توان نظامی ترکیه در حوزه تحولات منطقه‌ای کاهش می‌یابد
سایه اضطراب سیاسی بر آناتولی
حسن اشرفی://
رجب‌طیب اردوغان پس از رویدادهای دو‌سال اخیر در ترکیه و ناآرامی‌های ناشی از تروریسم، کاهش آرای عمومی آک پارتی و ناکامی و انزوای ناشی از سیاست‌های منطقه‌ای تلاش داشت تا حیات سیاسی خود را در صحنه سیاسی ترکیه بازیابی و تقویت کند. در همین راستا تغییراتی را در سطح نخست‌وزیر اعمال کرد و با کنار گذاردن داووداوغلو از این سمت، فرصت را برای اعمال تغییرات به ویژه در عرصه خارجی مهیا ساخت تا از بن‌بستی که ترکیه در آن گرفتار آمده بود، رهایی یابد. اما هنگامی که کودتا در بامداد 16 ژوئیه در دو شهر آنکارا و استانبول روی داد، فرصت اردوغان برای تجدید قدرت سیاسی‌اش در ترکیه افزایش یافت. در واقع اردوغان توانست با بسیج نیروهای وابسته به خود از طریق شبکه‌های اجتماعی و بلندگوهای مساجد در خیابان‌های آنکارا و استانبول اقتدار خود را در صحنه سیاسی ترکیه بازیابی کند. با این حال با گذشت بیش از یک هفته از کودتا، تداوم حضور طرفداران اردوغان در خیابان‌های شهرهای آنکارا و استانبول، عرصه را بر‌کودتاچیان و مخالفین سیاسی دولت‌آک پارتی تنگ‌تر ساخته است. اعلام وضعیت فوق‌العاده در ترکیه و اختیارات فراقانونی اردوغان، فعالیت احزاب را محدود کرده
است. ییلدیریم ابراز داشته:«کودتای شانزده‌ژوئیه لکه ننگی برای دموکراسی این کشور بوده است اما حوادث این روزها نشان می‌دهد کودتایی عمیق و فراگیر علیه دموکراسی در ترکیه توسط دولت آک پارتی در حال شکل‌گیری است.» بازداشت‌های گسترده در چند روز اخیر نگرانی‌های زیادی را در داخل و خارج ترکیه برانگیخته است. تا کنون حدود سی و پنج هزار عضو ارتش، پلیس، دستگاه‌های قضایی و ادارات دولتی به اتهام ارتباط با کودتا و جریان فتح‌الله گولن بازداشت شده‌اند. همچنین به روسای تمامی دانشگاه‌ها نیز دستور داده شده تا استعفای خود را اعلام کنند و مدارک بیست و یک هزار معلم مدرسه خصوصی نیز باطل شده است. 1600 موسسه آموزشی خصوصی مرتبط با جریان گولن نیز تعطیل شده است. بانک آسیا در ترکیه نیز به اتهام وابستگی به جماعت گولن منحل شد. از سوی دیگر با تداوم پاکسازی ده‌ها هزار نفر از ارتش و دیگر نهادهای دولتی ترکیه و تکاپو برای جایگزینی افراد جدید در واقع به نوعی سیستم حکومتی و دولتی ترکیه دچار خدشه شده و نگرانی از احتمال تکرار ناآرامی‌ها، جامعه ترکیه را در اضطراب نگاه داشته است. رویکرد اردوغان بعد از این کودتا می‌توانست به سمت انسجام داخلی ترکیه
پیش برود اما به‌نظر می‌رسد رئیس‌جمهور نگران از رفع نشدن کامل خطر و کودتایی دیگر است. افکان آلا، وزیر کشور ترکیه گفته اگر سیستم موجود اداری تغییر نکند احتمال یک کودتای دیگر در پنج سال آینده وجود دارد. در این میان رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر ترکیه از ضعف اطلاعاتی و امنیتی ترکیه سخن به میان آورده‌اند و هر دو ابراز داشته‌اند که انجام کودتا در کشور را در شب حادثه از افراد نزدیک به خود دریافته‌اند. در رسانه‌های ترکیه زمزمه‌های تغییر در راس سیستم اطلاعاتی ترکیه و برکناری هاکان فیدان مطرح شده است. از سوی دیگر به نظر می‌رسد رفتارهای تحقیرآمیز روزهای اخیر با نظامیان غیر از یک پاکسازی گسترده درون ارتش است. این رفتارها می‌تواند تاثیرات جبران‌ناپذیری در بدنه ارتش در ترکیه که از دیرباز جایگاه رفیعی داشته برجای گذارد و تبعات سنگینی برای امنیت ملی ترکیه به همراه داشته باشد. ارتشی که در جنگ با پ.ک.ک در مناطق کردنشین شرق و جنوب شرق به سر می‌برد و با داعش در سوریه درگیر است. به نظر می‌رسد ترکیه در این دو مصاف ضربه‌های سختی خواهد خورد. از سوی دیگر به نظر می‌رسد اردوغان با انحلال گارد ریاست‌جمهوری در پی ایجاد نیرویی وفادار به
خود است تا در حوادثی مشابه غافلگیر نشود. این نیروها پیش‌تر در حوادث پارک گزی در قالب لباس شخصی‌ها ظاهر شدند، ولی اردوغان قصد دارد تا آنها را سامان‌مند و متشکل نماید.
اما اردوغان با رویکردی که در پیش گرفته گسستی اجتماعی را در ترکیه پیش می‌برد که می‌تواند فضای دوقطبی که بعد از حوادث پارک گزی در سال 2013 در ترکیه ایجاد شد را تشدید و تعمیق نماید. اردوغان بعد از حوادث آن سال نیز احتمال کودتای ارتش را پیش روی خود می‌دید اما با تاخیری‌سه ساله این اتفاق روی داد و البته فرزند کودتا مرده متولد شد تا اردوغان فرصت حکمرانی مطلق‌العنان را به دست آورد. فرصتی که شاید در آینده‌ای نه چندان دور به تهدیدی جدی علیه وی و ترکیه تبدیل شود.
در حال حاضر با تبلیغاتی که آک پارتی علیه ایالات متحده به‌عنوان طراح کودتا داشته، فضای ضد‌آمریکایی در ترکیه بالا گرفته است، از این رو احتمالا سفر وزیر خارجه ترکیه به آمریکا که اعلام کرده در موضوع استرداد گولن انجام می‌گیرد در راستای جلوگیری از تنش بیشتر در روابط دو طرف است. از طرفی آمریکا هر‌گونه دخالت در این کودتا را رد و استرداد گولن را طبق قوانین آمریکا قابل رسیدگی عنوان کرده است که به نوعی می‌توان آن را امتناع آمریکا از استرداد وی تعبیر کرد. در این راستا «اسماعیل حقی پکین» رئیس سابق اطلاعات ارتش ترکیه ضمن اینکه کودتای اخیر را کودتایی نظامی علیه ارتش و با هدف تضعیف آن می‌داند در بعد منطقه‌ای معتقد است آمریکا با هدف تجزیه سوریه و تاسیس دولت کردی در جوار ترکیه کودتای اخیر را طراحی کرده است.
در حوزه مسائل منطقه‌ای به نظر می‌رسد با کودتای اخیر و تسویه‌حساب‌های داخلی که در ترکیه در جریان است، در آینده‌ای نزدیک شاهد کاهش توان ترکیه برای حمایت‌های نظامی از تکفیری‌ها در سوریه به ویژه جبهه‌النصره خواهیم بود. از سوی دیگر از آنجا که در پساکودتا تمرکز عمده اردوغان و آک‌پارتی به مسائل داخلی خواهد بود، می‌توان انتظار داشت این موضوع باعث افزایش شتاب مدیریت اختلافات با همسایگان شود. در همین چارچوب انتخاب مسکو از سوی اردوغان به‌عنوان اولین مقصد سفر خارجی در دوره پساکودتا می‌تواند نشانه‌هایی از تغییر رویکرد ترکیه در قبال سوریه باشد. این تغییر رویکرد در اظهارنظر اخیر اردوغان بعد از کودتا نیز قابل مشاهده است که ابراز داشته آنکارا روابط خود با کشورهای همسایه را بهبود خواهد بخشید. در این راستا موضع مدبرانه ایران بعد از این کودتا احتمالا‌زمینه‌ساز گسترش و تعمیق روابط تهران آنکارا خواهد شد. در سوی مقابل موضع محتاطانه عربستان در قبال کودتا و هجمه رسانه‌های ضد‌اخوانی آل‌سعود علیه اردوغان از نخستین روز کودتای نظامی می‌تواند تاثیر منفی در روابط ریاض و آنکارا برجای گذارد. به هر روی عربستان با ترکیه بر سر رهبری کشورهای
سنی رقابت دارد و تمایل ریاض برای کنار رفتن اردوغان از این منظر قابل درک است. از سوی دیگر تضعیف همکاری‌های آنکارا - ریاض می‌تواند تاثیر مهمی بر سرنوشت گروه‌های تروریستی در سوریه و آینده سیاسی این کشور نیز برجای گذارد. ترکیه اکنون حساسیت بیشتری برای تعامل با کشورهایی دارد که در آنها کودتا صورت گرفته است. شاید اقدامات اردوغان پس از کودتای اخیر، انتقامجویی از کودتایی باشد که علیه مرسی و جماعت اخوان‌المسلمین در مصر به وقوع پیوست. پس از کودتای مصر که در سال 2013 رخ داد موج دستگیری‌های گسترده علیه جماعت اخوان‌المسلمین از سوی نظامیان مصری به رهبری السیسی تیرگی روابط آنکارا-قاهره را به‌دنبال داشت. در روزهای اخیر نیز مصر با ممانعت از صدور بیانیه سازمان ملل در حمایت از دولت قانونی ترکیه نشان داد که از کودتاچیان ترکیه حمایت می‌کند. در همین چارچوب قاهره اعلام کرده برای پناهندگی گولن که در پنسیلوانیای آمریکا به سر می‌برد آمادگی دارد. این روند نشان می‌دهد نمی‌توان چشم‌انداز نزدیکی برای بهبود روابط آنکارا و قاهره داشت. در بعد بین‌المللی نیز اقدامات شدید آک پارتی علیه مخالفین و کودتاچیان تاثیرات منفی بر روابط ترکیه و
پایتخت‌های غربی برجای خواهد گذارد. در همین راستا در روزهای اخیر، کشورهای اروپایی انتقاداتی را به برخوردهای دولت ترکیه با مخالفین مطرح کرده‌اند که نشان می‌دهد تنشی موقت در روابط ترکیه با اروپا در حال شکل‌گیری است.
دیدگاه تان را بنویسید