ترکیه به اروپا و آمریکا نزدیک‌تر می‌شود
پایان نوعثمانی‌گرایی
جواد قربانی‌آتانی// دکترای علوم سیاسی
وقتی در ژانویه 2010 استانهای سابق امپراتوری عثمانی یکی بعد از دیگری به کام آتشی افتادند که آن زمان «بهار عربی» نام گرفت -البته بعدها به جهنم عربی تبدیلش کردند- گل از گل رهبران اسلامگرای ترکیه شکفت. این شادکامی زمانی دوچندان شد که هم‌مسلکان آک‌پارتی در مصر به قدرت رسیدند و کم و بیش اداره تونس و لیبی را نیز به دست گرفتند. رهبران دولت و حکومت ترکیه که همگی از اعضای حزب عدالت و توسعه هستند، عمدتا از محصولات مدارس امام خطیب هستند که از مسیر احزاب اسلامگرای عدالت و رفاه به سیاست راه یافتند. مدارس امام خطیب که عمدتا بر مبنای آموزه‌های اسلام سنی حنفی اداره میشوند، قرابت نزدیکی با جماعت اخوان‌المسلمین دارند و اصولا خط‌مشی خود را در ارائه خدمات اجتماعی از همین جماعات در کشورهای عربی و بهویژه مصر الگوبرداری کرده‌اند ، همان چیزی که بعدها مایه الهام فتح‌الله گولن و جماعتش شد تا مدارس میانه‌رو اسلامی را علاوه بر ترکیه، در بسیاری از کشورهای بالکان، قفقاز، آسیای مرکزی و حتی روسیه و آمریکا تاسیس کنند. این مدارس در داخل و خارج از ترکیه، گونه‌ای از تبلیغات اسلامی میانهروانه را به جهان معرفی کرد که از نظر تحلیلگران غربی اگر نه خالی از خطر، حداقل کمتر خطرناک بود. این کمتر در قیاس با آن اسلام رادیکال و تندروانه‌ای است که پس از مطرح‌شدن نظریه جنگ تمدن‌ها به ترجیع‌بند ادبیات ضدتروریستی غرب بدل شد. بنابراین نظریه پردازان و دولت‌های غربی، دولت اسلامگرای ترکیه را نمونه دولت مطلوب اسلامی معرفی کردند و امیدوار بودند که با سقوط دیکتاتوری‌های متحدشان حداقل دولت‌هایی مشابه ترکیه روی کار بیاید. همین خواست غرب به علاوه قدرت‌گرفتن اخوان‌المسلمین در کشورهای مذکور، ترکیه را در بد وهمی انداخت. ترکیه برای بیش از 80 سال تلاش کرده بود که خود را به غرب بچسباند و از گذشته عثمانیک خود جدا شود اما به دلایل مختلف اروپا هرگز این کشور و جامعه‌اش را به‌طور کامل نپذیرفت و نگذاشت که ترکیه اروپایی شود. نهایتا به قدرت رسیدن حزب عدالت و توسعه موجب سر رفتن کاسه صبر دولت ترکیه شد. به نظر می‌رسد در ابتدا ترکیه تنها به نشانه قهر و فشار آوردن به اروپا نگاه خود را از غرب به شرق و بهویژه خاورمیانه و آسیای مرکزی چرخاند. به هرحال عواید و منافع این تغییر نگاه آن‌قدر قابل توجه بود که به استراتژی کلان دولت ترکیه بدل شود و ترکیه رفته‌رفته خود را در جهان آن‌قدر بزرگ دید که وزن و پرستیژ حقیقیاش را گم کرد. سیاستگذاران ترک تصور می‌کردند دومینوی بهار عربی یکی یکی دیکتاتورهای سابق را خواهد انداخت و جایش را متحدان ایدئولوژیک ترکیه خواهند گرفت. به این صورت سودای یک دهه‌ای رهبران آک‌پارتی به حقیقت خواهد پیوست؛ ایجاد بلوکی از کشورهای متحد عربی و اسلامی به رهبری ترکیه که وزن این کشور را آن‌قدر در برابر غرب افزایش میداد که عملا هر نوع فعل و انفعال منطقه‌ای و حتی جهانی بدون لحاظ‌کردن نظر ترکها دشوار میشد. این علاوه بر سوداهای اقتصادی و فرهنگی بود که ترکیه با بازگشت به عثمانیگرایی مدنظر داشت. اما فاکتورهای فراوانی در معادله وجود داشت که ترکیه یا ندید یا نخواست که ببیند. از جمله خواست قدرتهای منطقه‌ای و جهانی که شاید ترکیه انتظار داشت منتظر بنشینند تا روند حوادث تنها به نفع این کشور رقم بخورد، یا حتی خوشبینانهتر -بلکه سادهلوحانهتر- اینکه این قدرت‌ها همچون لیبی به سقوط دیکتاتور کمک کنند و بعد طعمه را برای ترکیه وانهند. دیری نگذشت که خواب شیرین ترکها در هم ریخت و با کودتای ژنرال سیسی در مصر -که ترکیه هنوز روابط تیرهای با دولتش دارد- حکومت اخوان‌المسلمین جوانمرگ شد و روند حوادث در سراسر شمال آفریقا و خاورمیانه دقیقا در مسیر عکس خواست ترکها قرار گرفت. رهبران ترک که همواره انتظار داشتند آمریکا و ناتو به سوریه حمله ببرد و سریعتر به عمر رژیم اسد پایان بدهد، در عوض شاهد دخالت مستقیم روسیه در این کشور بودند. اندازه‌گیری اشتباه وزن ترکیه توسط رهبرانش در ماجرای سقوط جنگنده روس هرچه بیشتر عیان شد. از طرف دیگر این کشور پناهجویان جنگی را وجه‌المصالحه قرار داد تا اروپا را برای گرفتن امتیازاتی تحت فشار قرار دهد. به هر حال ترکیه که چنان سودایی داشت، حاصلش چنین شد: حضور میلیون‌ها آواره سوری در خاک این کشور، آغاز جنگ مجدد با کردها، کشیده‌شدن عملیاتهای تروریستی به شهرهای ترکیه و افزایش شدید ناامنی، کاهش شدید تعداد توریستها و سایر ضررهای هنگفت و کاهش رشد اقتصادی، و البته خدشه‌دار شدن پرستیژ منطقه‌ای و جهانی این کشور. با به بن‌بست خوردن سیاست خارجی ترکیه، به نظر می‌رسد دولت این کشور در نظر دارد تا حدودی تغییر رویه بدهد. یکی از نشانه‌های این خواست را می‌توان در استعفای برکناری مانند داووداوغلو معمار سیاست نگاه به شرق ترکیه دید. اخیرا نیز آنکارا رسما از روسیه بابت ساقط کردن جنگندهاش عذر خواسته و جالبتر اینکه به این کشور پیشنهاد استفاده از پایگاه هوایی اینجرلیک را داده است تا روابط فی‌‌مابین در راستای بهبود قرار گیرد. با اینحال ترکیه گزینههای چندانی ندارد. این کشور با محاسبه وزن و توان حقیقیاش درمییابد که عملا نمیتواند کار چندانی در صحنه بازی منطقه پیش ببرد. بنابراین محتمل این است که آنکارا هرچه بیشتر به ایالاتمتحده و اروپا نزدیک شود و آنها را ترغیب به مداخله بیشتر در مسائل منطقه‌ای کند. از طرف دیگر جنگ سوریه که موجب نزدیکی بیشتر ترکیه به عربستان شد، فرصت دیگری پیش روی آنکارا قرار داده است تا با هماهنگی بیشتر با ریاض قدری به توان منطقهایاش بیفزاید. باتوجه به آنچه گفته شد، ترکیه که در آغاز این دهه تصورش بر این بود که چرخ تحولات در خاورمیانه و شمال آفریقا در جهت منافعش می‌چرخد و خود را بازیگر اگر نه بلامنازع اما قدرتمند این تحولات میدانست، اکنون باید منتظر انتخابات ریاست‌جمهوری در آمریکا بنشیند تا رئیس‌جمهور و تیم سیاسی جدید این کشور سیاستهای فعلی واشنگتن را در جهتی تغییر دهد که به خواست ترکیه نزدیک باشد. اما در صورتی که سیاستهای منطقه‌ای ترکیه به‌طور کامل شکست بخورد، باتوجه به نارضایتی فزاینده میان مردم ترکیه، این احتمال وجود دارد که ستاره بخت آک‌پارتی در انتخابات آتی افول کند و در صورت به قدرت رسیدن جمهوریخواهان سکولار که به‌طور سنتی غربگرا و انزواگرا هستند، نقش ترکیه در منطقه کمرنگتر نیز خواهد شد.
دیدگاه تان را بنویسید