جهان سیاه

صباح زنگنه//

افشای 11 میلیون سند مالی از یک شرکت حقوقی پانامایی نشان می‌دهد که چگونه ثروتمندان و قدرتمندان جهان از پناهگاه‌ها و بهشت‌های مالیاتی برای پنهان کردن ثروت خود استفاده می‌کنند. حدود ۴۰۰ خبرنگار از ۸۰ کشور جهان همزمان انتشار اسناد این شبکه پولشویی را با عنوان اوراق پاناما در صدها رسانه جهان آغاز کردند.
اطلاعات آنها نشان می‌د‌هد دست‌کم ۱۴۰ سیاستمدار و مقام مسئول از کشورهای مختلف جهان مشتری شرکت حقوقی موساک فونسکا هستند.
تقریبا ۶/۲‌ترابایت سند، در مقایسه با اسناد ویکی‌لیکس که تنها برابر ۷/۱ گیگا بایت ‌و بسیار گسترده‌تر است، مربوط به تاسیس ۲۱۴ هزار شرکت فرامرزی از سال ۱۹۷۷ تا ۲۰۱۵ توسط فردی ناشناس فاش شده‌اند. این شرکت‌ها در دفتر وکالت موساک فونسکا در پاناما به ثبت رسیده‌اند.
حجم اسناد افشا شده به قدری زیاد است که روزنامه آلمانی زود‌دویچه از سازمان بین‌المللی خبرنگاران برای بررسی اسناد کمک خواسته است.
با انتشار اسناد پاناما، سوءاستفاده‌های گسترده مالی توسط مقامات عالی‌رتبه، شخصیت‌ها و چهره‌های مختلف در سراسر جهان مشاهده می‌شود که جای تاسف دارد. این وضعیت هم در کشورهای غربی و جهان سوم وجود د‌ارد. این پدیده جدید نیست و باعث تاسف بیشتر این است که جایگاه و پذیرش این اموال از طریق فعالیت‌های غیر‌قانونی به دست می‌آید، در کشورهای غربی گنجانده شده است. به عبارت دیگر این اموال در بانک‌های معتبر و موسسات کشورهای غربی سپرده‌گذاری شده است و تمام مقدمات لازم را برای این پولشویی‌ها فراهم کرده‌اند. اما اینگونه اقدامات به‌طور حتم لطمه بزرگی به فعالیت‌های سالم دولت‌ها می‌زند و در نتیجه یک اقتصاد سالم کمتر در کشورها دیده می‌شود و عمده فعالیت‌های اقتصادی به سمت مسیرهای غیر‌قانونی و فاسد سوق می‌یابد. در این اسناد هم مقامات و شخصیت‌های مهم در عرصه سیاسی وهم دیگر چهره‌های شناخته شده در حوزه ورزش، هنر و سینما نام برده شده است.
پس از انتشار این اسناد و انعکاس آن در غول‌های رسانه‌ای جهان، بسیاری از دولت‌های جهان فورا خبر دادند که تحقیقات پیرامون تخلفات مالی احتمالی سیاستمداران، چهره‌ها و افراد ثروتمند کشورهای خود را آغاز کرده‌اند. سخنگوی وزارت دادگستری آمریکا اعلام کرده است که این وزارتخانه برای روشن شدن اینکه آیا در موارد اعلام شده فساد و نقض قوانین آمریکا اتفاق افتاده است یا خیر، به بررسی موضوع خواهد پرداخت. همچنین کشورهایی مانند فرانسه، آلمان، استرالیا، اتریش، سوئد و هلند در نخستین ساعاتی که از افشای اسناد پاناما می‌گذشت اعلام کردند که کمیته‌ای برای انجام تحقیقات تشکیل داده و تحقیقات در این زمینه را آغاز کرده‌اند. اما در مقابل کشورهایی نیز این اسناد را دروغ پراکنی ‌یا فاقد اعتبار دانسته‌اند که در این میان می‌توان به روسیه و چین اشاره کرد‌، به‌گونه‌ای که سخنگوی ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهوری روسیه هدف از انتشار اسناد پاناما را تقویت «پوتین‌هراسی» در جهان خوانده است. در کل ممکن است واکنش‌های هر کشور در برابر افشای این اطلاعات محرمانه و رسواکننده متفاوت باشد اما سوال اصلی این است که این اطلاعات در دست چه کسی(کسانی) و یا کشوری است و در نهایت از این اسناد قرار است چه بهره‌برداری سیاسی انجام شود. کافی است که بانک‌های آمریکایی از گردش مالی دلارهای حاصل از فسادهای مالی در سیستم‌های خود باخبر شوند در این صورت به‌دنبال امتیازگیری از صاحبان این حساب‌ها خواهند بود. در واقع اگر صاحبان این حساب‌ها از خودشان باشند، اطلاعات را افشا نکرده و سرپوشی برای پنهان ماندن این اطلاعات خواهند گذاشت اما اگر بانیان پولشو‌یی و صاحبان این دلارها در زمره مخالفان و رقبای آنها قرار گیرند، اطلاعات آنها را افشا کرده و اموال آنها را مسدود خواهند کرد. در همین راستا یکی از نقاط قابل توجه این است که تاکنون در این اسناد نامی‌از آمریکا برده نشده است. در همین راستا برخی تحلیلگران براین باورند که یکی از دلایل افشای این اسناد و مورد هدف قرار دادن پوتین برای اعمال بیشتر تحریم‌های روسی علیه این کشور و افزایش فشار علیه مسکو در عرصه‌های منطقه‌ای و بین‌المللی است. بر همین اساس این نکته را باید مورد توجه قرار دهیم که در پشت پرده انتشار این اسناد سوء‌نیت‌هایی نیز وجود دارد و نباید آنها را نادیده گرفت. از سوی دیگر کشورها برای جلوگیری از وقوع چنین فسادهای مالی به‌خصوص در میان سطوح مختلف به‌خصوص مقامات عالی در دستگاه‌های حکومتی کشور نیاز دارند که مقررات و ضوابط شدید و مستحکم‌تر و روند شفاف‌تری برای کانال‌های مالی اتخاذ کرده و نظارت مستمر و پایداری بر این امر داشته باشند.
همچنین یکی از کشورهای نامبرده در این اوراق افشا کننده انگلیس است که سر و صدای بسیاری به همراه داشته است. طبق اسناد منتشر شده، ایان کامرون، پدر دیوید کامرون، نخست‌وزیر انگلیس شرکت‌هایی را در آن سوی مرزهای کشورش به ثبت رسانده بود تا بتواند مالیات کمتری در بریتانیا بپردازد. ایان کامرون روز‌8 دسامبر سال ۲۰۱۰ درگذشت. دیوید کامرون هنوز به سوالات خبرنگاران پاسخ نداده است. هم‌چنین سخنگوی دیوید کامرون، نخست‌وزیر این کشور، از اظهارنظر درباره اینکه آیا از خانواده و بستگان نخست‌وزیر کسی در شرکت‌های فراساحلی سرمایه‌گذاری می‌کرده است یا نه، خودداری کرد. او این موضوع را «مساله‌ای شخصی» خواند. اما در نهایت پس از انتشار این اوراق، کامرون اظهارنامه مالیاتی خود را ارائه کرد. در واقع وی امیدوار است با این اقدام انتقادها بر سر سرمایه‌گذاری وی در یک شرکت خارجی که متعلق به پدرش بود، خاموش شده و این هفته‌های پرتنش را بدون کمترین خسارت ممکن پشت سر بگذارد. در کل می‌توان گفت انتشار چنین اسنادی درباره مقامات کشورهایی که خود مدعی سلامت اداری و مبرا بودن از هرگونه فساد مالی و مالیاتی در سیستم حکومتی بودند، قطعا آنها را بی‌اعتبار می‌‌‌‌کند. اما این نکته را باید یادآور شویم که آنها نیز این مساله را در قبال افکار‌عمومی به یک فرصت تبدیل کرده و دولت انگلیس به سرعت پس از انتشار اسناد اعلام کرد که تحقیقات و رسیدگی‌های لازم دراین باره انجام خواهد گرفت. همچنین باید این مساله مورد توجه قرار گیرد که در روند فسادهای مالیاتی و خرید و فروش‌های بین‌المللی مانند خرید نفت و انرژی و تسلیحات، رشوه‌های هنگفتی رد و بدل می‌شود که مبالغ این رشوه‌ها نیز در بانک‌های آمریکا، سوئیس و انگلیس در حال گردش است. اکنون با انتشار اوراق پاناما تنها قسمت کوچکی از فسادهای مالی و فرارهای مالیاتی در مقابل چشمان افکار عمومی جهان افشا شده است و بدنه اصلی فساد و پولشویی‌ها هنوز مبهم و دور از اذهان باقی مانده و زیر اقیانوسی مدفون مانده است.
همچنین اگر بخواهیم اوراق پاناما را از زاویه دیگری مورد بررسی قرار دهیم، می‌توان به قدرت رسانه‌ها در افشا و پرده برداشتن از مسائل پنهانی و تاریک در عرصه بین‌المللی اشاره کرد. اما در این میان بازهم باید این نکته را یادرآور شویم که در نهایت چه کسی این اسناد را در اختیار رسانه‌ها قرار داده است.
‌از طرفی نقش بازیگران فراملی در فسادهای مالی و پولشویی‌ها بسیار پررنگ است. گروه‌های تروریستی و سازمان یافته مانند داعش به اینگونه فسادهای مالی و سیاسی کشورها متصل هستند و بدیهی است اگر فساد مالی در دولت‌های کشورها به صورت سیستماتیک وجود نداشت، گروه‌های تروریستی مانند داعش نمی‌توانستند به آسانی ظهورکرده و رشد کنند‌، بنابراین اکنون جهان با یک پدیده چندجانبه‌ای روبه‌رو است که هریک از شاخه‌های آن به تقویت و رشد شاخه‌های دیگر می‌انجامد.