شرق‌گرایی پارسی

سازمان همکاری شانگهای، سازمانی است که در حوزه آسیای مرکزی نقش‌آفرینی می‌کند و از معدود سازمان‌هایی است که هم کشورهای منطقه آسیای مرکزی، چین و روسیه عضو آن هستند و هم کشورهای مجاور مانند هند و پاکستان آخرین مراحل عضویت در این سازمان را می‌پیمایند.
عضویت در این سازمان برای ایران بیش از هر چیز از این منظر اهمیت دارد که ما در عصری به سر می‌بریم که عصر جهانی شدن و منطقه‌گرایی نام گرفته است. بدین مفهوم که مسائل هرچه بیشتر و گسترده‌تر از سطوح ملی به سطوح منطقه‌ای و بین‌المللی در حال تحول هستند. بنابراین ما چه بخواهیم و چه نخواهیم، نهادهای منطقه‌ای یکی از واقعیت‌های دنیای امروز هستند و بخش عظیمی ‌از کشورهای دنیا در چارچوب این نهادها عمل می‌کنند. چنانچه تجربه موثری از نهادگرایی منطقه‌ای در اتحادیه اروپا، جنوب شرق آسیا، آمریکای شمالی و همچنین در کشورهای اطراف‌مان را شاهد هستیم. بنابراین عضویت ایران در نهادهای منطقه‌ای یک امر بدیهی است و باید نسبت به این موضوع تعجب کرد که چرا ایران برای عضویت در نهادهای منطقه‌ای تعلل می‌کند. چرا‌که دنیای امروز و کشورهای مختلف دنیا بدون چنین نهادهایی قابل تعریف و قابل درک نیستند. در این میان عضویت در سازمان همکاری شانگهای برای ایران منافع روشنی را در بر خواهد داشت؛ مهمترین این منافع نیز این است که نقش ما را در مسائل و معادلات آسیای مرکزی افزایش خواهد داد، به تعمیق روابط دو‌جانبه ایران با کشورهای منطقه کمک خواهد کرد و ایران را در طرح‌های اقتصادی منطقه شریک می‌کند. همچنین عضویت در سازمان شانگهای موجب آن می‌شود که از مزیت جمهوری اسلامی ایران در سال‌های اخیر در محیط منطقه‌ای در جهت ثبات، صلح و امنیت بهره گرفته شود تا از این طریق، سهمی ‌نیز در موضوعات اقتصادی و توسعه‌ای منطقه داشته باشیم.
همچنین باوجودی که برخی کارشناسان مخالف عضویت ایران در سازمان شانگهای هستند و آن را مغایر با منافع کشور می‌دانند اما به عقیده من، در سطح سازمان یا دولت‌های عضو سازمان هیچ مساله خاصی وجود ندارد که در تعارض با منافع جمهوری اسلامی ایران باشد.
باید این مساله را مدنظر داشت که کشورها بر‌اساس وزن و جایگاه‌شان وارد سازمان‌ها می‌شوند و در این میان وزن و جایگاه جمهوری‌اسلامی ایران به لحاظ امنیتی و اقتصادی به‌گونه‌ای ‌است که بتواند در سازمان‌های منطقه‌ای مجاور خود از جمله این سازمان نقش موثر داشته باشد. بنابراین به عقیده من هم جمهوری اسلامی ایران ظرفیت‌های لازم را برای عضویت در شانگهای دارد و هم این سازمان به لحاظ جمیع جهات از جمله اهداف، اصول، برنامه‌ها، فعالیت‌ها و اقداماتش، سازمانی است که منافع ملی و منطقه‌ای ایران را می‌تواند پوشش دهد.
از سوی دیگر مواضع کشورهای مختلف عضو این سازمان از جمله روسیه و چین در قبال عضویت ایران در سازمان شانگهای نیز جای بحث و بررسی دارد. دولت روسیه از همان ابتدای شکل‌گیری شانگهای، بُعد سیاسی نگاهش به این سازمان پررنگ‌تر از بعد اقتصادی‌اش بود و بعد اقتصادی بیشتر مدنظر چین بوده است. همچنین روندی در سیاست خارجی روسیه به ویژه در سه سال گذشته شکل گرفته مبنی بر اینکه این کشور تلاشش را برای دامن زدن جریا‌ن‌ها، روندها و احساسات ضدغربی در جهان و دور کردن کشورها از غرب افزایش دهد. مسکو با داشتن چنین نگاهی، متصور است که سازمان همکاری شانگهای می‌تواند در یک وضعیت عادی استقلال عمل در مقابل دولت‌ها و نهادهای غربی به‌ویژه در حوزه اوراسیای مرکزی را تقویت کند و در یک فرآیند بلندمدت به شکل‌گیری یک سازمان ضدغربی کمک کند. این مساله که تاچه حد این خواسته روسیه در عمل امکان‌پذیر است، موضوع دیگری است و شاید خیلی با موضوع چگونگی نگاه ایران به این سازمان مرتبط نباشد. اگرچه ایران نیز این بُعد از نگاه به سازمان را همیشه کم‌وبیش لحاظ کرده ‌و جنبه ضدغربی در ایران هم وجود دارد. اما حداقل در حال حاضر نگاه ایران به سازمان همکاری شانگهای لزوما آن چیزی نیست که مسکو دنبال می‌کند بلکه تهران بیشتر در پی نقش‌آفرینی منطقه‌ای در چارچوب سازمان در حوزه آسیای مرکزی است. در عین حال جمهوری اسلامی ایران، استقلال عمل در سیاست خارجی و چند‌قطبی شدن نظام بین‌الملل را امر خوشایندی می‌بیند. بنابراین شاید در این مورد نوعی اشتراک نظر میان دیدگاه‌های تهران و مسکو وجود داشته باشد.
در خصوص چین نیز باید توجه داشت که مقامات پکن هیچ گاه اعلام نکرده‌اند که مخالف عضویت ایران در این سازمان هستند. حتی بر‌اساس طرح ابتکار امنیت آسیایی که چین دنبال می‌کند، آنها از عضویت ایران در شانگهای استقبال می‌کنند. در این میان ظاهرا اگر مخالفتی هم از سوی چین وجود داشته به‌خاطر وجود برخی دلایل فنی بوده است. یعنی به‌نظر می‌رسد که چینی‌ها خواهان آن هستند که روند عضویت هند و پاکستان تکمیل شود سپس موضوع عضویت ایران در دستورکار قرار گیرد. در نتیجه به اعتقاد من بعید به نظر می‌رسد که چین به‌طور اصولی مخالف عضویت ایران در سازمان شانگهای باشد.
در عین حال در سیاست خارجی ایران همیشه یک توجه به شرق در سال‌های گذشته مطرح بوده است. منتها این توجه به شرق در دوره دولت‌های نهم و دهم در تعارض با غرب دنبال می‌شد و در عمل به جایی نرسید. یعنی شاهد بودیم که دو دولت بزرگ شرقی یعنی چین و روسیه در شش قطعنامه شورای امنیت برای تحریم ایران به غرب پیوستند. اما در دولت یازدهم، سیاست خارجی ایران در تعامل سازنده و در تعادل و موازنه بخشی در محیط خارجی دنبال می‌شود. این سیاست نتیجه داده‌ و ما شاهد هستیم که سیاست خارجی دولت آقای روحانی که بعضا حتی برچسب غرب‌گرایی به آن می‌زنند بیشترین و موثرترین روابط را با دولت‌های شرقی به‌ وجود آورده است. کمااینکه برای نخستین بار بعد از ‌سه دهه مشاهده کردیم که روسای جمهور روسیه و چین در قالب دیدارهای دوجانبه وارد ایران شدند و با مقامات کشورمان دیدار کردند. در نتیجه به عقیده من جمهوری اسلامی ایران اگر خواستار گسترش روابط با دولت‌های شرقی است این روابط عمدتا در یک فضای تعاملی،‌ تعادلی و موازنه‌گرایی بین‌المللی موثر خواهد بود تا اینکه ما بخواهیم شرق گرایی را‌ به‌عنوان یک ایدئولوژی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران دنبال کنیم. بنابراین توجه به شرق و توجه به دولت‌هایی مانند روسیه، چین و هند در چارچوب منافع ملی و اولویت‌های سیاست خارجی ایران قرار دارد اما این مساله لزوما به معنای ‌بی‌توجهی به غرب یا دولت‌های غربی قلمداد نمی‌شود؛ بلکه این رویکرد به معنای نگاه متعادل، متوازن و در تعامل منطقی برای تامین منافع ملی به همه کشورهای جهان البته با اولویت همسایگان، مناطق مجاور، مناطق ژئوپلیتیک پیوسته به ایران و سپس دولت‌ها و قدرت‌های بزرگ و موثر بین‌المللی قابل ارزیابی است.