فساد اقتصادی به پاشنه آشیل عراق تبدیل شده است
دور باطل
احمد مرجانی نژاد/ پژوهشگرمسائل بین‌الملل
جمهوری عراق طی سال‌های اخیر با در هم‌تنیدگی مشکلات ساختاری داخلی و فزونی معضلات حوزه امنیتی منطقه‌ای روبه‌رو شده که گریبانگیر هر نخست‌وزیر و کابینه‌ای در بغداد شده است. بغداد به‌رغم ورود به جنگی تمام‌عیار با گروه تروریستی داعش که بخشی از این کشور را اشغال کرده، با پدیده‌های ناهنجار ساختار تحمیلی داخلی نیز در مصاف است. ضمن آنکه اقلیم کردستان تابع شرایط خاص خود، به‌واسطه تحریک نیروهای خارجی (در رأس آمریکا و اعمال نفوذ رژیم‌صهیونیستی، تهدید‌ها و تحدید‌های منطقه‌ای) داعیه جدایی‌طلبی و استقلال کامل از جغرافیای سیاسی عراق را دارد. اما آنچه که امروز عراق را به لحاظ سیاسی دچار تزلزل و بحران کرده، بحث ناکارآمدی دولت است. با سقوط قیمت‌های جهانی نفت، دشواری‌های سیاسی و اقتصادی عراق بیشتر شد، مسائل مربوط به جنگ با داعش و همچنین درگیری‌های اخیر پیش آمده میان شیعیان - کردها در شمال عراق بر این دشواری‌ها افزوده است. به نظر می‌رسد عراق در یک چرخه پایان‌ناپذیر تاریخی معضلات ساختاری و امنیتی منطقه‌ای گرفتار شده است.
البته سناریوهای مختلفی درخصوص آینده سیاسی کشور عراق قابل پیش‌بینی است و یکی از بحث‌ها، تشدید تقاضای اقلیم کردستان برای استقلال کامل و تشکیل یک دولت و کشور مستقل از ساختار جغرافیایی و سیاسی کشور عراق است.در حالی که حدود ۲۸ درصد خاک عراق تحت سلطه داعش است، زمینه تجزیه عراق در آینده تشدید می‌یابد و شکل گیری بحث‌های ذی‌ربط با بحران‌های زیر‌ساختی این کشور می‌تواند تجزیه ژئوپلیتیکی آن را در آینده محتمل سازد. در صورتی که اکراد عراق بخواهند این فرآیند را پیش ببرند، تجزیه‌طلبی، استقلال، چه به صورت نیمه‌مستقل و چه مستقل، در بخش دیگری از جغرافیای عراق و حتی کشورهای همسایه نیز محتمل و تنش‌آفرین خواهد شد.
تغییرات جغرافیایی از منظر رهبران اکراد عراقی
معاون سابق نخست‌وزیر عراق اظهار داشت: مشکل اصلی مردم این منطقه و جهان خارج این است که آنها فقط می‌دانند چیزی را نمی‌خواهند. آنها هنوز درباره سیستم سیاسی و اینکه چه نوع مرزی مناسب است، تصمیم‌گیری نکرده‌اند. (خبرگزاری کرد پرس - 13/02/1395)
برهم صالح، معاون دوم جلال طالبانی می‌گوید: «این بار مردم بر‌خلاف قرارداد سایکس- پیکو، باید کار زیادی برای‌ترسیم مرزهای جدید انجام دهند، هر‌چند واقعا نمی‌دانیم سرنوشت مردم چه خواهد بود.»
نوزاد هادی، استاندار اربیل ابراز داشت: «صدها هزار نفر از مردم به خاطر توافق سایکس- پیکو و مشکلاتی که به‌دنبال این قرارداد به وجود آمد، کشته شدند، این قرارداد مسیر تاریخ و طبیعت را تغییر داد.»
ذکری موسی، مشاور سیاسی مسعود بارزانی اعلام داشت: «قرارداد سایکس- پیکو مطمئنا یک اشتباه بود. این قرارداد مثل یک ازدواج اجباری بود و از همان ابتدا نحس بودن خود را آشکار کرد، زیرا بدون پرسش و نظر‌خواهی از مردم، در مورد سرزمین و آینده آنها تصمیم‌گیری کرد.»
البته اکراد منطقه و به‌ویژه عراق، درخصوص توانایی‌ها و ظرفیت‌های لازم برای تبدیل شدن به یک کشور مستقل، محاسبه و برنامه دقیقی ندارند و بیشتر در پی جدا‌سازی نقشه سیاسی خود از نقشه سیاسی عراق هستند. از سوی دیگر، برخی قدرت‌های منطقه هم از سناریو‌ی کردستان مستقل که عراق را تضعیف کند حمایت می‌کنند و برای آنکه موقعیت و وضعیت ژئوپلیتیکی عراق را در شرایط فعلی محدود و ناتوان سازند، اهرم فشار را بر منطقه کردستان عراق گذاشته‌اند تا کردستان به‌هر قیمتی که شده و با هر سازو کاری، اعم از داشته‌ها و نداشته‌ها، از جغرافیای عراق جدا شود. البته غربی‌ها، بخشی از سرزمین‌های منطقه و به‌ویژه عراق را به مثابه غنیمت جنگی خود می‌پندارند، در حالی که بسیاری از کشورهای خاورمیانه گرفتار ساختارهای شکننده ژئوپلیتیکی شده‌اند، (از میان ۲۶ کشور منطقه آسیای غربی موسوم به خاورمیانه، ۲۳ کشور عربی گرفتار ساختارهای شکننده ژئوپلیتیکی شده‌اند) مسلما چنین قرائتی بسیار خطرناک است و می‌تواند ژئوپلیتیک منطقه را در آینده گرفتار انحطاط کند و در واقع به مثابه «راهکاری ناکامل برای جهانی ناکامل» تلقی می‌گردد.
جنگ احزاب کردی در عراق
قدرت‌های جهانی از دیرباز اکراد ساکن ترکیه، سوریه، عراق و ایران را به مثابه ابزار نقش‌آفرینی در منطقه مذکور تلقی می‌کنند. در حالی که حزب دموکرات کردستان عملا برای خود کشوری در جغرافیای عراق راه اندازی کرده است، حزب کارگران کردستان موسوم به پ.ک.ک نیز خواهان تبدیل شدن به یک حزب تاثیر‌گذار در موصل و پیشی گرفتن از حزب دموکرات کردستان است، قدرت‌های جهانی، کردها را به‌عنوان یک بازیگر منطقه‌ای می‌بینند و چنین وضعیتی، گاه به رقابت خشن میان اکراد، به‌ویژه طرفدار‌ان «پ.ک.ک» و «حزب دموکرات کردستان» منجر شود. حزب کارگران کردستان که خاستگاه اصلی‌اش جمهوری ترکیه است و مناطق اصلی مورد علاقه‌اش مناطق کردنشین ترکیه هستند، به‌شدت به موصل که یکی از مراکز ملی‌گرایی اعراب است علاقه‌مند شده است، در واقع «پ.ک.ک» می‌خواهد در منطقه مذکور جایگاهی کسب کند و به بازیگری نقش‌آفرین در بازسازی و ساختار جدید منطقه تبدیل شود. مسلما درگیری اصلی در پشت صحنه، اما واقعی و علنی در موصل، بین اکراد خواهد بود. در یک طرف « حزب دموکرات کردستان» بارزانی قرار دارد که نمی‌خواهد پ.ک.ک حضور داشته باشد و در طرف دیگر «حزب اتحادیه میهنی» جلال
طالبانی است که خواهان حضور «پ.ک.ک» است. در پشت تمام این مسائل بازی قدرت در بین قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی، جاری است.
از سوی دیگر احتمال چندپاره و فدرالی شدن عراق نیز همواره به‌عنوان یک خطر وجود داشته و دارد، اما امروز شاخصی برای این مساله مشاهده نمی‌شود. اگر نگرانی‌هایی نیز در این رابطه مطرح است به موضع‌گیری کردها مربوط می‌شود. زیرا کردهای عراق بحث دولت کارآمد را مدنظر ندارند، بلکه بیشتر بر سهم‌خواهی اقتدار حکومتی اصرار می‌ورزند که این رویکرد آنها یک موضع‌گیری سیاسی است.
اکنون کردها 17درصد درصد پارلمان عراق را در اختیار دارند اما آنها تاکید کرده‌اند که اگر سهم کردها در کابینه قطع یا کمتر شود، آنها نیز با هدف استقلال، رفراندوم برگزار خواهند کرد. اینک اکراد عراقی خواهان بهره‌برداری از وضعیت به وجود آمده هستند و این بهانه را برای اجرای همه پرسی مطرح کرده‌اند. در این خصوص ملا بختیار، مسئول امور اجرایی دفتر سیاسی اتحادیه میهنی کردستان (یکیتی)، از حصول توافق در خصوص برگزاری همه‌پرسی تعیین سرنوشت بین حزب خود با حزب دموکرات کردستان (پارتی) و دیگر احزاب کردستانی خبر می‌دهد و اظهار می‌نماید که: اتحادیه میهنی کردستان با حزب دموکرات و دیگر احزاب کردستانی در خصوص برگزاری همه‌پرسی تعیین سرنوشت در اقلیم کردستان به توافق رسیده‌اند، اگر مشکلات بغداد - اربیل ادامه یا‌بد، کردها حق‌دارند سرنوشت خود را از طریق برگزاری همه‌پرسی تعیین کنند. (خبرگزاری کردپرس به نقل از خبرگزاری «عراق پرس»، 12/02/1395) این در حالی است که « العبادی » بارها بر این مساله تاکید داشته که دولتش خواهان تشکیل کابینه‌ای کارآمد و متشکل از همه گروه‌ها شامل کردها، سنی‌ها و شیعه‌ها است.
چشم‌انداز
چنین می‌نماید که در پی بروز مجموعه اختلاف‌ها و تنش‌های سیاسی، امنیتی و اجتماعی در عراق، بازیگران خارجی بار دیگر به فکر عملی کردن طرح‌های خود برای تجزیه و تقسیم این کشور افتاده‌اند؛ طرح‌هایی که اگر واقعا از سوی این بازیگران به صورت جدی پی‌گیری شود، آثاری قابل لحاظ و پرخطر را برای کل منطقه به همراه خواهد داشت. البته باید توجه داشت که بحث استقلال کردها در عراق، تقریبا هیچ حمایت جدی از سوی همسایگان را به همراه نداشته است، چنانچه تحقق استقلال اکراد در عراق می‌تواند وحدت سرزمینی ترکیه را نیز با خطر جدی مواجه سازد، حتی اگر آمریکا و صهیونیست‌ها نیز خواهان تحقق چنین پروژه‌ای باشند، مسلما بدون همراهی کشورهای همسایه، امکان اعلام استقلال کردها در عراق وجود ندارد. بنابراین زمانی که امکان استقلال نیست، ژست‌های سیاسی اعلام خود‌مختاری و برگزاری همه‌پرسی حق تعیین سرنوشت اکراد، فقط منجر به تحریک افکار عمومی می‌شود و این مساله، شرایط منطقه و عراق را با مشکلات و بحران‌های بیشتری مواجه می‌سازد.
دیدگاه تان را بنویسید