سر دلبرانی که همچنان در بیان دیگران برایمان خوش است
یک بغض فروخورده
خبر کوتاه بود. آن‌قدر کوتاه که در هیابانگ و انبوه خبرهایی که صبح و شب در حال بمباران‌کردن‌مان هستند، گم شد. حضور چند روزه یک هیأت دانشگاهی و علمی ایتالیایی در ایران و جلسه‌ای در بنیاد بوعلی سینای همدان. برای چه؟ و البته این پرسشی طبیعی است برای هر که این خبر کوتاه را می‌شنود. پرسشی که حداقل پاسخش برای من تلاقی لبخند و بغض بود. لبخندی از سر شیرینی اینکه گواهی دیگر از توجه فرهنگی جهان به ماترک فرهنگ ایرانشهری را شاهدیم و البته بغض از سر تلخی جانکاه این موضوع که با ادعایی آسمان‌فرسا از این گنجینه چقدر غافلیم!
خبر را ابتدا از استاد بزرگوار فلسفه اسلامی دکتر نجفقلی حبیبی شنیدم. دکتر حبیبی که خود به دعوت بنیاد ابن‌سینا در جلسه‌ای برای هم اندیشی با این هیأت علمی رهسپار همدان شده بود؛هدف این هیأت را طرح تصحیح و ترجمه «الهیات شفا»ی ابن‌سینا معرفی کرد. وقتی پیگیر این خبر کوتاه شدم، بنابر توضیح دکتر حبیبی و برخی خبرهای تکمیلی محدودی که در این باره منتشر شده بود؛ متوجه شدم این هیأت به سرپرستی «پروفسور آموس برتولاچی» از ابن‌سینا پژوهان ایتالیایی، به‌همراه 15 تن دیگر از پژوهشگران و محققان دانشگاهی موظف بودند تا پروژه‌ای مهم درباره ابن‌سینا را به سامان برسانند. این پروژه در واقع تصحیح آثار ابن سینا بوده است که در ابتدای امر، این تیم علمی بنای فعالیت خود را بر تصحیح و ترجمه و انتشار بخش کوچک و البته بسیار مهم «الهیات‌شفا»ی ابن‌سینا گذاشته بودند. پروژه‌ای که بیست محقق متخصص اروپایی و حتی شرقی عهده‌دار آن شده بودند تا این پروژه را که از سال 2014 کلید خورده ظرف پنج سال، به سامان برسانند.
دکتر برتولاچی که استاد فلسفه دانشگاه اسکوالا نرمله سوپره یوره ایتالیاست و اکنون مدیر این پروژه علمی شده، آن طور که در خبرهای تکمیلی آمده، بالغ بر 30 سال است که روی فلسفه ابن‌سینا به ویژه الهیات شفا کار می‌کند و علت اصلی علاقه و گرایش خود به تصحیح کتاب الهیات شفای ابن‌سینا را تاثیر شگرف این کتاب بر آثار فلسفی و کلامی غربی گفته بود. حالا او با تیم همراهش به ایران آمده تا با همکاری برخی نهاد‌های ایرانی بتوانند کار سترگ و مهمی که شروع کرده‌اند را پیش ببرند.
دکتر حبیبی که از این واقعه بسیار متاثر نیز شده بود از 200 نسخه‌ای می‌گفت که این تیم تا به حال از نسخه‌های معتبر موجود «الهیات شفا» تهیه کرده بودند. با بودجه‌ای که بخش فرهنگی اتحادیه اروپا برای آن اختصاص داده بود. رقمی که بالغ بر 5 میلیارد تومان می‌شد و البته اظهار تاسف از اینکه وقتی با پایمردی کسانی مانند دکترغلامرضا اعوانی و همراهی برخی از پژوهشگران ایرانی پروژه تصحیح و انتشار کل آثار ابن‌سینا را شروع کرده بودند، کل بودجه ابتدایی اختصاص داده شده به این موضوع 2 میلیارد تومان بوده است. البته پروژه‌ای که متاسفانه اکنون به علت پاره‌ای مسائل در محاق رفته و به تعلیق مرسوم پروژه‌های این چنینی در کشورمان دچار شده است.
دکتر حبیبی که خودشان اکنون با مرارت علمی تمام در پی به انجام رساندن تصحیح و انتشار کتاب «قانون» ابن‌سینا هستند، از سویی خوشحال بودند از این اتفاق و از سویی اندوهگین که چرا چنین امور مهمی نباید مورد توجه جامعه پژوهشی و دانشگاهی خودمان قرار بگیرد و اینکه به واقع چرا باید همچنان تصحیح انتقادی و انتشار این متون در کشورمان به یکی داستان «پر آب چشم» بدل شود.
آن خبر کوتاه با این ضمیمه نه‌چندان بلند به گمانم برای هرکه با وضعیت علوم انسانی در این کشور آشنا باشد البته آمیزه‌ای از لبخند و بغض است. لبخندی از سر اینکه نتیجه این پروژه علمی، قطعا فایده‌ای نیز برای دانش‌پژوهان فلسفه اسلامی و پژوهشگران فلسفه و به ویژه فلسفه ابن‌سینا در کشورمان خواهد داشت و بغض آگاهی از این خبر اما رشته‌ای دراز دارد.
بغض از اینکه در زمانه‌ای که ادعای تولید علم داریم و دائم آمار مقالات منتشر‌شده را به رخ می‌کشیم، همچنان بسیاری از آثار کلاسیک مهم علمی و فرهنگی‌مان که در فرهنگ جهان نیز مایه و پایه تاثیر بسیار بوده‌اند، به علت نداشتن چاپی منقح و انتقادی فراخور استفاده دانشگاهی نیست. بغض بیشتر اینکه این فقدان دیگر اصلا حس نمی‌شود چرا‌که این متن‌ها انگار دیگر برای رشته‌های دانشگاهی و دانشجویان نیز دیگر موضوعیت ندارد. البته برای اساتیدمان هم دیگر محل توجه نیست. وقتی می‌توان ترجمه کرد. تصحیح به چه کار می‌آید. وقتی می‌توان با همین ترجمه‌های متاسفانه گاه حتی مغلوط نامبردار شد؛ چرا باید رنج تصحیح و چاپ متون را به خود هموار کنیم.
البته در این میان عادت فرهنگی‌مان هم به کمک این بی‌تفاوتی‌مان آمده است. وقتی تصحیح معتبر مثنوی و دیوان کبیر و تذکره الاولیا را مدیون رینولد نیکلسن انگیسی هستیم، فهم‌مان از دنیای عطار را به ریترآلمانی بدهکاریم و شاهنامه‌مان را با تصحیح ژول مل باز‌شناختیم و کشف‌المحجوب را بدون تلاش‌های والنتین ژوکوفسکی روسی و انسان کامل نسفی را بدون کار خوب ماریژان موله نداشتیم...
***
بگذریم، خبرکوتاه بود، لبخند داشت؛ بغض هم داشت.
دیدگاه تان را بنویسید