چهره های سال 94 / مرد متوهم ؛ اردوغان کیست و دقیقا چه می خواهد ؟

سیامک کاکایی / سالنامه هفته نامه مثلث : رجب طیب اردوغان در سال ۱۹۵۴ در شهر استانبول به دنیا آمد. خانواده او جزو مهاجران گرجی در ترکیه بودند. اردوغان پس از چندبار ناکامی برای ورود به پارلمان ترکیه، در نهایت توانست با ورود حزب رفاه به پارلمان، از منطقه استانبول بهعنوان نماینده پارلمان انتخاب شود. سهسال بعد، وی شهردار استانبول شد و در طول این مدت توانست با اقداماتش نظر افکارعمومی ترکیه را متوجه خود کند و در ۱۴ مارس ۲۰۰۳ بهعنوان رهبر حزب عدالت و توسعه بیستو هفتمین نخستوزیر ترکیه شد و در نهایت اردوغان در انتخابات ریاستجمهوری ترکیه در سال ۲۰۱۴ موفق شد با شکستدادن رقبایش، بهعنوان نخستین رئیسجمهور این کشور با رای مستقیم مردم انتخاب شود.

اردوغان شخصیت کاریزماتیکی داشته و خود یکی از موسسان حزب عدالت و توسعه است. در گذشته در ترکیه پیش از حزب آکپارتی، احزاب اسلامگرایی مانند فضیلت و رفاه فعالیت میکردند که بعدها از میان آنها شاخهای ایجاد شد که از آن بهعنوان شاخه تکنوکراتها نام بردند. افرادی مانند اردوغان و عبدالله گل در این شاخه حضور داشتند که نهایتا با حزب عدالت و توسعه در سال 2003 وارد صحنه سیاسی شد و از آن زمان تاکنون در این صحنه حضور دارد.
اردوغان در سه دوره نخستوزیر این کشور بوده و اکنون در کاخ ریاستجمهوری ترکیه بهعنوان رئیسجمهور این کشور حضور دارد. اما این نهاد نمیتواند روح ناآرام سیاسی اردوغان را تامین کند، بر همین اساس اکنون با گذشت بیش از یک سال از ریاستجمهوری وی، اردوغان تلاش میکند که یک رئیسجمهور در حاشیه نباشد. در همین راستا، درصدد است که ساختارهای سیاسی ترکیه را از طریق ایجاد یک قانون اساسی جدید تغییر دهد. او این تغییرات را با هدف تغییر سیستم پارلمانی به سیستم ریاستجمهوری برای ایجاد اختیارات بیشتر برای خود دنبال میکند. وی بهدنبال شیوه حکومتداری همانند سیستم ریاستجمهوری در آمریکاست. بنابراین این اقدامات اردوغان را باید در راستای شکلدهی نگرش فکری و سیاسی خود در حکومت ترکیه تلقی کرد.
با این وجود بسیاری از منتقدان چه در سطح داخلی و چه در سطح بینالمللی بر این باورند که اردوغان رویکرد انحصارگرایی قدرت را در اداره کشور در پیش گرفته است. حتی برخی از رهبران احزاب اپوزیسیون در ترکیه مانند کمال قلیچدار اوغلو، رهبر حزب مردم جمهوریخواه از لفظ «دیکتاتوری» علیه اردوغان استفاده میکنند.
در صحنه سیاست خارجی و در عرصه بینالمللی نیز اردوغان تلاش کرده که بهعنوان رئیسجمهور همچنان در مدار سیاستگذاری و طراح خطمشی ترکیه قرار گیرد. به همین دلیل برخی از تحلیلگران در این باره میگویند که اردوغان نه تنها یک رئیسجمهور در حاشیه نبوده، بلکه خود گرداننده سیاستخارجی کشور است.
همچنین برخی از تحلیلگران معتقدند که اردوغان در راس حزب عدالت و توسعه بهدنبال اجرای رویکرد نوعثمانگر در ترکیه است. در این باره باید بر این نکته تاکید کرد که در چند سال اخیر تحولات منطقهای بسیار و تاثیرگذاری رخ داده است. در گذشته اردوغان براساس اولویتهای سیاست خارجی کشور بهدنبال نوعثمانگری از نظر فرهنگی و معنوی در جامعه ترکیه بود اما اکنون تحولات منطقهای سیاست خارجی ترکیه را درگیر خود کرده است، بهخصوص بحران سوریه بر سیاستهای آنکارا بسیار تاثیرگذار بوده است. بر همین اساس همچنان شاهد رویکرد تهاجمی از سوی ترکیه در منطقه هستیم.
در سطح داخلی نیز یکی از دغدغههای پیشروی ترکیه فتحالله گولن، روحانی در تبعید ترکیه در ایالت پنسیلوانیای آمریکا و اقدامات پیروان وی است. اگر بخواهیم سیاست اردوغان درباره گولن و جنبش وابسته به وی را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهیم در درجه اول باید بگوییم که اردوغان سیاستمدار بسیار زیرکی است. وی پس از تاسیس حزب عدالت و توسعه برای تحکیم جای پای حزب حرکت کرد و در این مسیر با گروههای همفکر و همسو با اصول آک پارتی را گرد هم آورد. در همین راستا با برخی از گروههای فضیلتی و جنبشهای مذهبی- اجتماعی روابط حسنهای ایجاد کرد که یکی از این گروهها جنبش خدمت به رهبری فتحالله گولن بود. در پی این دوستی، در آن دوران که احمد داووداوغلو وزیر خارجه وقت ترکیه بود به سفارتخانه این کشور در کشورهای خارجی اعلام کرد که از این جنبش و اقدامات آنها حمایت کنند. اما پس از مدتی، اردوغان در مسیر حکومتداری و تحکیم قدرت خود پلهپله به مخالفت و ریشهکنکردن این جریانهای سیاسی، نظامی و اجتماعی مانند به حاشیه راندن نظامیان در سطح جامعه ترکیه پرداخت. در همین راستا زمانیکه افراد وابسته به گولن در دستگاههای امنیتی، نظامی و قضایی کنار گذاشته شدند، اختلافهای فاحشی میان دیدگاههای اردوغان و گولن پدیدار شد.
پس از اینکه اردوغان راه خود را از برخی جریانها بهخصوص فتح گولن جدا کرد، بسیاری بر این باور بودند که اردوغان با این اقدامات خود در انتخابات و آینده ترکیه نمیتواند همانند گذشته خوش بدرخشد اما بهرغم تمام تصورات مبنیبر کاهش آرای حزب عدالت و توسعه، وی بازی شطرنج صحنه سیاسی ترکیه را بهگونهای چید که حزب حاکم در اقتدار باقی ماند. اکنون اردوغان معادلات سیاسی را در سطح داخلی ترکیه بهگونهای تغییر داده که جنبش گولن دیگر قدرت چندانی در برهم زدن بازی دلخواه اردوغان، در ترکیه ندارد.
همچنین برخی بر این باورند که اختلافات میان رجب طیب اردوغان، رئیسجمهوری ترکیه با برخی از اعضای درون حزبی و موسسان آن همانند عبدالله گل، رئیسجمهور پیشین ترکیه بسیار است و این مساله نشان دهنده انحصارطلبی و خودکامگی اردوغان است. دراینباره نیز در درجه اول باید به این نکته اشاره کرد که برخی از مطالب منتشر شده درباره این مساله تنها جنبه رسانهای داشته و چندان منطبق با واقعیات نیست. زمانی که در سال 2014 رجب طیب اردوغان در انتخابات ریاستجمهوری به پیروزی رسید، براساس قانون اساسی از حزب عدالت و توسعه خارج شد و ریاست حزب را به احمد داوود اوغلو واگذار کرد. پس از این اتفاق بسیاری بر این باور بودند که میزان محبوبیت و جایگاه سیاسی این حزب در سطح ترکیه کاهش مییابد. زیرا داووداوغلو شخصیتی همانند شخصیت کاریزماتیک اردوغان نداشت، در واقع وی یک فرد آکادمیک و دانشگاهی بوده و بیشتر بهعنوان طراح سیاست خارجی فعالیت کرده بود. به همین دلیل برخلاف قانون اساسی ترکیه، اردوغان با وجود انتقادات بسیار گسترده علیه وی، وارد صحنه شد و در بسیاری از کمپینهای انتخاباتی انتخابات پارلمانی به شهرهای مختلف رفته و خود در میتینگهای حزبی سخنرانی کرد، در واقع به عبارتی دیگر میتوان گفت که اردوغان طراح سیاستهای داخلی و خارجی حزب حاکم است و همین مساله به صورت آشکار نشان میدهد که اردوغان با وجود اینکه پست ریاستجمهوری را پذیرفته است و براساس قوانین ترکیه نباید کار حزبی کند اما حزب عدالت و توسعه را رها نکرده و همچنان میداندار اصلی این حزب است.
البته باید این نکته را خاطرنشان کرد که در درون حزب عالت و توسعه اختلافنظرهایی وجود دارد اما این مساله نمیتواند نشاندهنده انحصارگرایی مطلق قدرت در دستان اردوغان و اختلاف جدی میان وی با گل باشد زیرا هنوز گل برخلاف انتشار برخی شایعات مبنی بر اینکه بهدنبال تشکیل حزبی با اعضای سابق حزب عدالت و توسعه است، به عنوان یکی از موسسان حزب حاکم نام برده میشود.