روابط ایران و عربستان دچار تغییرات اساسی می‌شود
بازگشت به دهه 60
حج یکی از مهم‌ترین فروع دین اسلام و عملی عبادی - سیاسی است. در اصطلاح شریعت و آیین‌اسلام، حج سفری است به مکانی مقدس و شهری مشهور به نام مکه در ماهی حرام و معظم به نام ذیحجه به منظور زیارت خانه خدا کعبه و برگزاری مراسمی ویژه در چند موقف و میعادگاه که همگی در مکه و اطراف آن قرار دارد و مجموع این مراسم به نام مناسک حج خوانده می‌شود. این سفر روحانی و شکوهمند، به شرط تمکن مالی و سلامت تن و باز بودن راه بر هر مسلمان مستطیع در تمام عمر یک بار، لازم و واجب است.
نقش عربستان در امور حج
عربستان به‌عنوان کشوری که اماکن مقدس اسلامی در آن واقع شده است موظف است به‌عنوان خادم‌الحرمین شریفین همواره مقدمات سفر آسان و ایمن را برای زائرین خانه خدا فراهم آورد، از جمله این وظایف حفاظت از حرمین شریفین، حجاج و میهمانان بیت‌الله‌الحرام است. عربستان سعودی باید طوری عمل کند که حجاج اعمال عبادی خود را انجام دهند. اما عربستان سعودی برخی اوقات بنا به دلایل سیاسی و مصلحتی از انجام وظایف مربوطه سرباز زده و ازآن به‌عنوان اهرم فشار برای کشورهایی که با مقاصد و اصول آنها هماهنگی ندارد استفاده می‌کند، در حالی که این کار تخطی از مبانی اسلام بوده و تبعات بسیاری برای این کشور میان جامعه جهانی دارد. عربستان از آنجا که بخش قابل توجهی از کشورهای فقیر اسلامی را از طریق ارائه وام‌های کلان به‌واسطه بانک توسعه اسلامی وابسته کرده است، بنابراین عموم کشورها به این مساله معترض نیستند، از سوی دیگر در این میان سازمان همکاری کشورهای اسلامی نیز که از جمله وظایفش ارتقای همبستگی اسلامی میان کشورهای عضو و حمایت از همکاری میان کشورهای عضو در زمینه‌های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، علمی و دیگر موارد اساسی و مشورت میان کشورهای عضو در
سازمان‌های بین‌المللی است، در این راستا بهدلیل حاکمیت محض عربستان بر آن به وظایفه‌اش عمل نمی‌کند.
از جمله کشورهایی که همواره روابطش با عربستان با چالش‌هایی همراه بوده است جمهوری اسلامی ایران است؛ کشوری که بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در منطقه تبدیل به خار چشم عربستان شده. این کشور در طول تاریخ از هیچ کوششی برای ایجاد ایران‌هراسی دریغ نکرده است و از مساله حج همواره به‌عنوان اهرمی برای فشار به آن استفاده کرده است که نمونه آن بحران حج مابین دو کشور در سال‌های 1987 و درگیری نیروهای امنیتی عربستان سعودی و زوّار ایرانی است که این درگیری 400 کشته بر جا گذاشت. ایران در پی این خشونت‌ها به مدت سه سال مراسم حج را لغو کرد و عربستان سعودی نیز تصمیم گرفت شمار زوّار را کاهش دهد، اقدامی که از نظر ناظران هدف آن جمهوری اسلامی ایران بود.
بعد از گذشت سال‌ها از این ماجرا و فراز و نشیب‌های بسیار در روابط دو کشور اکنون نیز حوادثی رخ داده که این دو کشور را در حالت تعارض و تنش قرار داده است، به‌طوری که بسیاری از متفکرین آینده خاورمیانه را به بهبود این روابط گره زده‌اند اما برای بررسی این تنش باید به چند عامل بروز این شرایط اشاره کرده و در نهایت سناریوی محتمل برای این وضعیت را مطرح کرد.
اکنون عربستان سعودی وارد فاز جدید رویارویی با ایران شده است. قطع رابطه دیپلماتیک با ایران تنها یکی از تکه‌های پازلی بود که ریاض در معادله‌های جدید خود در منطقه برای ایران در نظر گرفته است. ریاض به مجسمه شکست تمام‌‌عیاری نه‌فقط در سطح منطقه‌ای که در سطح بین‌المللی بدل شده است. شکست سیاست‌ها در سوریه، افتضاح نظامی در یمن، بی‌کفایتی در تامین جان زائران بیت‌الله‌الحرام، افشای نقش ریاض در تجهیز شورشیان در سوریه و ساکت نگاه داشتن کنگره آمریکا با تهدید‌های مالی همه و همه به تیرهای خودی برای عربستان تبدیل شده است. کابوس ریاض با توافق هسته‌ای ایران و ١+٥ به حقیقت بدل شد. ایران از پیله تحریم‌های اقتصادی و از حلقه فشارهای سیاسی بیرون آمده است. سیاست‌های امنیتی- دفاعی جمهوری اسلامی ایران، این کشور را به تنها مکان امن در منطقه پرآشوب خاورمیانه بدل کرده است.
ایران از آن فضای خاکستری که رقبای منطقه‌ای و مخالفان فرامنطقه‌ای به بهانه فعالیت‌های هسته‌ای این کشور بر فراز آن افکنده بودند، خارج شده است و همین مساله سعودی‌ها را به رفتارهای گاه تهاجمی و گاه تدافعی در برابر تهران واداشته است. اکنون عربستان سعودی از هر فرصتی برای انتقاد از سیاست‌های ایران استفاده می‌کند. تا دیروز مساله عربستان، فعالیت‌های هسته‌ای ایران بود و امروز حرف ریاض این است که اگر‌چه توافق هسته‌ای با ایران را پذیرفتیم اما این به معنای نادیده‌گرفتن فعالیت‌های منطقه‌ای تهران نخواهد بود. عربستان امروز فریاد می‌زند که جهان باید فکری برای فعالیت‌های منطقه‌ای ایران بکند. بهانه تا دیروز تعداد سانتریفیوژهای ایران بود و امروز آل‌سعود برای تنگ‌تر کردن حلقه پیرامون ایران می‌گوید که تهران به‌دنبال سیاسی‌کردن فریضه حج است.
عربستان سعودی در چند ماه گذشته زنجیره‌ای از تلاش‌ها برای جمع‌آوری اجماع منطقه‌ای و پس از آن بسط بین‌المللی دادن آن علیه ایران را فراهم کرده است. از تنظیم بیانیه‌های تند و تیز علیه ایران که در نشست‌های سازمان همکاری‌های اسلامی(در این بیانیه، اعضا آنچه را تلاش ایران برای سیاسی کردن حج خوانده‌اند، محکوم کردند) تانشست اتحادیه عرب ومدیریت حملات سایبری علیه ایران. همچنین در پی اعدام شیخ «نمر باقر النمر» روحانی برجسته شیعی و شکل‌گیری اعتراض‌ها و قطع روابط دیپلماتیک با ایران از سوی عربستان، این روابط پرتنش بحرانی‌تر شد. حال مقام‌های سعودی در‌‌صددند تا از طریق کشاندن این دعواهای سیاسی به موضوع حج تمتع، با کارشکنی و وقت کشی از ورود زائران ایرانی به عربستان جلوگیری کنند.
حکام سعودی قصد دارند از این فریضه دینی به مانند اهرم فشاری روی ایران و ابزاری برای تسویه حساب ناکامی‌های خود در صحنه سیاسی استفاده کنند. گویی آنها در‌صدد جبران شکست‌های خود در سوریه و عراق و یمن از راه در اختیار گرفتن همه امور حج و برگزاری سلیقه‌ای آن هستند تا به گمان خود جمهوری اسلامی ایران را در تنگنا قرار دهند.
اکنون به‌رغم تلاش‌های صورت گرفته برای حل مشکلات طرفین سه عامل کلیدی که منجر به اختلافات فنی و اجرایی و در نتیجه دست نیافتن به توافق و در نهایت تحریم حج از سوی ایران شد، که بدین شرح است:
نخست: پافشاری پادشاهی عربستان بر ارجاع حجاج ایرانی به کشور ثالث برای گرفتن ویزای حج بهدلیل بسته شدن سفارتش در تهران.
دوم: عربستان سعودی با انتقال حجاج ایرانی به فرودگاه بین‌المللی جده به‌وسیله شرکت‌های هواپیمایی ایران مخالفت کرد.
سوم: پافشاری ایران بر برگزاری مراسم برائت از کفار و مشرکان از سوی حجاج ایرانی.
به‌رغم ذکر معضلات فوق به نظر می‌رسد با اینکه روابط ایران و عربستان سعودی در شرایط کنونی تیره و تار است، اما احتمال اینکه دو طرف رویکردی مشابه دشمنی‌های اواخر دهه 80 میلادی ا در پیش بگیرند، زیاد نیست. اکنون عربستان سعودی احتمالا از کشیده شدن اختلافات به مراسم حج جلوگیری خواهد کرد تا کمتر به نظر برسد که از اماکن مقدس استفاده سیاسی می‌کند.
در شرایط حاضر آگاهی و علم به شیوه حل بحران‌ها در جهان باعث می‌شود به این باور برسیم که باید یک طرف سومی‌به منظور حل مشکل دو کشور دخالت کرده و راه حل‌های میانه‌ای برای پایان دادن به بحران ارائه دهد؛ بحرانی که اگر شدت بگیرد تاثیرات منفی بر دو کشور و به‌طور ویژه بر موسم آینده حج می‌گذارد زیرا تحریم 75 هزار حاجی ایرانی برای انجام فریضه آسمانی و عربستان را مسئول آن دانستن آن هم در چنین زمانی که در آن روابطش با ایران شاهد تنش است اتفاق ساده‌ای نیست و به نظر می‌رسد در صورت عدم رفع این بحران آینده روابط سیاسی دو کشور و ژئوپلیتیک منطقه خاورمیانه دچار تغییرات اساسی خواهد شد.
دیدگاه تان را بنویسید