شرکت کرده بودند، حضور در این کارزار سیاسی برای جامعه و رسانه‌ها چندان عجیب نبود اما در این دوره، حضور این چهره‌ها نسبت به دوره‌های گذشته افزایش چشمگیری یافته و موردتوجه جامعه و رسانه‌ها قرار گرفته است.

فرار از فضای سیاست‌زده
حضور چهره‌های اجتماعی، فرهنگی و ورزشی در عین حال یکی از اتفاقاتی است که گرایش‌های مختلف سیاسی از آن استقبال می‌کنند و دو جریان اصلی سیاسی چندان بی‌تمایل نیستند که در فضای سیاست‌زده این روزها از حضور چهره‌های غیرسیاسی استفاده کنند و در کنار نام‌های شناخته‌شده عرصه سیاست، این چهره‌ها را در فهرست انتخاباتی خود قرار دهند؛ علی‌الخصوص که این سیاست‌زدگی بعد از انتخابات ریاست‌جمهوری 88 و رخدادهای تلخ پس از آن، در جامعه تشدید شده و چهره‌های غیرسیاسی با اقبال بیشتری از سوی جامعه مواجه می‌شوند.
نمونه این اتفاق را می‌توان در انتخابات شورای شهر تهران در سال 92 مشاهده کرد که چهره‌هایی همچون حسین رضازاده، عباس جدیدی،‌ هادی ساعی، علیرضا دبیر و عبدالحسین مختاباد موفق به جلب رای مردم شدند و بر کرسی‌های ساختمان بهشت تکیه زدند. در انتخابات شورای شهر اصفهان نیز مهدی باقربیگی که ایفاگر نقش اول سریال قصه‌های مجید بود، به شورای اسلامی این شهر راه یافت. این در حالی است که از میان چهره‌های فرهنگی و ورزشی، «نخستین‌ها» در رسیدن به کرسی‌های شورا و پارلمان، بهروز افخمی ‌در مجلس ششم و رسول خادم در انتخابات شورای شهر دوم بودند. در عین حال، برخی از این چهره‌ها نیز نتوانسته‌اند در دوره‌های مختلف انتخابات به توفیقی دست یابند. برای مثال مرتضی غرقی گزارشگر صداوسیما در انتخابات نهم از رسیدن به پیروزی بازماند و حسین زمان هنرمند منتسب به جریان اصلاحات نیز در انتخابات شورای شهر دوم شکست خورد.
حضور چهره‌های غیرسیاسی در انتخابات، در سال 92 به اوج خود رسید؛ آنجایی که هنرمندانی همچون افسانه بایگان و امید زندگانی داوطلب نمایندگی مردم در انتخابات شورای شهر چهارم شدند و اعلام کردند که ائتلافی تحت‌عنوان ائتلاف هنرمندان با حمایت دولت وقت، تشکیل داده‌اند.
جریان‌های سیاسی این‌گونه می‌اندیشند که حضور چهره‌های غیرسیاسی می‌تواند ذائقه‌های مختلف اجتماعی را به‌سوی فهرست آنها جلب کرده و آرای قابل‌توجهی را به حساب‌شان واریز نماید. آنها به تجربیات نسبتا موفق در دوره‌های پیشین استناد می‌کنند و بر ادامه این استراتژی تاکید می‌کنند.
بهره جستن از حضور چهره‌های فرهنگی، اجتماعی و ورزشی البته ‌میان اصلاح‌طلبان جنبه دیگری نیز دارد و آن، این است که این جریان سیاسی، چنین احتمالی را از نظر دور نمی‌دارد که ممکن است چهره‌های شاخص منتسب به جریان اصلاحات نتوانند از فیلتر نظارت شورای نگهبان عبور کنند و از این‌رو، تلاش می‌کند که خلاء حضور این چهره‌ها را با چهره‌های غیرسیاسی دارای مقبولیت نسبی در جامعه پر کنند. همچنین جریان اصولگرا نیز از این اقدام برای جلب آرای طبقه متوسط استفاده می‌کند تا بتواند مجموع آرای خود را در انتخابات - علی‌الخصوص کلانشهرها - افزایش دهد. حضور چهره‌هایی که ارتباط جدی با دنیای سیاست ندارند، می‌تواند فضای انتخابات را گرم‌تر کند و لایه‌های مختلفی از مردم را به پای صندوق‌های رای بکشاند؛ به‌گونه‌ای‌که در مجموع برآیندهای انتخاباتی تاثیر مثبت می‌گذارد و مشارکت جامعه در انتخابات را افزایش می‌دهد.

منتقدان چه می‌گویند؟
منتقدان اما می‌گویند که تجربه‌های پیشین حضور چهره‌های غیرسیاسی در مجلس و شورای شهر، تجربه چندان موفقی نبوده و پیامدهای مثبتی به همراه نداشته است. چهره‌های فرهنگی، ورزشی و اجتماعی به‌دلیل آشنایی نداشتن با فضای سیاسی و قوانین حقوقی، نتوانسته‌اند تغییرات مثبت در جامعه و نهادهایی که به آنها راه یافته‌اند ایجاد کنند. گاهی ممکن است رفتاری از یک سیاستمدار و نماینده مردم در یک نهاد رسمی سر بزند که رفتاری نادرست و غیرمتعارف تلقی شود، درحالی‌که اگر این رفتار از سوی یک چهره فرهنگی، اجتماعی و ورزشی باشد، جامعه ذهنیت نادرستی نسبت به آن نداشته باشد. روحیه آرام و لطیف هنرمندان و شخصیت ‌غیر‌سیاسی ورزشکاران، نسبت چندانی با دنیای سیاست ندارد و چه‌بسا اینها در تضاد با یکدیگر باشند.
همچنین هر‌چند حضور این چهره‌ها در نهادهای مختلف راه را برای پیگیری مطالبات صنفی‌شان هموار می‌کند اما در عین حال ممکن است این مقبولیت با عملکرد ضعیف در دوره نمایندگی در شورای شهر یا مجلس رو به کاهش بگذارد. علاوه بر این، هر چه زمان می‌گذرد، رسانه‌ها بیش از گذشته رفتارهای نمایندگان نهادهای سیاسی را زیر ذره‌بین قرار می‌دهند و ضعف‌های احتمالی منتخبان این نهادها را عیان‌تر می‌سازند.
شاهد مثال، حضور چهره‌هایی همچون بیژن نوباوه خبرنگار صداوسیما در مجلس هشتم و نهم، امیررضا خادم به‌عنوان یک کشتی‌گیر و سعید ابوطالب به‌عنوان یک مستندساز در مجلس هفتم، بهروز افخمی ‌کارگردان سینما در مجلس ششم، علیرضا دهقان گوینده اخبار ورزشی سیما در مجلس هشتم و حضور چهره‌های ورزشی و فرهنگی در دوره‌های دوم، سوم و چهارم شورای شهر تهران است.
در این دوره نیز پیش از فرارسیدن موعد رسمی ثبت‌نام‌های انتخاباتی نام چهره‌هایی همچون عادل فردوسی‌پور، کمال تبریزی، رخشان بنی‌اعتماد، بهروز افخمی، هوشنگ مرادی کرمانی، الهام چرخنده و ابراهیم حاتمی‌کیا در گمانه‌زنی‌های انتخاباتی مطرح می‌شد اما اغلب این چهره‌ها از ثبت‌نام امتناع ورزیدند. با آغاز رسمی موعد ثبت‌نام، چهره‌های فرهنگی، ورزشی و اجتماعی وارد عرصه انتخابات مجلس دهم شدند. حمید سجادی اولین وزیر پیشنهادی ورزش دولت یازدهم، مجید خدایی ملی‌پوش کشتی ایران در المپیک آتن و دارنده مدال برنز جهان، حمید سیفی قهرمان سابق کشتی آسیا، عزیز محمدی رئیس اتحادیه مدیران باشگاه‌ها، الهام چرخنده بازیگر، بهنام محمودی بازیکن تیم‌ملی والیبال، آرش میراسماعیلی قهرمان جودو، محمد رویانیان مدیرعامل پیشین باشگاه پرسپولیس، جواد خیابانی گزارشگر فوتبال، افشین علا شاعر، محمود عزیزی بازیگر، امیرحسین صدیق بازیگر و مجری تلویزیون، سید‌علی قائم‌مقامی ‌مدیر تولید فیلم‌های سینمایی، وحید یامین‌پور مجری سابق سیما و امیراحمدی تهیه‌کننده شاخص‌ترین چهره‌های غیرسیاسی بودند که در انتخابات مجلس دهم ثبت‌نام کردند تا خود را در معرض رای مردم قرار دهند.
صادق زیباکلام، استاد دانشگاه و فعال سیاسی اصلاح‌طلب پیرامون تجربه حضور چهره‌های شناخته‌شده هنری و ورزشی در انتخابات چنین می‌گوید: «مشابه این کار، یعنی دعوت از چهره‌های شناخته‌شده ورزشی، برای انتخابات شورای شهر اتفاق افتاد که متاسفانه اصلا تجربه خوبی نبود. عملا ورزشکاران خیلی راحت با اصحاب قدرت کنار آمدند و نتوانستند فایده و ثمره خاصی برای پیشبرد توسعه فرهنگی و اجتماعی شهر تهران داشته باشند. من خیلی مطمئن نیستم که این کار درست باشد. البته بستگی به جهت‌گیری سیاسی، اجتماعی هنرمند یا چهره اجتماعی هم دارد. اما متاسفانه تجربه شورای شهر خیلی تجربه تلخی بود.
نمی‌دانم اگر افرادی که مشخص نیست بر سر مسائل اجتماعی و سیاسی چقدر حاضرند بایستند و هزینه بدهند را به صرف اینکه هنرمند و ورزشکار هستند به مجلس بیاوریم؛ کار درستی است یا نه؟» او در مورد میزان رایی که ممکن است یک چهره هنرمند برای جناح‌های سیاسی به ارمغان بیاورد هم اظهارنظر می‌کند؛‌ آنجا که می‌گوید: «البته این افراد رای هم می‌آورند. اما بعد از ورود به مجلس چه؟ احتمالا به جای 300، 400 هزار رای که نرم تهران بزرگ با جمعیت شش میلیون رای‌دهنده است که خیلی جالب نیست اما با ورود این افراد، تعداد رای‌دهندگان بیشتر می‌شود.
خود جناح‌های سیاسی هم متوجه شده‌اند که با مشکل مواجه هستند و باید کاری کنند که مردم بیشتری در انتخابات شرکت کنند. اما به‌نظر من، راه این نیست که جناح‌های سیاسی به سراغ هنرمندان و ورزشکاران بروند، بلکه راه درست این است که از شورای نگهبان بخواهند نامزدهایی که چهره‌های شاخص سیاسی هستند ردصلاحیت نشوند و بتوانند در انتخابات شرکت کنند. این بهتر است تا اینکه از هنرپیشه یا کارگردانی که نمی‌دانیم افکار و عقاید سیاسی‌اش چگونه است و در صورت ورود به مجلس چه نفعی برای جامعه خواهد داشت، دعوت کنیم و او را در لیست خود قرار دهیم تا مردم به آنها رای بدهند. ضمن اینکه مردم به آن چهره‌ها رای می‌دهند و به دیگر اعضای آن فهرست رای قابل‌توجهی نخواهند داد.» این استاد دانشگاه همچنین در مورد افزایش تعداد مشارکت‌کنندگان در انتخابات در صورت حضور چهره‌های شناخته‌شده می‌گوید: «البته از نظر کلی مشارکت بالا می‌رود ولی اینکه آیا کیفیت و کارآیی مجلس هم بالاتر می‌رود یا نه من ‌تردید جدی دارم. اگر بتوانیم از شورای نگهبان بخواهیم اجازه دهند نماینده‌های اصلاح‌طلب، نویسنده و استادان دانشگاه هم در انتخابات شرکت کنند به‌نظر من راه درست‌تری است. من نمی‌خواهم حکم کلی بدهم و قطعا برخی از این چهره‌ها نماینده‌های موثری خواهند بود و می‌توانند در مورد مسائل اجتماعی و فرهنگی نقش خوبی داشته باشند. در مورد ورزشی‌ها هم همین‌طور است. قطعا ممکن است برخی از آنها در ورزش کشور نقش موثری داشته باشند. اما دیگران ممکن است مانند این تعداد محدود عمل نکنند.»
اینها همه در حالی است که انتخابات مجلس دارای یک تفاوت بنیادین با انتخابات شورای شهر است. در انتخابات شورای شهر، نظارت بر عهده شورای نگهبان نیست و چهره‌های غیرسیاسی و حتی غیرمتخصص نیز فرصت حضور در عرصه انتخابات را می‌یابند اما در انتخابات مجلس، شورای نگهبان از حضور این‌گونه افراد ممانعت به عمل می‌آورد.
به عبارت ساده‌تر، شرایط ورود به انتخابات شورای شهر بسیار ساده‌تر است و از همین‌روست که چهره‌های فرهنگی، ورزشی و اجتماعی توانسته‌اند بر کرسی شورا تکیه بزنند، اما چنین فرصتی در انتخابات مجلس پیش‌نمی‌آید. البته این نکته را نیز نباید دور از نظر داشت که تایید چنین چهره‌هایی و دادن فرصت حضور به آنها، تنها یک جنبه مثبت دارد و آن گرم شدن تنور انتخابات است اما در عین حال، این چهره‌ها از بخت بالایی برای جلب آرای عمومی برخوردار هستند و می‌توانند گوی سبقت را از چهره‌های سیاسی بربایند و بر کرسی‌های سبز پارلمان تکیه بزنند.