پاناماگیت

مالیات همیشه بخشی از درآمد دولت‌ها برای اداره کشور بوده است. حتی در زمان‌های قدیم ماموران مالیاتی سراسر سرزمین پادشاهان را طی می‌کردند تا این پول را جمع‌آوری کرده و به پایتخت منتقل کنند. از آن زمان تا امروز مالیات وجود داشته و همواره کسانی نیز بودند که دارایی‌های خود را مخفی و از پرداخت مالیات فرار می‌‌کردند. طبق آنچه رسانه‌ها می‌گویند، حدود یک سال پیش یکی از کارمندان شرکت «موساک فونسکا» با روزنامه آلمانی «زوددویچه تسایتونگ» تماس گرفت. پیشنهاد وی برای این رسانه آلمانی، ارائه اسنادی از فساد مالی، فرار مالیاتی و پولشویی گسترده در جهان به آنها‌ بدون هیچ چشمداشتی بود. برخی منابع انگیزه این فرد را که به شرط پنهان ماندن هویتش اسناد را در اختیار آنان گذاشته بود، افشای این جرایم اعلام کردند، هرچند که هنوز برخی کشورها به صداقت این ادعا شک دارند. این روزنامه آلمانی اعلام کرده که همه اسناد به دست آورده را منتشر نخواهد کرد زیرا‌ انتشار همه این اسناد به نفع عموم مردم نیست. حجم بالای اسناد منتقل‌شده، این رسانه آلمانی را بر آن داشت که کار را با همکاری روزنامه‌نگارانی دیگر از جمله اعضای «کنسرسیوم بین‌المللی روزنامه‌نگاران تحقیقی» موسوم به ICIJ پیش ببرد. ‌4آوریل 2016 میلادی، بمبی خبری تمام رسانه‌های جهان را تکان داد؛ اسناد پاناما منتشر شد. انتشار این اسناد محرمانه نشان می‌دهد که شماری از سیاستمداران و ثروتمندان در دنیا با استفاده از گریزگاه‌ها یا پناهگاه مالیاتی ثروت خود را مخفی کرده‌اند. دولت‌های متعددی در سراسر جهان تحقیقات خود درباره اسناد و مدارک افشا شده را آغاز کرده‌اند. اسناد پاناما، از فساد مالی، پولشویی و فرار مالیاتی در قشرها، سطح‌ها و کشورهای مختلف می‌گوید. در فهرست آنها‌، حاکمان امروز و سابق، مدیران میانی سیاسی، هنرمندان و ورزشکارانی وجود دارند که با ثبت شرکت‌های کاغذی در این شرکت پانامایی، قوانین مالیاتی کشورها را دور زدند. در ادبیات اقتصادی، به کشورهایی مانند پاناما که اینگونه خدمات ویژه را در اختیار کشورها می‌گذارند، پناهگاه مالیاتی می‌گویند.

روایت موساک فونسکا
«رامون فونسکا» یکی از بنیانگذاران این شرکت پس از افشای اسناد، ادعای رسانه‌ها مبنی‌بر تماس یکی از کارکنان با روزنامه آلمانی را به‌گونه‌ای تکذیب کرده است. وی مدعی است که بررسی‌های فنی نشان داده که افشای اسناد و مدارک مذکور، کار افرادی از داخل شرکت نبوده و سیستم‌های این مجموعه از خارج پاناما هک شده است. البته فونسکا مشخص نکرده که کامپیوترهای این شرکت از کدام کشور هدف حمله سایبری قرار گرفته‌اند. عضو بلندپایه این شرکت پانامایی که چند روزی صدر اخبار را به خود اختصاص داده بود، از رسانه‌های منتشر کننده این اسناد شکایت نیز کرده است.

زمین‌لرزه کاغذهای پانامایی
نام چه کسانی در اسناد پاناما آمده است؟ آنچه بیشتر از همه در این اسناد مورد توجه افکار عمومی دنیا قرار گرفت، نام سیاستمداران طراز اول دنیا بود. سیاستمدارانی همچون «پترو پروشنکو» رئیس‌جمهوری اوکراین، «حمد بن خلیفه آل‌ثانی» امیر سابق قطر، «خلیفه بن زاید آل‌نهیان» شیخ ابوظبی و رئیس امارات متحده عربی. کنوانسیون بین‌المللی، سیاسیون را به دو بخش رهبران کنونی و سابق و وابستگان آنان تقسیم کرده است.
انتشار این اسناد نظم نسبی صحنه سیاست را به هم ریخت. نخست‌وزیر ایسلند اولین نفری بود که قربانی انتشار اسناد پاناما شد. «سیگموندور دیوید گونلاگسون»، نخست‌وزیر ایسلند پس از افشای اسناد مالی شرکت دریایی متعلق به وی و همسرش در جزایر ویرجین بریتانیا مجبور به استعفا شد. گفته شده گونلاگسون تحت فشار از سوی هم‌حزبی‌هایش مجبور به استعفا شده است. پیش از استعفای وی، بیش از 16 هزار ایسلندی با امضای طومار و برگزاری تجمع و تظاهرات، خواستار برکناری نخست‌وزیر از قدرت شده بودند. «دیوید کامرون»، نخست‌وزیر بریتانیا از حزب محافظه‌کار نیز یکی دیگر از کسانی است که به‌شدت تحت فشار قرار گرفته. فشار بر کامرون به دلیل فعالیت‌های اقتصادی ایان کامرون، پدر وی است و اسناد نشان می‌دهد که نخست‌وزیر بریتانیا نیز در «هلدینگ بلیرمور» شریک بوده است. انتشار اسناد پاناما، حلقه فشار بر نخست‌وزیر بریتانیا را تنگ‌تر کرد و بهانه‌ای به دست حزب مخالف وی، کارگر داد. «جرمی ‌کوربین» مرد دوچرخه‌سوار سیاست بریتانیا که چندی پیش به‌عنوان رهبر حزب مخالف (کارگر) انتخاب شد، از این موضوع به‌شدت علیه نخست‌وزیر استفاده می‌کند. هرچند دفتر نخست‌وزیر انگلیس ابتدا مسئولیت داشتن وی در شرکت پدرش را نفی کرد، اما نهایتا اواخر هفته گذشته تحت فشار رسانه‌ها اعتراف کرد که در سال 1997 در شرکت پدرش سرمایه‌گذاری کرده و در سال 2010 چهار ماه پیش از به دست گرفتن قدرت، این سهام را به قیمت 31500 پوند فروخته است. اذعان کامرون به سرمایه‌گذاری در این شرکت، که عملا با هدف فرار مالیاتی تأسیس شده بود، موجب شده تا او از سوی افکار عمومی، رسانه‌ها و اعضای احزاب مخالف برای کناره‌گیری تحت فشار قرار گیرد. هرچند که وی نقدهای نوشته شده علیه پدرش را «غیرمنصفانه» دانست، راه انداختن هلدیگ بلیرمور برای فرار مالیاتی را رد و اعلام کرد که تمام مالیات سود به دست آمده را پرداخت کرده اما مخالفان همچنان وی را به عوام‌فریبی متهم می‌کنند.

پوتین و اتهام فساد مالی
شاید بیشترین جنجالی که در نتیجه انتشار اسناد پاناما به راه افتاد، استفاده برخی نزدیکان پوتین از خدمت شرکت پانامایی بود. رئیس‌جمهور فدراسیون روسیه که این روزها به جنگ داعش مشغول است، بر خلاف سیاستمدارانی که در این اسناد به آنها اشاره‌ای شده بود، اوراق پاناما را غیر‌واقعی خواند.
وی به اتهام فساد مالی که از طرف رسانه‌ها با آن روبه‌رو شد، در کنفرانسی خبری پاسخ داد. پوتین در این کنفرانس خبری، اسناد پاناما را مزخرف و غیرواقعی دانسته و به خبرنگاران گفته بود که «چون نامش در این اوراق نیست، نیازی به صحبت کردن درباره آن نیز وجود ندارد.» یکی از دوستان رئیس‌جمهوری روسیه این کار و آن کار را انجام داده و احتمالا مواردی از فساد در آن موجود است؛ اما در واقع هیچ فسادی در آن وجود ندارد.

اسناد پاناما، افشاگری یا تسویه حساب سیاسی
تاریخ سیاست، مملو از رسوایی‌های سیاسی، مالی و اخلاقی است. هر رسوایی نیز که اتفاق می‌افتد، تیتر یک رسانه‌های دنیا را به خود اختصاص می‌دهد. یک‌بار رسوایی سارکوزی، یک‌بار رسوایی برلوسکونی و یکبار فضاحت فرانسوا اولاند تیتر اخبار می‌شود. این‌بار نیز اسناد پاناما رسوایی به وجود آورده تا جایی که بعضی رسانه‌ها از آن به‌عنوان پاناماگیت نیز یاد می‌کنند. رسوایی این‌بار وسیع‌تر است و آن‌قدر گستره وسیعی را در‌بر می‌گیرد که شاید جزئیات آن از چشم دور بماند. چون اوراق منتشر شده، جذابیت زیادی برای رسانه‌ها و گروه‌های سیاسی دارد که به‌دنبال زمین زدن رقبای خود هستند. نمونه بارز این موارد، استقبال گسترده رسانه‌ها از افشاگری‌های ویکی‌لیکس و پس از آن ادوارد اسنودن است.
اولین نقطه ابهام موجودیت شرکت موساک فونسکا است. طبق خبری که فرانس پرس چند روز قبل منتشر کرد، یکی از خدمات شرکت حقوقی موساک ایجاد شرکت‌های جعلی و روی کاغذ برای آژانس اطلاعات مرکزی آمریکا و دیگر سرویس‌های اطلاعاتی مشابه در سراسر دنیا بوده است. بنابر این گزارش، این شرکت برای پیشبرد اهداف آمریکا در کوبا نقش مهمی‌ ایفا کرده است. از سوی دیگر، موجودیت کنسرسیوم بین‌المللی روزنامه‌نگاران تحقیقی نیز از سوی برخی زیر سوال است. مجموعه‌ای که دفتر مرکزی آن در واشنگتن دی سی قرار دارد و خبرنگاران عضو آن در سراسر دنیا پراکنده‌اند و عنوان می‌شود که به دلیل غیرانتفاعی بودن، از دولت ایالات‌متحده آمریکا کمک دریافت می‌کنند. نکته مهم در خصوص اسناد پاناما، نشانه رفتن دشمنان ایالات‌متحده آمریکا به وسیله آن است. شاید در میان اسناد منتشر شده، برخی دوستان آمریکا نیز وجود دارند اما موج تخریبی که روی دشمنان یا به روایت لطیف‌تر، رقبای آمریکا متمرکز شد گزنده‌تر و قوی‌تر بود. نام ولادیمیر پوتین در لیست حاکمانی که فرار مالیاتی داشتند نبود اما رسانه‌های وابسته به دولت‌های غربی به‌طور گسترده این موضوع را پوشش دادند و علیه روس‌ها سمپاشی کردند. در‌خصوص مورد «بشار اسد» نیز همین گونه است.
نام رئیس‌جمهوری سوریه نیز در لیست مذکور وجود ندارد و طبق اوراق منتشر شده، دو تن از پسرعموهای وی از مشتریان موساک بودند. رسانه‌های غربی و منطقه‌ای اما این موضوع را کمرنگ کرده و با موضوع جدیدی که پیدا کردند، نظام سوریه را بیش از پیش می‌کوبند. همین موضوع با استفاده از قرار داشتن نام یکی از نزدیکان «شی‌جین پینگ» در فهرست پاناما، در مورد رئیس‌جمهور چین نیز در حال اجرا است.
نقطه مقابل اینکه‌ نام هیچ سیاستمدار آمریکایی و اسرائیلی در این اسناد منتشر نشده است. هر چند که رسانه افشاگر اعلام کرده که تمام اسناد را منتشر نمی‌کند اما این مساله این سوال را در ذهن ایجاد می‌کند که نام سیاسیون آمریکایی کجای این افشاگری بزرگ قرار دارد؟ در اسنادی که افشا نشد یا از ابتدا وجود نداشت؟