احتمال دارد واشنگتن از دولت فعلی عبور و بهسمت رویارویی برود
پایان دوران ماه عسل
رویکرد ریاست‌جمهوری اسلامی ایران در مصاحبه مطبوعاتی بعد از شرکت در اجلاسیه 71 مجمع عمومی سازمان ملل بیانگر واقعیت‌های جدیدی درباره چگونگی پایان یافتن یا تداوم تحریم‌ها در روابط اقتصادی ایران، کشورهای اروپایی و ایالات‌متحده آمریکاست. حتی ولی‌الله سیف در 7 مهرماه 1395، کشورهای اروپایی را به مدد طلبیده و بر این موضوع تاکید داشت که اجرای برجام نیازمند پایان دادن به تحریم‌های اقتصادی آمریکا و جهان غرب علیه ایران است.
اگرچه مقامات اصلی دولت روحانی و به‌ویژه کارگزاران دیپلماسی هسته‌ای بر این اعتقاد بودند که تحریم‌های اعمال‌شده علیه ایران به‌گونه تدریجی پایان خواهد یافت، اما واقعیت آن است که تا پایان تحریم‌ها دوران طولانی وجود خواهد داشت. تحریم‌های اقتصادی آمریکا و جهان غرب علیه ایران در حالی ادامه پیدا کرده که آمانو، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در گزارش خود به شورای امنیت سازمان ملل بر این موضوع تاکید داشته که ایران به تمامی تعهدات خود در قالب برنامه جامع اقدام مشترک پایبند و متعهد بوده است.
اگرچه رویکردهای مختلفی درباره علل تداوم تحریم‌ها وجود دارد، اما یک دلیل از اهمیت بیشتری در تبیین واقعیت‌های موجود برخوردار است. عدم‌توازن بین داده‌ها و ستانده‌های مربوط به توافق هسته‌ای را می‌توان علت اصلی تداوم تحریم‌ها دانست. ادبیات سیاسی رئیس‌جمهور جدید معطوف به حل مشکلات اقتصادی ایران در 100 روز بوده است. بیان چنین رویکردی به‌مفهوم نگرشی شتاب‌زده به دیپلماسی هسته‌ای برای رسیدن به توافق جامع با جهان غرب است. در سال‌های 1392 به‌بعد تحریم‌های اعمال‌شده دغدغه اصلی شهروندان و نخبگان سیاسی ایران محسوب می‌شد.
رویکرد رئیس‌جمهور اسلامی ایران معطوف به این نکته است که تحریم‌ها یکی از اجزای فراموش‌شده تعهدات آمریکا و جهان غرب خواهد بود. در‌حالی که ساختار سیاسی آمریکا روند گسترش تحریم‌ها را علیه ایران در پیش گرفته است. چنین وضعیتی نمی‌تواند به‌منزله پایان دادن به تحریم‌های اقتصادی و راهبردی آمریکا علیه ایران در کوتاه‌مدت باشد. وزیر امورخارجه ایران نیز در حاشیه نشست اجلاسیه مجمع عمومی سازمان ملل، تلاش‌های زیادی برای رسیدن به توافق در چارچوب دیپلماسی دوجانبه و فرآیندهای چندجانبه وزرای امورخارجه ایران، کشورهای 1+5 و کمیساریای سیاست خارجی اتحادیه اروپا به انجام رساند. تلاش‌هایی که نتوانست نتیجه عملی موثری برای ارتقای دستاوردهای اقتصادی دولت در ازای اجرای تعهدات برجام باشد.
1. دیپلماسی نیویورک در جهت پایان بخشیدن به تحریم‌ها
تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان دادن به تحریم‌ها در حاشیه نشست مجمع عمومی ملل متحد انجام گرفت. در این ارتباط، حتی جلسه نمادینی به یاد دوران دیپلماسی هسته‌ای در نیویورک برگزار شد. اگرچه دیپلماسی هسته‌ای به نتایجی در حوزه کاهش محدودیت‌های بیمه و فرآیند انتقال نفت انجامیده اما این امر به‌گونه‌ای متوازن در حوزه‌های مالی، بانکی و پولی انعکاس نداشته است. اگرچه هم‌اکنون صادرات نفت ایران افزایش یافته، اما انتقال درآمدهای ناشی از فروش نفت با محدودیت‌های بانکی روبه‌روست.
عبور از تحریم‌های اعمال‌شده در چارچوب قطعنامه‌های شش‌گانه شورای امنیت سازمان ملل علیه ایران محور اصلی گفتمان دیپلماسی هسته‌ای و همکاری‌های سازنده مقامات اجرایی جدید ایران با کشورهای گروه 1+5 بوده است. پایان دادن به تحریم‌ها محور اصلی دیپلماسی هسته‌ای ایران بوده است. تاکنون تمامی مقامات اجرایی و دیپلماتیک ایران بر موفقیت مذاکرات هسته‌ای برای پایان دادن به تحریم‌ها تاکید داشته‌اند. اجلاسیه نیویورک را می‌توان نقطه‌عطف جدیدی دانست که کارگزاران سیاست خارجی ایران از تداوم تحریم‌های مالی و بانکی شکایت داشتند.
هم‌اکنون نشانه‌های جدیدی از گفتمان سیاسی و ادبیات راهبردی در حال ظهور است که تلاش دارد تا زیرساخت‌های لازم برای بازتولید گفتمانی را به‌وجود آورد که از یکسو با واقعیت‌های برجام هماهنگی داشته باشد و از طرف دیگر بتواند زمینه‌های لازم برای توجیه تلاش‌های دولت در روند پایان دادن به تحریم‌ها را نشان دهد. گفتمان انتقاد از آمریکا را می‌توان به‌عنوان گام نخست فرآیندهای انتخاباتی سال 1396 دانست.
چنین رویکردی به‌معنای آن است که دولت به‌جای آنکه پاسخگوی انتقادی رقبای انتخاباتی باشد، از ادبیاتی بهره می‌گیرد که ناکارآمدی برای پایان یافتن تحریم‌ها را به‌جای تمرکز بر مفاد و محتوای برجام به الگوی رفتار دولت‌هایی معطوف می‌کند که الگوی رفتاری این دولت‌ها برای بسیاری از کارشناسان موضوعات راهبردی آمریکا از جمله تحریم‌های اقتصادی آشکار بوده است. به این ترتیب، روند انتقاد از سیاست‌های تداوم تحریم اقتصادی و الگوی کنش در رفتار منطقه‌ای و بین‌المللی آمریکا در آینده‌ای نزدیک ادامه خواهد یافت.
چنین رویکردی با مفاهیم و ادبیات یک سال گذشته کاملا متفاوت به‌نظر می‌رسد. واقعیت آن است که تاکنون دولت و تمامی کارگزاران اجرایی بر موفقیت برنامه جامع اقدام مشترک تاکید داشته‌اند. وقتی که ولی‌الله سیف، رئیس کل بانک مرکزی ایران در چارچوب اجلاسیه بانک جهانی به نیویورک رفت، در جلسه سخنرانی شورای روابط خارجی واشنگتن نیز شرکت کرده و بخشی از واقعیت‌های مربوط به تداوم محدودیت‌های مالی، پولی و بانکی ناشی از تحریم را بیان داشت. هم‌اکنون ادبیات جدیدی در حال ظهور است که عامل اصلی تداوم تحریم‌ها و محدودیت‌های اقتصادی علیه ایران را ناشی از عدم‌همکاری‌های سازنده دولت آمریکا می‌داند.
برخی از مقامات اجرایی ایران از رویکرد ارائه‌شده توسط رئیس بانک مرکزی ایران انتقاد داشتند. در‌حالی که سیف تلاش داشت تا خود را با واقعیت‌های مالیه بین‌المللی در مورد چگونگی پایان دادن به تحریم‌ها تطبیق دهد. در روند اجلاسیه 71 سالیانه مجمع عمومی سازمان ملل نیز رئیس‌جمهور اسلامی ایران بر این موضوع تاکید داشت که آمریکا در اجرای برجام، بخشی از محدودیت‌های دوران تحریم را ادامه داده که این امر منجر به بدبینی بیشتر کارگزاران اجرایی و جامعه ایرانی نسبت به سیاست‌های آمریکا شده است.
2. انگاره‌های دولت درباره برجام، تداوم تحریم‌ها و الگوی رفتاری جهان غرب
درباره علل ظهور نگرش انتقادی دولت و رئیس دیپلماسی هسته‌ای ایران در نیویورک و درباره تداوم تحریم‌های اقتصادی، انگاره‌های مختلفی وجود دارد. واقعیت آن است که ساختار دیپلماتیک ایران هنوز به واقعیت‌های تداوم تحریم اشاره ندارد. نگرش انتقادی نسبت به الگوی رفتاری آمریکا در قبال ایران به‌عنوان بخشی از «قصور دیپلماتیک» تلقی شده و هیچ‌گاه از آن به‌عنوان «نقض برجام» نام برده نمی‌شود. چنین رویکردی به‌مفهوم آن است که ادبیات انتقادی نسبت به سیاست تحریم در قالب انگاره‌های دیپلماتیک و حقوقی به‌کار گرفته می‌شود.
مفاهیم و ادبیات انتقادی در شرایطی آغاز شده که دولت آمریکا به‌دلیل رقابت‌های انتخاباتی قادر به هیچ‌گونه انعطاف در برابر ایران نخواهد بود. از همه مهم‌تر آنکه اگر هر یک از کاندیدهای رقابت‌های انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا به قدرت برسد، مطلوبیت چندانی برای بازسازی سیاست اقتصادی براساس همکاری‌های سازنده با ایران نخواهد داشت. چنین فرآیندی نشان می‌دهد که میزان تعهد و سازگاری دولت جدید آمریکا در ارتباط با برنامه جامع اقدام مشترک و کاهش تحریم‌های اقتصادی ایران کمتر از دولت باراک اوباما خواهد بود.
در‌حالی‌که ایران تمامی تعهدات خود در ارتباط با برنامه جامع اقدام مشترک را انجام داده است. سخنگوی فارسی زبان وزارت امور خارجه آمریکا بر این موضوع تاکید داشته است که ایران تمامی تعهدات خود را انجام داده است. بیان چنین رویکردی به‌مفهوم آن است که در ازای انجام تعهدات هسته‌ای ایران که در فضای فراتر از پروتکل الحاقی تنظیم شده، می‌بایست وعده‌های ارائه‌شده از سوی مقامات ایرانی در مورد پایان یافتن تحریم‌ها بعد از برنامه جامع اقدام مشترک، نتیجه عملی پیدا می‌کرد.
3. تاثیر تداوم تحریم‌ها بر آینده رفتار سیاست خارجی دولت روحانی
رویکرد دیپلماسی رسمی ایران نسبت به آمریکا و جهان غرب براساس نشانه‌هایی از همکاری سازنده شکل گرفت. اگرچه امکان تبیین این موضوع وجود دارد که باراک اوباما تلاش زیادی به انجام رساند تا محدودیت‌های راهبردی علیه ایران را کنترل نماید اما واقعیت آن است که ساختار قدرت در ایالات متحده به‌گونه‌ای سازماندهی شده که مقابله با ایران را می‌توان به‌عنوان بخش اجتناب‌ناپذیر چنین سیاستی دانست. محدودیت‌های کنگره و سیاست‌های تهاجمی که از سوی لابی‌های اسرائیل‌محور سازماندهی می‌شود، نتیجه‌ای جز مقابله با ایران و محدودسازی با قابلیت‌های راهبردی ایران را نخواهد داشت. ریشه اصلی چنین مشکلاتی را می‌توان ناشی از فرآیند شتاب‌زده در دیپلماسی هسته‌ای دانست. عدم توازن بین زمان اجرای تعهدات ایران و ایالات متحده علت اصلی شکل‌گیری دغدغه‌های موجود بین کارگزاران سیاسی و سیاست خارجی خواهد بود. این امر نشان می‌دهد که موضوع «عدم اطمینان» همواره به‌عنوان یکی از مفاهیم اصلی سیاست بین‌الملل در روند دیپلماسی هسته‌ای مورد توجه کارگزاران اجرایی و گروه مذاکره‌کننده قرار نداشته است.
نتایج برجام برای اهداف دیپلماتیک و راهبردی ایران موثر و مطلوب نبوده است. طیف گسترده‌ای از حوزه‌های مالی، بانکی و تجاری ایران تحت تاثیر سیاست‌های تحریم قرار گرفته‌اند. واقعیت‌های بازار مسکن، صنعت، بورس و حوزه مالی بانکی ایران نشان می‌دهد که آثار تحریم هنوز باقی بوده و برای پایان‌دادن به چنین محدودیت‌هایی نیازمند اراده ملی خواهد بود. در شرایط بعد از اجرای تعهدات ایران در برنامه جامع اقدام مشترک، نتایج مورد نظر تیم دیپلماسی هسته‌ای حاصل نگردیده است. چنین وضعیتی مشکلات و مخاطرات امنیتی جدیدی را برای ایران ایجاد خواهد کرد. کشوری که قدرت خود را در فرآیند دیپلماسی از دست بدهد، قادر نخواهد بود تا چنین اهدافی را در شرایط تهدید و منازعه به‌دست آورد. مطلوبیت و اثربخشی هر فرآیند دیپلماتیک و امنیتی را می‌توان براساس نتایج آن مورد سنجش قرار داد.
نتیجه‌گیری
رویکرد سیاست خارجی ایران در دولت یازدهم معطوف به همکاری‌های سازنده برای پایان دادن به تحریم‌های اقتصادی و محدودیت‌های راهبردی علیه ایران بوده است. تلاش‌های زیادی برای تحقق چنین هدفی انجام گرفت. در حالی که هرگونه تلاش بدون توجه به فضای محیط بین‌الملل و الگوهای رفتاری دولت‌ها نمی‌تواند نتایج مثبت و سازنده‌ای را ایجاد نماید. به همان‌گونه‌ای که دولت آمریکا الگوی مربوط به گذار از خاتمی را در دستورکار قرار داد، احتمال به‌کارگیری سازوکارهای مشابهی از سوی دولت آینده آمریکا نسبت به همکاری‌های سازنده و الگوی کنش دیپلماتیک ایران وجود دارد.
کارگزاران جدید آمریکا احساس می‌کنند که به اهداف و مطالبات خود نائل شده‌اند، بنابراین هیچ‌گونه ضرورتی برای پاسخ به انتظارات ایران نمی‌بینند. مقامات ایرانی نیز احساس می‌کنند که تکالیف خود را اجرا کرده اما هیچ‌گونه حقوق و مطالبه موثری برای پایان دادن به محدودیت‌های اقتصادی و تحریم‌های بین‌المللی اعمال‌شده به‌دست نیاورده‌اند. در چنین شرایطی امکان بازتولید روش‌هایی وجود دارد که زمینه‌های لازم برای رقابت، گسترش تضاد و رویارویی سیاسی و امنیتی را در آینده‌ای نزدیک اعاده خواهد کرد.
دیدگاه تان را بنویسید