هشدار می‌دهم

از اکران فیلم شروع کنیم. چطور بوده تا به حال؟ راضی هستید؟
تا الان که خوب بوده و با وجود اینکه ماه رمضان است فروش خوبی داشتیم و در همان چند شب اول 100‌میلیون تومان را رد کردیم.
البته «عصر یخبندان» از آن مدل فیلم‌هایی است که باید دیده شود. هرچند حضوری هم که در جشنواره فیلم فجر داشت، خوب بود. جشنواره هیچ خاصیتی که نداشته باشد حداقل می‌تواند ویترین خوبی برای فیلم‌ها باشد.
در چند سال اخیر فیلمسازان جوانی در سینما فعالیت کرده‌اند و به نظر می‌رسد با آمدن این قشر، بخش اندیشه و تفکری که می‌توان از سینما انتظار داشت دچار یک نوع پوست‌‌اندازی شده است. البته فیلمسازان نسل قبل هم معمولا مسائل روز دوره خود را مطرح می‌کردند، اما در این سال‌ها دیگر به آن شکل نبودند. شما هم چنین برداشتی از نسل جدید فیلمسازان دارید؟
واقعیت این است که سینمای ما نسبت به دنیا کمی مستثنی است، یعنی در دنیا فیلمسازانی هستند که با وجود سن بالا فیلم‌هایی می‌سازند که می‌تواند هم با نسل جوان ارتباط برقرار کند و هم‌ مسائل روز جامعه را مطرح کند، چون سلیقه و حساسیت‌های جامعه خود را می‌شناسند. این اتفاق ممکن است به‌خاطر به‌روز بودن خود فیلمساز یا وجود یک تیم مشاور در کنار او باشد، اما نکته اینجاست که در سینمای ما این طور نیست و معمولا وقتی فیلمساز کمی سن‌اش بالا می‌رود، دیگر راندمان قبل را ندارد و فیلم‌هایی که در جوانی می‌ساخته را نمی‌سازد و شاید یک دلیل این مساله این‌ باشد که او نمی‌تواند با زمانه حرکت کند.
الان ما در دهه 90 می‌بینیم که روابط اجتماعی، نوع نگاه‌مان به اطراف، نوع عاشق شدن‌مان و... نسبت به دهه 60 و حتی 70 متفاوت است که ورود تکنولوژی، ‌تغییر زندگی‌ها و شرایط خاص مملکتی ما از عواملی است که باعث شده این تفاوت زیاد شود. در گذشته چنین فاصله‌هایی بین نسل‌ها وجود داشت، مثلا بین پدر و پسر اما الان در یک خانواده حتی بین دو برادر با پنج سال اختلاف سن هم چنین فاصله‌ای دیده می‌شود. پس طبیعی است که اگر با جامعه پیش نروی شاید حرفت دیگر حرفی نباشد که بتواند با آدم‌ها ارتباط برقرار کند. من هم شاید 20 سال دیگر چنین وضعی داشته باشم مگر اینکه خودم را مرتب روتوش کنم و به‌روز نگه دارم تا فیلم‌هایی که می‌سازم با مخاطب ارتباط برقرار کند. بنابراین، این پوست‌‌اندازی در سینما طبیعی است و ورود نسل جدید نوعی تفکر و نگاه جدید می‌آورد که با نسل قبلی متفاوت است. این نگاه در حوزه فیلمسازی اجتماعی نمود دیگری دارد چون فیلمساز سوژه‌های خود را از فضایی که در آن زندگی می‌کند می‌گیرد و این شاید مهم‌ترین دلیل باشد برای اینکه مدل فیلمسازی من با مدل فیلمسازی که سن‌اش بالاتر است، فرق دارد.
البته معتقدم در این موضوع،‌ بحث فرهنگی هم دخیل است، چون در خانواده‌های غربی تلاش می‌شود اعضای خانواده به هم نزدیک شوند و حرف هم را بفهمند،‌ اما در ایران این فرهنگ کمتر وجود دارد و مثلا پدر به دلیل نوع جایگاهی که دارد گاهی در یک نوع جدل با فرزندش قرار می‌گیرد. این خود یک نمودی از تفاوت و فاصله نسل‌هاست که اگر جزئی‌تر آن را بررسی کنیم می‌بینیم در سینما هم اتفاق افتاده است، یعنی فیلمساز ما اعتقاداتی دارد که بعد از سال‌ها همچنان روی آن پافشاری دارد و با شرایط روز پیش نرفته است.
الان که روی این ریل فیلمسازی قرار گرفته‌اید،‌ به این دلیل بوده که دغدغه فردی دارید یا اینکه در برابر نسلی که به آن تعلق دارید خود را متعهد می‌دانید یا فکر کردید مخاطب، این حوزه را بیشتر می‌پسندد؟
اول این را بگویم که سینما را پیش از هر چیز سرگرمی ‌می‌دانم و معتقدم باید جذابیت‌ها و ویژگی‌های تعریف‌شده سینما را داشته باشد. سینما یک صنعت است که قابل یادگیری است و هر کسی می‌تواند با گذراندن دوره‌ای یاد بگیرد که میزانسن و دکوپاژ چیست، ولی «سینما» در جایی هنر می‌شود که ذوق و سلیقه و تفکر آدم‌ها پشت این فن قرار بگیرد. بعد از این مراحل است که یکی می‌شود کیایی، یکی بیضایی، یکی سلحشور و...
اما درباره فیلمسازی‌ام واقعیت این است که اصولا نسبت به مسائل اطرافم حساس هستم و این همیشه در انتخاب سوژه‌هایم تاثیر داشته است. مثلا وقتی «خط ویژه» را می‌ساختم اتمسفر حاکم بر جامعه با موضوع مفاسد اقتصادی و رانت بود و اینکه اگر جوانی می‌خواست ازدواج کند باید کلی ضامن می‌داشت ولی از آن طرف خبر وام‌های میلیاردی را می‌شنیدیم؛ به همین دلیل همیشه سعی کردم مدلی فیلم بسازم که نزدیک به مردم باشد و برای این کار ساعت‌ها در خیابان راه می‌روم و با مردم صحبت می‌کنم. فکر می‌کنم این پیوندی که با جامعه دارم مرا به سمت یکسری سوژه‌ها هول می‌دهد؛‌ طوری که گاهی تصمیم گرفته‌ام یک فیلم جذاب، سرگرم‌کننده و پرکشش برای نوجوان‌ها بسازم، اما بعد دیده‌ام دوباره یک فیلمنامه‌ای در دستم دارم که درباره مسائل اجتماعی است.
البته به نظر می‌رسد به جذابیت‌های صنعت سینما هم کم‌توجه نیستید؟
بله،‌ اگر آنچه به‌عنوان دغدغه خودم وجود دارد را بخواهم به شکل یک پکیج به دست مخاطب بدهم حتما باید ویژگی‌های سرگرم‌کننده داشته باشد، چون معتقدم بزرگترین حرف‌ها و مفاهیم را هم اگر غیرجذاب مطرح کنیم نمی‌تواند مخاطب را جذب کند. ضمن اینکه این جذابیت‌ها ویژگی سینمای بدنه است تا مخاطب را از نظر احساسی درگیر کند‌ که اگر این طور نباشد و مخاطب برای تمام‌شدن فیلم مدام به ساعتش نگاه کند دیگر مفهومی‌ منتقل نمی‌شود.
شما در چند فیلم قبلی خود تجربه‌های شکست‌نخورده و موفقی دارید و «عصر یخبندان» هم مشخص است که می‌تواند موفق باشد. این فیلم‌ها انگار به چالش‌کشیدن نگاه‌ تریبون‌های رسمی هستند چه در ضد گلوله و چه در «خط ویژه» که البته خیلی پررنگ‌تر است. در «عصر یخبندان» هم به نظر به‌شدت، سیاست‌های اجتماعی و فرهنگی جامعه را مدنظر داشتید. کلا اهل سیاست هم هستید؟
نه واقعا. همیشه مسائل سیاسی را پیگیری می‌کنم، ولی سیاست را در دل مسائل اجتماعی جست‌وجو می‌کنم. ما در کشورمان یک نگاه و ‌تریبون رسمی داریم که کمی متفاوت از واقعیت‌های جامعه است. مثلا در «ضدگلوله» بحثی که درباره شهادت و شهید و جنگ مطرح می‌کنیم متاثر از نوع نگاه من به این موضوعات در زمان نوجوانی است که با نوع نگاه سیاسی حاکم متفاوت است. من همیشه سعی می‌کردم به سمت واقعیت گرایش داشته باشم و این ارتباط با مخاطب هم شاید به همین دلیل باشد. این موضوع در «خط ویژه» نیز وجود دارد و می‌بینیم آنچه از جوان معرفی می‌شود با آنچه واقعا دغدغه اوست فرق دارد. بعد از این فیلم تعداد زیادی کامنت داشتم که می‌خواستند شماره حساب بدهند تا برای آنها نیز پول واریز شود.
این قضیه در «عصر یخبندان» هم دیده می‌شود؛ یعنی نگاه رسمی جامعه می‌گوید که فساد وجود ندارد، فرد متاهل ارتباط غیراخلاقی ندارد،‌ اعتیاد آن‌قدر زیاد نیست در حالی که به راحتی هرچه تمام‌تر می‌شود فلان مواد را تهیه کرد و درنهایت آنچه به‌عنوان ویترین از جامعه ارائه می‌شود چیز دیگری است. درباره مسائل زنان هم این قضیه صدق می‌کند، چون آماری متفاوت ارائه می‌شود ولی فقط کافی است که یک دور در جامعه بزنید تا ببینید چه خبر است. در این بخش آمار غیررسمی من از تحقیقاتی که انجام دادم نشان می‌دهد که ضریب رشد اعتیاد در میان زنان دو برابر مردان شده است و این اتفاق دردناک است از این جهت که وقتی زن سراغ اعتیاد برود آسیب چند برابری خواهد داشت.
البته این را هم اشاره کنم که فیلمسازی در این زمینه حتما آسیب‌هایی دارد و ممکن است قدرت ریسک تهیه‌کننده را پایین بیاورد، چون روی سوژه‌ای دست می‌گذاری که احتمال دارد باعث توقیف فیلم شود، با این حال وقتی «عصر یخبندان» را می‌نوشتم حس می‌کردم وقتی فیلم تمام می‌شود مخاطب باید از خیانت و اعتیاد حس بدی داشته باشد، یعنی با وجود اینکه خیلی مسائل را راحت در فیلم نشان دادم، اما می‌خواستم تاکید کنم که در پایان بنیان خانواده از بین رفته و اصلا با همین اعتقاد سراغ ساخت «عصر یخبندان» رفتم. در واقع فکر می‌کنم انتخابم همیشه به جامعه نزدیک‌تراست و اگرچه ممکن است عده‌ای بگویند هنجارشکن است یا خلاف مسیر آب شنا می‌کند، اما معتقدم در جایگاه مردم قرار گرفتن و ارتباط گرفتن با آنها باعث می‌شود که آنها هم خود را در همان موقعیت فیلم‌ها ببینند و همین می‌شود که «ضد گلوله»، «خط ویژه» یا «عصر یخبندان» در جشنواره نظر مخاطب را جلب کردند.
فکر می‌کنید به‌خاطر همین استراتژی است که در مقایسه با چند سال قبل واکنش منفی نسبت به فیلم ایجاد نشد، آن هم با وجود موضوع خیانت و اعتیادی که در فیلم مطرح می‌شود؟
شاید؛ فکر می‌کنم خیلی از اتفاقاتی که در این مملکت می‌افتد جدا از محدوده‌ای که در آن صحبت می‌کنند دنبال می‌شود. مثلا وقتی وارد دعوایی که بین تهیه‌کنندگان سینماست می‌شوی، می‌بینی که اصلا بحث‌شان به سینما ارتباطی ندارد و بیشتر سر مسائل دیگری مانند اقتصاد است. درواقع بخش عمده‌ای از این جهت‌گیری‌ها و موضع‌گیری‌ها در سینما، در کل مملکت هم دیده می‌شود، یعنی یک جناح خاصی مدیریت کشور را در دست می‌گیرد و جناح مخالف سنگ‌اندازی می‌کند، بعد جای این جناح‌ها که عوض می‌شود، دوباره این اتفاق برعکس می‌شود و تنها چیزی که این وسط مهم نیست مردم هستند. در حالی که همه دعواها برای مردم است ولی هیچ کس به فکر مردم نیست. من در «عصر یخبندان» صادقانه درباره موضوعات حرف زدم و اینکه گفتم ما خارهای همدیگر را تحمل کنیم، اما به هم گرما دهیم، اعتقاد من است. مخصوصا اینکه در تحقیقاتم هم از نظر علمی ‌کارشناسان می‌گفتند که مهم‌ترین عاملی که به ترک اعتیاد یا بهبود یا رفع مسائل اخلاقی می‌تواند کمک کند، خانواده است، چون اگر بنیان خانواده گرم و مستحکم باشد درصد زیادی از مشکلات از بین می‌رود. این موضوعی است که در غرب به آن رسیده‌اند و در فیلم‌هایشان هم می‌بینیم که با وجود نشان‌دادن صحنه‌های مختلف، اما بر مسائل اخلاقی و حفظ خانواده تاکید می‌کنند. در حالی که ما در سینمای خودمان همه چیز را شعاری می‌کنیم.
وقتی «خط ویژه» را دیدم فکر کردم اشکالی ندارد فیلمسازان ما همان‌طور که در دیگر نقاط دنیا وجود دارد، از تکنیک‌هایی برای به چالش کشیدن استفاده کنند، مثل آنچه با آن ساختارهای کاپیتالیستی به چالش کشیده می‌شود. شما خودتان چنین دستاوردی از سینمای جهان دارید؟
به نظر من سینما یک نوع تجربه است و خودم شخصا نمی‌توانم آن را از اول تعریف کنم، چون اصلا نمی‌شود تعریف جدیدی برای آن داشت، بلکه می‌توان آن را رشد داد و تعریف بومی ‌ارائه کرد. در این مسیر می‌توان از تجربیات دیگران هم استفاده کرد.
من همیشه فکر می‌کردم که چرا فیلم‌های ما جذاب نیست و بعد متوجه شدم از عناصر زیادی استفاده نمی‌شود که یکی از مهم‌ترین آنها ریتم است، یعنی مخاطب امروز اصلا نمی‌تواند با فیلمی‌ با ریتم پایین ارتباط داشته باشد، مگر فیلم‌های هنری. این روزها مخاطب ما به راحتی به فیلم‌های روز دنیا دسترسی دارد و ریتم، قصه گفتن و استفاده از فضاهای شیک بصری از ویژگی‌های فیلم‌های آنهاست که به نظر وجودشان در فیلم لازم است. در این شرایط اگر غفلت کنیم مخاطب ما را پس می‌زند. بنابراین خودم به چنین مساله‌ای خیلی اهمیت می‌دهم، ضمن اینکه سلیقه فیلم دیدن من سینمای ‌هالیوود است و می‌بینم که جوان‌ها هم دنبال این سبک فیلم دیدن هستند.
به‌نظر می‌رسد در ادامه این موضوع، روایت داستان هم روند غیرخطی داشته و نوعی سیالیت وجود داشت که در «خط ویژه» هم تا حدودی دیده می‌شد.
در «خط ویژه» هنوز به سینمای کلاسیک پایبند بودم و البته نمی‌دانم این روایت خطی و غیرخطی کدام بر دیگری مزیت دارد. در «عصر یخبندان» تعمدا سراغ یک روایت غیرخطی تقاطعی رفتم که برای آن هم دلیل معنایی داشتم و هم دراماتیک. دلیل معنایی از این جهت بود که حس می‌کردم معضلات اجتماعی مثل یک زنجیر هستند که در جاهای مختلف به هم وصل می‌شوند،‌ یعنی اقتصاد و فرهنگ، همه در جایی به هم برخورد می‌کنند. به نظرم در چنین موضوعی این شیوه روایت درست‌تر است، ضمن اینکه فکر می‌کردم روایت غیرخطی برای یک نوع حسی که در فیلم جاری است، مناسب است و آن هم درباره قضاوت کردن است. ما در این فیلم یکسری کاراکتر را در شرایط خاص می‌بینیم و بعد وقتی موقعیت آنها عوض می‌شود و اطلاعات دیگری به دست می‌آوریم، می‌فهمیم که قضاوت اولیه ما اشتباه بوده است. از طرف دیگر روایت غیرخطی با تعدد شخصیت‌هایی که وجود داشت و باید به هم گره می‌خوردند راه حل منطقی‌تری بود و چون با یک روایت خطی به خوبی مفهوم جا نمی‌افتاد، دنبال یک راه مدرن‌تر رفتم.
آیا فیلم شما این پیام را می‌دهد که نباید قضاوت کرد؟
من دنبال این بودم که خیلی قضاوت نکنیم، چون خیلی از مسائل علت و معلولی هستند. می‌خواستم بگویم که شرایط در هر اتفاقی خیلی تاثیر دارد. در این فیلم تمام طبقات اجتماعی را در نقاط مختلف شهر نشان دادیم و دیدیم که دو خانواده از دو جای مختلف با فرهنگ‌های مختلف به‌خاطر شرایط از یک جریان آسیب دیدند. من به جامعه پیشنهاد می‌دهم که راه نجات ما نگه داشتن خانواده است. همچنین گذشت را پیشنهاد می‌دهم و می‌گویم که می‌شود خیلی چیزها را فراموش کرد. این فراموشی چه واقعی باشد چه عامدانه، می‌تواند خوب باشد و گاهی باید به جامعه این را یادآور شد که می‌توان برخی چیزها را فراموش کرد و این اتفاق حتی در اوج آگاهی هم می‌تواند رخ دهد.
باوجود کاراکتر مهمی ‌که مهتاب کرامتی بازی می‌کرد، اما شخصا نقشی که فرهاد اصلانی بازی کرد را خیلی ویژه می‌دانم، چون موقعیتی که او در آن قرار گرفت خیلی خاص است. نگاه‌های مختلفی نسبت به واکنش این فرد در داستان وجود دارد و یک نگاه این است که وقتی نگاه سنتی و رسمی جامعه نمی‌تواند کارساز باشد، هرکسی باید خودش به فکر راه حلی باشد تا میزان آسیب فردی و اجتماعی یک ماجرا کنترل شود. چقدر این را درست می‌دانید؟
من خودم هم به همین موضوع فکر کردم، اما چیزی که می‌خواهم بگویم این است که قصه بابک و منیره واقعی بود و من ستاره ماجرا بودم که شبی با دوستی همراه شدم و او مرا امین خود دانست.
من درباره این نقش با فرهاد اصلانی صحبت می‌کردم و می‌گفتم که غیرت در فرهنگ ایرانی وجود دارد و بین ‌بی‌غیرتی و آبرومندی مرز باریکی وجود دارد. در «عصر یخبندان» بابک به تحلیل زندگی‌اش رسیده بود که ما این را حین ساخت فیلم هم داشتیم و مرتب درباره آن بحث می‌کردیم.
آیا صحنه تصادف فیلم برای ایجاد حس منفی در مخاطب نسبت به خیانت است یا اینکه تلنگری به جامعه می‌زند؟
هردوی اینهاست. قصد داشتم سرانجام این خانواده را نشان دهم که خوب نیست و نشان دهم که اگر حتی تو به‌عنوان فرد خطاکار پشیمان شوی، شرایط طوری پیش می‌رود که دیگر چیزی قابل جبران نیست. برایم خیلی مهم بود که این حس ایجاد شود که با این نحوه زندگی (در فیلم)، خانواده فرومی‌پاشد.
پس چرا در همان صحنه تصادف فیلم تمام نشد؟
دوست نداشتم اینجا پایان خانواده باشد. پایان فیلمنامه برای من مرگ فرید بود، یعنی چیزی که در «خط ویژه» شروع کرده بودم را در«عصر یخبندان» تمام کردم.
یعنی بعضی شخصیت‌های «عصر یخبندان» توسعه‌یافته «خط ویژه» هستند؟
با اینکه فیلم‌ها مجزا هستند، ولی برای من به‌عنوان کارگردان به نوعی ادامه همان فیلم بود.
این مسیر تداوم پیدا می‌کند و شما را به کجا می‌رساند؟
خیلی‌ها به من خرده گرفته‌اند که چقدر بحث آقازاده‌ها را مطرح می‌کنی، ولی این برای من دغدغه است و فکر می‌کنم این ‌بی‌عدالتی و پول‌های بادآورده به خیلی از مسائل ما گره خورده است. معتقدم 80 درصد مشکلات ما ناشی از مسائل اقتصادی است نه فرهنگی و اگر در یک رفاه بهتری بودیم و وضعیت اقتصادی بهتری در جامعه وجود داشت، آن‌قدر مفاسد اقتصادی و معضلات فرهنگی هم نداشتیم.
شما تجربه خوبی در ساخت کمدی دارید. موضوع این فیلم باعث شد که از مفرح کردن کار اجتناب کنید؟
بله، دقیقا، موضوعی که درباره آن صحبت می‌کردیم لحن جدی احتیاج داشت. حتی در جایی که به نظر کمدی بود، ما کاملا جدی داستان را پیش بردیم، چون حتی کمدی سیاه هم در فیلم کارآیی نداشت. جایی در فیلم هست که برخی تماشاگران به اتفاقاتی که می‌افتاد می‌خندیدند، در حالی که من در آن زمان برای فرهاد اصلانی اشک می‌ریختم و متاثر می‌شدم. البته فکر می‌کنم این خندیدن تماشاچی شاید از سر این بود که عمیق نگاه نمی‌کرد یا اینکه تجربه‌ای از این موقعیت نداشت. در حالی که از زجرآورترین بخش‌های فیلم آنجایی است که با کاراکتر بابک جلو می‌رویم چون اگرچه خیانت، زن و مرد ندارد ولی این قضیه برای مرد بسیار شکننده‌ است.
فرهاد اصلانی برای این فیلم زجر زیادی کشید و من که خودم در کارگردانی سختگیر هستم دیدم که او هم سختگیری زیادی دارد.
به نظر می‌رسد فرهاد اصلانی در حال تبدیل شدن به بازیگر کاراکترهای سخت است.
بله، درست است. من معمولا بازیگر را در مسیر خط فکری خودم می‌آورم و فرهاد بازیگری است که پتانسیل این را دارد که لحظات خوبی را خلق کند. او خیلی زحمت کشید و روزهای اول ساعت‌ها درباره این نقش با هم حرف می‌زدیم. مخصوصا درباره اینکه کمدی باشد یا نه، چون من استاد این بودم که صحنه کمدی به وجود بیاورم و فرهاد هم فیزیکش و نوع بازی‌اش می‌توانست ماجرا را به سمت کمدی ببرد. او کلا از وضعیت هم تحلیل خوبی دارد و حتی متوجه شدم همان‌طور که من برای داستان تحقیق کردم او هم تحقیقاتی را انجام داده بود و آماری از میزان اعتیاد و دیگر موضوعات داشت.
البته در راستای تحقیقات داستان با مهتاب کرامتی هم این راه را دنبال کردیم و او برای رسیدن به نقش‌اش به کمپ‌های زیادی رفت و با اعتیاد از طریق شیشه به خوبی آشنا شد. حتی بعد از ساخت این فیلم گروهی از سازمان بین‌المللی مبارزه با مواد مخدر و جرائم خانوادگی فیلم را تماشا کردند و بازی کرامتی برایشان خیلی باورپذیر بود.
در آخر می‌خواهم این را بگویم که برای بخش‌های مختلف فیلم و کوچکترین جزئیات‌اش تحقیق شد، آن هم براساس آنچه در جامعه دیده می‌شود. این در حالی است که خیلی‌ها از مسائل جامعه که به نظرم پتانسیل دراماتیزه‌شدن را دارند رد می‌شوند؛ مسائلی که سینما هیچ وقت سراغ آن نرفته و همین فیلمنامه جدیدم درباره چیزی است که در جامعه زیاد دیده می‌شود، اما تا به حال از آن صحبت نشده است.