ای کشته رفاقت

زهیر توکلی: رفیقی دارم به نام علی زند. بازیگر تیاتر است. الان که من این مطلب را می‌نویسم او احتمالا در رختکن پشت صحنه تالار حافظ، خسته از دومین اجرای روزانه تیاتر «فهرست» لباسش را عوض می‌کند و گریم را از صورتش می‌سترد. می‌گفت در کارگاه نمایش آقای رضا ثروتی، یک متخصص تمرینات بدنی، به ما آموزش می‌داد. یک بار رسیده بود به چگونگی بر زمین انداختن خود روی سن. چگونه در حالات مختلف، یک بازیگر خود را به زمین بیندازد جوری که هم طبیعی باشد هم آسیب نبیند: از پهلو، به پشت و به صورت تمرینمان می‌داد که خود را به زمین بیندازیم. علی می‌گفت پرسیدم اگر نقشی که بازیگر بازی می‌کند ایجاب کند که او با دست بسته به زمین بیفتد چه باید کرد؟ گفت: «آن هم شدنی است الا وقتی که به صورت به زمین می‌افتد که در این صورت هیچ راهی جز حایل کردن دست بین خود و زمین وجود ندارد.»

چند سال پیش مطلبی در همین نشریه وزین نوشتم به مناسبت اعیاد شعبانیه حسینیه یعنی سوم و چهارم و پنجم شعبان. آنجا در انتهای مطلب قصیده‌ای را که همان ایام سروده بودم، تقدیم خوانندگان عزیز نشریه کردم. یکی از ابیات آن قصیده این بود:
ای زاده فتوت، عباس پهلوان
ای کشته رفاقت، شیدای عالمی
زاده فتوت یعنی زاده امیرالمومنین علی علیه‌السلام که بنا به نقل کتب اهل فتوت از جمله تحفة الاخوان فی خصایص الفتیان اثر عبدالرزاق کاشانی، رسول‌الله صلی‌الله‌علیه و آله‌و‌سلم، به ایشان فرمود: یا علی انت فتی هذه الامه ‌ای علی تو جوانمرد این امتی. خب؛ این از مصراع اول. اما مصراع دوم؛ راستش اول مردد بودم که این برداشت از این ورژن بالا بهتر است یا این یکی:‌
ای زاده فتوت، عباس پهلوان
ای کشته اخوت، شیدای عالمی
یعنی شک داشتم که به حضرت ابوالفضل علیه‌السلام بگویم «ای کشته اخوت» یعنی کشته شده به خاطر برادرش:
آن مرد که تن نداد و باری نکشید
سر داد و ز خیل جور خواری نکشید
او بود و برادری که تا دستی داشت
در راه وفا دست ز یاری نکشید
یا بگویم «ای کشته رفاقت» یعنی سر رفاقت کشته شد. پای رفیقش ایستاد پای همه چیز رفیقش ایستاد. همه چیزش را داد: برادرانش را آورد و پیش انداخت تا پیش چشمش کشته شوند، مادرش را گذاشت در مدینه و آمد، همسر بزرگوارش دختر عبیدالله ابن عباس ابن‌‌عبدالمطلب را با دو طفل صغیر به خدا سپرد و رفت. آبرویش را ریخت وسط دایره و به جای اینکه زور بازویش را نشان دهد و تیغ در دشمن بگذارد و بکشد و بکشد و بکشد و نشان دهد که چه پهلوان ‌بی‌هماوردی است، به جای اینکه انتقام بگیرد، رفت که برای بچه‌ها آب بیاورد. دستش را داد، چشمش را داد، وقتی که عمود به فر ق مبارکش کوفتند، از اسب افتاد در حالی که دستی نداشت تا بین خود و زمین حایل کند از زین به زمین افتاد و برای اولین و آخرین بار امام حسین علیه‌‌السلام را «برادر» صدا زد:
پس جوانی‌هات آن قرص قمر
تشنه افتاده کنار جوی و جر
آن دو چشمانش حرم گشته مرا
آن دو دستانش قلم گشته مرا
زان قلم امضا کنم حاجات را
زان حرم ساحل دهم دریات را
ساحل دریای پرشور حسین
ساقی میخانه نور حسین
باقی و ساقی خیل فانیان
سفره دار کوچه عمرانیان
پیر عیار قلندرزادگان
میر و سرغوغای حیدرزادگان
لولی شیرین شهرآشوب من
ماه ‌بی‌اندازه محبوب من
عین نور و نور عین زینبین
میر میران شیر شیران حسین
یادگار دست پرزور علی
پهلوان بیدلان پور علی

قحط‌سال ‌بی‌پر و بالی گذشت
باد خالی آمد و خالی گذشت
دست پر آمد نسیم از دوردست
خالی‌ام کرد از همه بالا و پست
وه چه سیالم عجب گسترده ام
نور صبحم عطر گل آورده ام
هستم و از نیستی دارم نشان
نیستم در هستی‌ات هستم نهان
من گلم هم پرده در هم پرده دار
ای تو بوی گل نهان آشکار
فصل گل شد باز من رفتم ز دست
هر دم از دل می‌رسد بانگ شکست
کوه یخ در هرم خورشید شگفت
آب خواهد رفت جرمی‌سخت و سفت
لاابالی می‌کرد آن کوه یخ
پیش خورشید جوان می‌زد زنخ
لیک ناگه واگسست از پا نشست
می‌رود بانگ شکستش دوردست
عطر گل ای گنج بادآورد ما
عطر گل ای عهد یادآورد ما
قحط سال ‌بی پر و بالی گذشت
باد خالی آمد و خالی گذشت
بر زمین ‌بی دست و پایی خوشتر است
آب را این آشنایی خوشتر است
هر زمان در خویشتن دارد شنا
نهر تنها با خود بحر آشنا
این غریبه این غریب سنگ و خاک
این تقرب جسته با دریای پاک
بی کسی افتاده کاری مضطری
ناامیدی تشنه کامی ‌بی سری
سر ندارد چشمه صبح ازل
می‌تراود لایزال و لم یزل
سر ندارد کوه ناپیدای روح
نیست پیدا ساحل دریای روح
شمس در شمس و قمر اندر قمر
تشنه افتاده کنار جوی و جر
آن دم آخر چه گفت آن باوفا
تو چه می‌گویی در آن ادرک اخا
در تمام عمر پیش شاه دین
بر زبان او نمی‌رفتی جز این:
سید من سرور من پیر من
مهتر من بهتر من میر من
پس چه شد کز لون دیگر خواندش
آن دم آخر برادر خواندش
گفته‌اند آنجا در آن حسن ختام
حضرت زهرا صدایش زد به نام
این درست اما خیال دیگری
می‌کشد سر از درونم بر سری
آب نیرو کرد و افزونی گرفت
آن ادب پرورده مجنونی گرفت
پرده‌دار عشق شد پرده درش
در رفاقت زد به سیم آخرش
عشق آن دم چیره شد بر کار او
عشق بود و رونق بازار او
او رفاقت داشت تنها با حسین
او رفیقش بود آن تنها حسین
هر دو یک تن هر دو تن تنهای هم
هر دو شمع خلوت شب های هم
حال، وقت مرگ و خلوت می‌رسد
حال تنهایی به وحدت می‌رسد
باز می‌گویم ادب را پاس داشت
گر کسی دارد ادب عباس داشت
او خودش بود و خودش را زد صدا
او ادب کرد ار صدا زد یا اخا
رفت در عین ادب آن نور عین
ورنه می‌گفت ای حسین ادرک حسین
***
مرا ببخشید. من از سفر کربلا بازگشته‌ام و فعلا ذهنم خط مرا نمی‌خواند؛ با قلبم جا مانده است. خب؛ بالاخره رفاقت یا اخوت؟ می‌گویم اخوت به معنی برادری چند جور است: اخوت نسبی و ژنتیک، اخوت ایمانی عبارت از اینکه همه مومنان با هم خواهر و برادرند به حرمت ایمان؛ نوع سوم، آن رابطه برادری است که در ماجرای برقراری اخوت بین مسلمانان، در مدینه تعریف شد. جبرئیل از آسمان فرود آمد و پیامبر خدا صلوات الله علیه و آله بنا به امر خدا دو تا دو تا بین مسلمانان اخوت برقرار فرمودند. سلمان و ابوذر با هم برادر شدند، طلحه و زبیر با هم، خلیفه اول و دوم اهل تسنن هم با هم و در نهایت، همه به همین کیفیت با هم برادر شدند بر‌اساس امر الهی و پیام جبرییل از جانب خداوند متعال (و البته مردم جبرییل را نمی‌دیدند). ماند تنها و ‌بی‌برادر مولا علی امیرالمومنین علیه‌السلام. آن حضرت در میان مردم نشسته بودند. دیده‌اید گاهی وقت‌ها بغض در گلوی آدم گره می‌خورد و گریه زور می‌آورد و تو می‌خواهی کنترلش کنی تا کسی متوجه حالت نشود، نفست حبس می‌شود و صدای نفس کشیدنت را دیگران می‌شنوند؟ دیده‌ای در چنین مواقعی ‌بی‌اختیار صدایی از حنجره ات بر می‌خیزد با اینکه لبانت را چفت کرده‌ای و ساکتی؟ مولای متقیان چنین حالی داشت. این را از خودم نمی‌گویم. در کتاب الامالی صدوق خواندم که چنین صدایی از حنجره مطهر حضرت ولی‌الله الاعظم برخاست. همه شنیدند و رسول اکرم صلوات‌الله علیه‌و‌‌آله و سلم پرسیدند: علی جان تو را چه می‌شود؟ آن حضرت فرمودند: «متاثرم از اینکه توفیق برادر شدن با هیچ یک از مسلمانان را ندارم. ‌ رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و سلم منقلب شدند و فرمودند: من به اشاره جبرییل اخوت را میان دو نفر دو نفر برقرار کردم و تو با هیچ یک از اینان برادر نشدی چون تو برادر من هستی. (فرمایش این دو بزرگوار روحی لهما الفداء را به مضمون نقل کردم). این اخوتی که آن روز به امر خداوند در مدینه برقرار شد، حاکی از نوعی اتصال و حتی اتحاد در سرشت و سرنوشت است. خوب دقت کنید: سلمان و ابوذر، طلحه و زبیر، خلیفه اول و دوم اهل تسنن و سرانجام حضرت رسول و امیر المومنین علیهما و علی آلهما السلام. نوع چهارم، اخوت الهی است و این اصطلاح را مستقیما از زبان معصومان علیهم‌السلام اقتباس کرده ام. امیرالمومنین علی علیه‌السلام در نهج‌البلاغه خطبه‌ای دارند که با این عبارت شروع شده است: کان لی اخ فی الله (یا: کان لی فیما مضی اخ فی الله) یعنی من برادری داشتم که به خاطر خدا و در راه خدا بود برادری بین ما دو نفر. در ادامه حضرت، صفات آن برادر الهی را بر می‌شمرند که عجیب است. برخی از مفسرین حدس زده‌اند که این برادر الهی امیر‌المومنین علیه‌السلام، جناب عثمان ابن مظعون باشد که در زمان حیات رسول گرامی‌اسلام در رکاب آن حضرت در بدر و احد جنگید و چند روز پس از جنگ احد به خاطر شدت جراحات شهید شد و امیر‌المومنین علیه‌السلام اسم یکی از چهار پسر فاطمه‌ام البنین رحمت الله و رضوانه علیها را به یاد همین عثمان ابن مظعون، عثمان گذاشت. حضرت امام حسن مجتبی علیه‌السلام نیز خطبه کوتاهی دارند که در
تحف العقول نقل شده است و آن نیز با همین عبارت کان لی فی ما مضی اخ فی‌الله آغاز می‌شود و توصیف یک برادر الهی است که ظاهرا در آن زمان به رحمت خدا رفته بوده است. برادری حضرت ابوالفضل علیه‌السلام با آقا اباعبدالله الحسین علیه‌السلام هم برادری نسبی بود هم ایمانی هم الهی و هم سرشتی و سرنوشتی از نوع عقد اخوتی که رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در مدینه میان افراد بستند. ایشان برگزیده شده بود از روز ازل برای فنا شدن در ذات مقدس و مطهر امام حسین علیه‌السلام. اینکه امام حسین علیه‌السلام به ایشان می‌فرماید: «بنفسی» یعنی فدایت شوم، از جنس تعارفات روزمره ماها نیست. آن ماه منیر، در خورشید ولایت محو شده بود و همه افعال و صفاتش حسینی بود و انگار حضرت سبط شهید و سید‌مظلوم امام حسین علیه‌السلام ذات خودشان را مخاطب ساخته‌اند نه دیگری را. حالا عرض می‌کنم که رفاقت فقط در صورت چنین فنا شدنی رفاقت است. رفاقت از رفق می‌آید. رفق یعنی سازگاری. می‌گوییم به من ارفاق کن یعنی بساز با من و ناسازی مرا ندیده بگیر و نمره‌ام را کم نده. پس هرچه سازگاری میان دو نفر بیشتر باشد آن دو با هم رفیق‌ترند. اکنون نکته دیگری: تنها رفیق واقعی ما امام معصوم است. رفیق به مفهوم نهایی و کاملش فقط آن چهارده نفرند. چرا؟ زیرا نفس هر یک از ما محدودیت و تمایزی با دیگران دارد و دامنه سازگاری ما با هر کسی متناسب با سرشتمان و خلقتمان است نه بیشتر. به خاطر همین است که با هر کسی نمی‌توانیم رفیق شویم، بلکه باید با هم‌جنسمان و هم‌سنخمان رفاقت کنیم. از طرف دیگر نه من نه تو در رفاقت، نمی‌توانیم تا ته ته ته‌اش برویم چون یک جایی من می‌لنگم و عیب و نقص‌هایی دارم و یک جایی تو. اما آن چهارده نفر، «نفس تمامی ‌الهیه» هستند یعنی راه همه انسان‌ها از وجود آنان می‌گذرد. همه امکانات و استعدادهای انسانیت در وجود آنان بالفعل شده است همه پتانسیل‌های محتمل و ممکن انسانیت را خداوند دروجود آنان آزاد کرده است‌؛ آنان خودشان معصومند اما شبیه فرشته‌ها نیستند که اصلا نمی‌توانند بدی را درک کنند، بلکه دقیقا برعکس: انسانند و بدی انسان‌های دیگر را درک می‌کنند، به خاطر همین می‌توانند هدایتگر و شفاعت‌‌کننده همه و همه از اولین و آخرین باشند و در عین حال گردی بر دامن عصمتشان ننشیند.مقصودم این است که فقط او یعنی پسر فاطمه زهرا سلام‌الله علیهاست که تا آخر خط با تو می‌آید. ‌ جهنم هم بروی، ‌ می‌آید و درت می‌آورد. این یعنی رفیق. از طرف دیگر چون او کامل است تو هم می‌توانی با خیال تخت، پای همه چیزش بایستی و همه چیزت را فدا کنی: کلی بکلک مشغول. (مقالات شمس تبریزی) در زیارتنامه حضرت حجت صلوات‌الله و سلامه علیه و علی آبائه الطاهرین عرض می‌کنیم: السلام علی الاخ الشفیق سلام بر برادر نگران و دلسوز.
من در نهایت همان رفاقت را انتخاب کردم و چنین شد بیت مورد نظر:
ای زاده فتوت عباس پهلوان
ای کشته رفاقت شیدای عالمی
هنوز هم رفاقت را در این بیت بر اخوت ‌ترجیح می‌دهم. نمی‌دانم چرا. به نظر شما چرا؟