فریاد ندامت

احمد معنوی//کارشناس ژئوپلیتیک

سیاست‌ها و استراتژی‌های اخیر ترکیه، فراز ‌و‌فرودهای بسیاری داشته‌، به‌طوریکه گاهی علیه همسایگان موضع‌گیری‌های تندی اتخاذ کرده و گاهی سیاست خود را با آنها همسو می‌کند و به تعبیر از عادت مالوف برخی کشورها گهی به نعل می‌کوبد، گهی به میخ. اکنون در اکثر مناقشات خاورمیانه، ردپایی از ترکیه وجود دارد. این شرایط باعث شده تا برخی از سیاستمداران انگشت اتهام خو‌د را به سوی اردوغان نشانه رفته‌اند.این سیاست‌های اتخاذی ترکیه که در راستای نگرش جدید دستگاه دیپلماسی آن صورت می‌گیرد باعث بروز تنش‌ها و بحران‌های منطقه‌ا‌ی شده که به شرح ذیل قابل بررسی است:
عدم پیوستن به ائتلاف ضد‌داعش و حمایت خاموش از آنها: به‌رغم تکذیب ترکیه، مدارک متعدد و اثبات‌شده‌ای از روابط مخفی میان آنکارا و رهبران تروریست‌های داعش وجود دارد. در این خصوص برخی معتقدند دلیل این کار چشم طمع ترکیه به سود سرشاری است که از قاچاق نفت سوریه و عراق توسط داعش به‌دست می‌آید، چرا‌که گروه‌های تروریستی برای این قاچاق از خاک ترکیه استفاده می‌کنند؛ مرزها و فرودگاه‌های ترکیه، گذرگاه اصلی تروریست‌ها به سوریه و عراق هستند.
حمایت از مخالفین بشاراسد در سوریه:ترکیه از ابتدای شروع بحران در سوریه تلاش کرد تا با حمایت از نیروهای مخالف بشار اسد، زمینه را برای سقوط وی فراهم کند و بر این اساس توان لجستیکی و حمایتی خود را به کار بست تا با استفاده از مرزهای زمینی وسیعی که با سوریه دارد؛ اوضاع را به ضرر اسد رقم بزند و در این راستا با عربستان‌سعودی‌نیز ائتلاف کرد اقدامی ‌که تا امروز موفقیت‌آمیز نبوده است.
تقابل با روسیه پوتین: رئیس‌جمهور ترکیه می‌خواست از طریق داعش سرنگونی دولت بشار اسد را تسریع کند و اردوغان به اندازه‌ای از این مساله اطمینان داشت که صریحا گفت که پوتین حتما بشار اسد را رها می‌کند.
ولی دقیقا برخلاف آنچه ‌اردوغان ادعا می‌کرد، اتفاق افتاد واکنون نظامیان روس در کنار سربازان بشار اسد با تروریست‌ها می‌جنگند. ترکیه با حمایت از تروریست‌ها و مخالفان بشار اسد وارد عرصه درگیری با روسیه شد؛ ضمن اینکه سرنگونی هواپیمای جنگی روسیه نیز بحران را تشدید کرد که امروزه نتایج آن قابل مشاهده است.
تنش با ایران به خاطر حضور در عراق و سوریه: رئیس‌جمهور ترکیه از مبارزه ایران با داعش در عراق انتقاد کرد و مدعی شد ایران به این دلیل با داعش می‌جنگد که پس از بیرون راندن این گروه از عراق، در آنجا بماند. بر همین اساس، وی ایران را متهم کرد که در مبارزه با داعش صداقت ندارد‌ که این حرکت نیز آغاز فرآیند تنش با همسایه بزرگ و مقتدر شرقی بود که سود سرشار توریستی و تجاری برای آنها دارد.
با نگاهی به رویکردهای متخذه ترکیه در منطقه شاید بتوان این نتیجه‌گیری را داشت که ترکیه تلاش می‌کند نوعی امپرا‌توری عثمانی را در منطقه خاورمیانه با زیر‌ساخت و اندیشه‌های جدید احیا کند و هدف این استراتژی چیزی جز استثمار کشورهای منطقه مانند دوران عثمانی نیست. ترکیه بعد از چندین سال تقاضا برای ورود به اتحادیه اروپا با روی ناخوش اروپاییان مواجه شده ا و اینک سودای نقش‌آفرینی در منطقه پرتلاطم خاورمیانه را دارد که آغازش حمایت از داعش بود. اردوغان با آغاز بحران سوریه همه تخم‌مرغ‌هایش را در سبد تکفیری‌ها گذاشت به طمع آنکه تبدیل به منافع سرشار شده و ترکیه بزرگ از توهم به واقعیت بدل کند، اما امروز ترکیه نه تنها منفعتی نبرده بلکه فریاد ندامتش نیز بلند شده است. آنکارا اکنون در‌دامی گرفتار شده که خود آن را گذاشته بود زیرا با اتخاذ سیاست یک بام و دو هوا در مورد مساله سوریه نه تنها موجب تنش با مسکو شد بلکه رهبران غربی را که از موضع مبهم ترکیه در ارتباط با گروه تروریستی داعش بدشان آمده بود، خشمگین کرد.
در حال حاضر ترکیه در حال منزوی شدن در صحنه دیپلماتیک جهانی است و نقش اول این شرایط را دولت حزب عدالت و توسعه بر‌عهده دارد. شرایط حاکم بر سوریه و ترکیه نشان می‌دهد بحران و ابعاد آن رو به گسترش است. در شرایط جاری به نظر می‌رسد تغییرات میدانی سوریه به سود جبهه مقاومت، ترک‌ها را دچار آشفتگی و سردرگمی ‌کرده و در بن‌بستی قرار داده که نتیجه سیاست‌های اردوغان در داخل و منطقه بوده است. آنکارا به این نتیجه رسیده‌ که روس‌ها با سوریه، به‌طور جدی به خاورمیانه بازگشته‌اند. ترکیه نباید دلخوش به پشتیبانی آمریکا و ناتو باشد؛ سیاستی که اردوغان با آن به‌دنبال صفر کردن مشکلات با همسایگان بود، اکنون تبدیل به تنش با آنها شده است. تنشی که تاثیرات مخرب زیادی بر سیاست خارجی ترکیه داشته است. علاوه بر مشکلاتی که در عرصه خارجی و منطقه‌ای ایجاد شده، تاثیرات داخلی این اشتباه استراتژیک نیز گسترده بوده است. با گذشت چند سال از بحران سوریه، این واقعیتی غیر‌قابل انکار است که ترکیه در مورد سرنگونی اسد دچار اشتباه محاسبه شده است. اکنون ترکیه با شناخت وضعیت موجود به دنبال رهایی از شرایط پیش آمده است و برای خروج از این بن‌بست تلاش می‌کند بنابراین می‌بینیم اکنون رئیس‌جمهور ترکیه در راس اخبار بین‌المللی و تحلیل‌های سیاسی قرار گرفته است. عادی‌سازی رابطه با رژیم‌صهیونیستی از یک سو و اعلام عذرخواهی از ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور مقتدر روسیه از سوی دیگر نگاه‌ها را به سمت اردوغان جلب کرده‌ که در چند سال اخیر حال و روز خوشی را تجربه نکرده است.
ترکیه عزم خود را برای خروج از تنهایی استراتژیکی که گرفتار آن شده بود، جزم کرده است. کشوری که در سیاست خارجی به‌دنبال تنش صفر با همسایگان بود در سال‌های اخیر همه‌چیز را تجربه کرده ‌جز تحقق آمال اولیه‌اش در این خصوص. عرصه بر رئیس‌جمهور ترکیه تنگ شده است به همین دلیل در چنین شرایطی اردوغان دست به کار شد و از فرصت احیای رابطه با اسرائیل و روسیه برای بهبود وضعیت خود استفاده کرد.
گام‌های اردوغان برای بهبود اوضاع در روزهایی برداشته شد که خطر تهدیدهای امنیتی از سوی داعش منطقه را بیش از پیش دربرگرفته‌ و البته که رابطه ترکیه با اتحادیه اروپا چندان آرام نیست. اردوغان به‌دنبال این است که خط بطلانی بر اختلاف‌های دیپلماتیکی بکشد که منجر به انزوای کامل این کشور در منطقه شود.
به نظر می‌رسد که این کشور تصمیم گرفته به تنهایی خود پایان دهد. زمانی که اردوغان در مقابل اسرائیلی‌ها به دلیل حصر غزه ایستاد، جهان اسلام از مصر تا الجزیره از وی مانند یک قهرمان استقبال کردند اما مجموعه اتفاق‌هایی که از ٢٠١١ با عنوان بهار عربی رخ داد و تحولات منطقه‌ای، ترکیه را در شرایط اضطراری قرار داد.
نخست‌وزیر ترکیه اخیرا چراغ سبزهایی هم به مصر نشان داده و گفته است که آنکارا و قاهره می‌توانند رابطه خود را از سربگیرند. ترکیه در روزهایی به احیای رابطه با روسیه روی آورده ‌که جدال ترکیه با کشورهای اروپایی و در راس آنها اتحادیه اروپا در خصوص مساله مهاجران سوریه هر روز فاز پرتنش‌تری را به خود می‌گیرد.به‌رغم اینکه اردوغان برای احیای برخی از زخم‌هایی که ترکیه در نتیجه سیاست خارجی نادرست برداشته‌ اقدام به عذرخواهی از روس‌ها کرد، اما در مساله سوریه، ترکیه نه تنها عزم خود را برای مخالفت با بشار اسد و سیاست‌های روسیه جزم کرد بلکه در مساله کردهای سوریه هم در تضاد کامل با سیاست‌های آمریکا و اروپا گام برداشت. انتشار اسنادی که اثبات می‌کند ترکیه مجوز رفت‌و‌آمد سهل و ممتنع تروریست‌ها به داخل سوریه را صادر کرده‌ و عدم‌حمایت‌ وی از کردهای سوریه در قبال داعش، کار را برای آینده ترکیه سخت کرده است.