راشد الغنوشی به بنیادگرایی داعش و اخوانیسم «نه» گفت
راه سوم
اشد الغنوشی در گردهمایی حزب النهضه تونس اعلام کرد که دیگر این تشکل سیاسی منادی اسلام سیاسی نخواهد بود و در حوزه عمومی صرفا از دستورکارهای سیاسی تبعیت می‌کند
داود احمدزاده//
جرقه انقلاب‌های عربی معروف به بهار عربی در 17 دسامبر 2010 به‌دنبال خودسوزی محمد بو عزیزی، دانشجویی تونسی آغاز شد و این قیام فراگیر مردمی منجر به سقوط دیکتاتوری زین‌العابدین بن‌علی و روی کار آمدن دولت اسلامگرای میانه‌رو به رهبری محمد الغنوشی شد. از زمان روی کار آمدن دولت الغنوشی شرایط تونس به دلیل تشتت سیاسی، عدم‌اجماع بر سر تدوین قانون اساسی و چگونگی تقسیم قدرت سیاسی دچار نزاع داخلی شد و به‌رغم ترمیم کابینه و تشکیل دولت وحدت ملی موفق به ایجاد ثبات و آرامش نشد.
حتی با کناره‌گیری الغنوشی و روی کار آمدن دولت موقت به ریاست سید‌السیسی، رشد سلفی‌گری در منطقه که از سوی عربستان حمایت مادی و معنوی می‌شد، مانع اصلی بر سر هرگونه تفاهم و وحدت ملی شد. در هر صورت تشدید اوضاع سیاسی و وضعیت فلاکت‌بار اقتصادی در کنار تلاش‌های برخی از جریان‌های سکولار که با الگوسازی از جنبش تمرد مصر علیه دولت اخوانی به‌دنبال سرنگونی دولت بودند، باعث افزایش فشارها و بن‌بست اساسی در گفت‌وگوهای آشتی ملی در آن زمان گردید.
از دیگر سو گرایش بیشتر جوانان تونسی به جریان‌های نوظهور تکفیری از جمله داعش و تلاش گسترده این گروه برای ایجاد پایگاه جدید در منطقه، زنگ خطر را برای کشور تونس به صدا در‌آورده بود. از این رو گرایش‌های ملی و سکولار در تونس با اتهام‌زنی به رهبران جنبش‌النهضه، یار‌غار اخوان‌المسلمین در مصر و منطقه خواهان کنار رفتن اسلامگرایان از قدرت شدند.
این درحالی بود که در بحبو‌حه ستیز میان جریان اسلامگرا به رهبری محمد مرسی با سکولارها و ملی‌گرایان مصری، راشد الغنوشی به طرفداری از هم‌کیشان خود پرداخت و حتی پس از کودتای سفید ارتش در ژوئیه 2013 و سرنگونی اخوان‌المسلمین از قدرت، اقدام ژنرال عبدالفتاح السیسی را غیر‌قانونی خواند.
او اوضاع مصر را به میدان نبردی از نبردهای اسلام تشبیه کرد و افزود جنگ‌های بزرگ تاریخ، مانند جنگ صلیبی و جنگ با «قوم تاتار» در مصر به نفع مسلمانان تمام شد و اکنون نیز نبردی دیگر در تاریخ اسلام در مصر در جریان است.
الغنوشی در آن زمان گفت: «کسی که کودتای مصر را فرماندهی کرد، مشروعیت خود را از رئیسش که وی را در زندان افکنده است (یعنی محمد مرسی) کسب کرده بود. رئیسجمهور مصر وی را برای فرماندهی ارتش تعیین کرده بود؛ یعنی سرباز علیه فرماند خود کودتا می‌کند و این رسوایی است.»
همچنین رئیس جنبش النهضه گفته بود: «کسانی که ادعای دموکراسی می‌کنند، اما در کنار کودتاچیان ایستاده‌اند و وعده می‌دهند که این شورش‌ها به دیگر کشورها سرایت می‌کند، بدانند که هرگز در این کار موفق نمی‌شوند.»
ولی این حمایت‌های الغنوشی از اخوان و رهبران آن تداوم نداشت به‌طوری‌که با سرکوب قطعی حامیان مرسی توسط ارتش و تلاش‌های کشورهای ثروتمند عربی برای گسترش روابط با دولت نظامی مصر، جریانات اسلامگرای تونسی هم با پذیرش شرایط جدید تلاش کردند که ضمن جدا کردن مسیر خویش در امر حکومتداری از اخوان‌المسلمین، به‌نوعی به تز اصلی رهبر خود یعنی الغنوشی مبنی بر اهمیت دادن به دموکراسی، تعدد احزاب و مشارکت تمام گروه‌های سیاسی در فرآیند ساخت قدرت در جامعه روی آورند تا از هرگونه انشقاق سیاسی در جامعه جلوگیری کنند. الغنوشی پیش‌تر نیز بر اهمیت شورا در کنار شریعت به‌عنوان دو رکن اصلی مشروعیت حکومت تاکید کرده بود.
جالب اینجاست که در واکاوی سیر نظرات و اندیشه الغنوشی می‌توان به سازگاری اسلام با دموکراسی اشاره کرد؛ وی دموکراسی را به‌عنوان یک هدف و مرام عنوان می‌کند نه یک ایدئولوژی. از دیدگاه الغنوشی، دموکراسی با فراگیر بودن و فرآیند یاد‌گیری و آموزش پیوند می‌خورد از این رو دموکراسی اسلامی هم امری محتمل است.
با نگاهی به آرا و فعالیت‌های سیاسی الغنوشی و اظهارات اخیر وی در دهمین گردهمایی سراسری النهضه در استادیوم رادس که اعلام کرد بعد دینی را از بعد سیاسی فعالیت‌های خویش جدا می‌کند و تنها به فعالیت‌های سیاسی اکتفا می‌کند درمی‌یابیم که این اظهارات باعث تعجب بسیاری گردیده است. این در حالی است که به گفته آگاهان سیاسی، حزب النهضه چه بخواهد یا نخواهد همواره با برچسب سیاسی تعریف شده است؛ چراکه حضور افراد مذهبی در کادر سیاسی، عقبه سیاسی این حزب در تونس و همراهی آن با جریانات اسلام‌سیاسی منطقه از جمله اخوان‌المسلمین گفته الغنوشی را به طنز سیاسی شبیه می‌کند. اما پرسش اینجاست که چه اتفاقی افتاده که رهبر جنبش النهضه با دگردیسی عمیق در افکار و اندیشه‌های خویش به دنبال جدایی دین از سیاست افتاده است؟
به نظر می‌رسد الغنوشی و همفکران وی برای حفظ پایگاه سیاسی خویش و دچار نشدن به سرنوشت اخوان‌المسلمین مصر که با اشتباهات فاحش در امر حکومتداری این جریان را در گردابی از توفان‌ها فرو برد با عقلانیت لازم و فرصت دادن به تکنوکرات‌ها و نیروهای مخالف برای سهیم شدن در قدرت، به‌دنبال کاهش اصطکاک‌های فکری و سیاسی هستند؛ تونسی که در صورت هرگونه بی‌تدبیری می‌تواند به مامن امنی برای رشد افراط‌گرایی مذهبی در منطقه تبدیل شود.
الغنوشی به‌عنوان رهبر معنوی قیام در کنار اتوریته رئیسجمهور السیسی، هدف مهمی را در اعلان این شعار دنبال می‌کند و آن اینکه تشکیل دولت اقتدار‌گرای بوروکراتیک برای گذار موفقیت‌آمیز دموکراتیک در تونس است، بنابراین جای تعجب نیست که وی در مصاحبه با روزنامه لوموند فرانسه خود را مسلمان دموکراتیک می‌نامد و از اسلام سیاسی برائت می‌جوید. نکته اساسی بحث این است که رهبران النهضه به دنبال ارتباط سیاسی و کسب منفعت اقتصادی از غرب هستند و برای جذب سرمایه‌های خارجی و کاهش مشکلات اقتصادی مجبور شدند در مرامنامه سیاسی حزب تجدیدنظر کنند. از این منظر فاصله‌گذاری با جریانات تندرو و رادیکال اسلامی و تعریف مدرن از فعالیت‌های سیاسی حزب می‌تواند رضایت کشورهای غربی را جلب نماید. در تکمیل بحث در کنگره دهم حزب النهضه از آن به‌عنوان رستاخیز فکری و سیاسی یاد شد؛ در این خصوص باید گفت که جنبش النهضه که از آن به‌عنوان حزب اسلامی دموکراتیک نام برده می‌شود با تاکید بر مکانسیم سیاسی و حل مسائل بر‌اساس تفاهم میان جریانات سیاسی کشور، از برابری حقوق زن و مرد بر مبنای قانون اساسی جدید تونس که در سال 2014 تدوین یافته، دفاع کرد.
از دیگر سو، الغنوشی ضمن پس گرفتن حمایت‌های خویش از اخوان‌المسلمین در جریان نا‌آرامی‌های گسترده سیاسی در مصر تلاش دارد که نقشه راهی مستقل‌تر از جنبش اخوان‌المسلمین برای حزبش ترسیم نماید. از این رو در نامه‌ای جداگانه به نشست ویژه سازمان جهانی اخوان‌المسلمین در استانبول ترکیه، عضویت خود را به تعلیق درآورد و اخوان‌المسلمین را متهم به خیانت به وطن و تداوم وضعیت فلاکت‌بار در مصر کرد.
در هر صورت تونس که پرچم‌دار الگوی قیام علیه دیکتاتورها در دنیای عرب بوده در شرایط کنونی برای کاهش تنش‌های سیاسی داخلی و ممانعت از رشد افراط‌گرایی سلفی مجبور است با بازگشت از آرمانگرایی و نگاه واقع بینانه به شرایط داخلی و منطقه‌ای حرکت کند. بنابراین این دگردیسی در رفتار رهبران سیاسی این کشور که تبلور عینی آن را در گفتار الغنوشی می‌توان یافت، تداعی‌گر این موضوع است که تجربه شکست انقلاب مصر و نیز برخی قیام‌های ناکام عربی، تجربه‌ای بس ناگوار است که الغنوشی و دیگر اعضای جنبش النهضه با علم به این موضوع مهم، بازگشت به خویشتن، تاکید بر هویت ملی و پرهیز از هرگونه بلند‌پروازی سیاسی تلاش دارند تا نوعی اسلام سیاسی بومی- محلی بر‌اساس شاخص‌های خاص تونس را به‌عنوان الگوی نوین حکومتداری و در قالب امکان‌پذیری تز آشتی اسلام و دموکراسی به دنیا معرفی کنند. //هفته نامه مثلث
دیدگاه تان را بنویسید