سیاست‌های حماس چه تغییری می‌کند؟
هنیه والزهار گزینه‌های جانشینی مشعل
سیدعبدالعظیم موسوی
خالد مشعل، رئیس‌دفتر سیاسی حماس تایید کرده که دیگر نامزد احراز این مقام نیست و پس از انتخابات داخلی از سمتش کنار می‌رود.
مشعل، سوم مهر طی سخنرانی در مرکز مطالعات الجزیره در دوحه، پایتخت قطر گفت: «همان‌گونه که اسماعیل هنیه «نخست‌وزیر پیشین حماس» است من نیز به زودی «رئیس پیشین» خواهم شد».
خالد مشعل کیست؟
خالد مشعل، ۶۰ ساله، متولد کرانه باختری، دانش‌آموخته رشته فیزیک از دانشگاه کویت و عضو ارشد اتحادیه جهانی دانشجویان فلسطینی در دهه 70م، از چهره‌های اصلی حماس از ابتدا تاکنون است. او در پی ترور الرنتیسی به سمت رئیس‌دفتر سیاسی انتخاب شده بود. مشعل سال ۱۹۸۷ ابتدا نماینده حماس در کویت بود و از سال ۱۹۹۱ در اردن زندگی کرد. در سال 1997م، به‌وسیله نوشابه کوکاکولای مسموم در حالی‌که در حال عبور از خیابان بود از طریق پاشیدن سم به سمتش و ورود آن به بدن از طریق گوش، توسط عناصر موساد ترور شد. در آن زمان، ملک‌حسین پادشاه وقت اردن که به تازگی پیمان صلح با اسرائیل را امضا کرده بود تهدید کرد که اگر تل‌آویو پادزهر لازم را در اختیار اردن قرار ندهد، پیمان صلح را لغو می‌کند. تهدید ملک‌حسین به بار نشست و جان مشعل نیز نجات یافت. در مقابل نیز، ملک حسین، عوامل ترور مشعل را آزاد کرد. با این وجود، اردن در سال ۱۹۹۹ مشعل را به اتهام تلاش برای ضربه زدن به امنیت ملی آن کشور اخراج کرد.
مشعل سعی داشت چه چیز بگوید؟
درحالی که رسانه‌ها و محافل داخلی در هیاهوی تحولات کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا و سقوط دیکتاتورهایی چون بن‌علی در تونس، مبارک در مصر و قذافی در لیبی و عبدالله صالح در یمن غرق بوده و روزانه ده‌ها مقاله و یادداشت و استدلال با این مضمون منتشر می‌کردند که رویداد جدید، «بیداری اسلامی» است یا «بهار عربی» و از طرق گوناگون می‌خواستند به این نتیجه برسند که بالاخره رسیدن اخوان‌المسلمین به قدرت باتوجه به اینکه این جریان اسلامگرا برپایه فقه سیاسی اهل سنت بنا نهاده شده، به نفع ما خواهد بود یا به ضرر ما، رویدادی اگر نگویم بزرگ، ولی حداقل مهم در آن سو، در حال وقوع بود و آن چیزی نبود جز، فاصله گرفتن حماس و به‌طور خاص، دبیرکل سیاسی آن یعنی خالد مشعل از محور مقاومت. این واقعیتی بود که زمانی آشکار شد که رزمنده‌های حزبالله در جبهه‌های جنگ در سوریه متوجه شدند طرف آن سوی میدان نبرد دقیقا همان تاکتیک‌هایی را به‌کار می‌برد که حزبالله سال‌ها برای آنها آموزش دیده بود. آن زمان بود که روشن شد نیروهای حماس دوش به دوش دیگر نیروهای معارض سوری در حال جنگ با حزبالله و ارتش سوریه بودند.
صدای خالد مشعل آن زمان که در کنگره حزب عدالت و توسعه ترکیه، از دیدن اردوغان به وجد آمده و خیره از عظمتش، اردوغان را رهبر جهان اسلام خوانده بود، کمتر توسط رسانه‌های داخلی شنیده شد. این واقعیت نیز به چشم نیامد که اسماعیل هنیه، درحالی‌که متن مدرک دکترای افتخاری او از دانشگاه تهران درحال ترجمه به زبان عربی بود، سفرش به تهران را ناتمام گذاشت و قدرت یافتن اخوان‌المسلمین را به بی‌نیازی از ایران و ضرورت بازگشت به آغوش جهان عرب تعبیر کرد. حماسی‌ها با این اقدام در اصل، پیش از همه به شیخ‌احمد یاسین پشت کرده که جدایی حماس را از اخوان در سال 1987م اعلام کرده بود.
امروز نیز مشعل صحبت از این می‌کند که: و حماس، «دست درازی به منطقه» را نمی‌پذیرد و با کشورهای «طایفه‌گرا» هم‌صدا نمی‌شود»، غافل از اینکه کلید‌واژه او و دوم برای متهم ساختن کشورمان توسط رسانه‌های عرب منطقه استفاده می‌شود و ما تنها به این توجه کردیم که خالد مشعل سال آینده دیگر در سمت رئیس‌دفتر سیاسی حماس نخواهد بود. اما مگر چه چیزی تغییر کرده است؟
انتخابات داخلی حماس هر چهار سال یکبار به‌طور محرمانه برای انتخاب رئیس و اعضای دفتر سیاسی حماس برگزار می‌شود و انتخابات داخلی آتی حماس نیز نیمه نخست سال ۲۰۱۷ انجام می‌شود. خالد مشعل سال آینده دوره‌اش تمام شده و کنار می‌رود و این اتفاق عجیبی نیست. عجیب آن است که توجه کنیم مشعل در اشاره به روابطش با کشورمان مدعی شده که حماس، برای مدیریت روابط سیاسی خود با کشورهای منطقه براساس منافع خود و ضرورت‌های آن به‌عنوان یک جنبش آزادیبخش و مقاومت تلاش کرده و اگر منافع در تضاد قرار گرفت، از اصول خود جانبداری می‌کند!
این نیز مورد توجه قرار نگرفت که مشعل مدعی شده که طی یک سال بهار اخوان‌المسلمین در مصر و نزدیکی حماس به قطر و ترکیه، حمایت‌ها و امکاناتی را به‌دست آورده که در تاریخ فعالیتش به‌دست نیاورده بود. رئیس‌دفتر سیاسی حماس تصریح کرده که حماس از انقلاب‌های بهار عربی و انقلاب‌های معکوس متاثر شد، و بر عدم دخالت در درگیری‌های منطقه تاکید می‌کند و همزمان موضع خود را بدون هرگونه ابهامی توضیح داده و می‌گوید که ما از ملت‌ها و امت‌ها و ثبات آنها حمایت می‌کنیم.
بنابراین در اینجا باید خاطر نشان کرد که آنچه در جریان سخنرانی مشعل مهم بوده، تداوم اصرار مشعل بر محاسبات سیاسی اشتباهی است که طی پنج‌سال گذشته مرتکب شده و نه پایان دوره ریاستش بر دفتر سیاسی حماس و اینکه از سال آینده، «رئیس سابق دفتر سیاسی» مورد خطاب قرار خواهد گرفت. این نشان می‌دهد که خالد مشعل در آخرین لحظات نیز با فهم نادرست از تحولات سیاسی نتوانست نمره قبولی را در مکتب مقاومت بگیرد.
گزینه‌های احتمالی جانشینی و سناریوهای مختلف
در شرایط کنونی باید دید که چه گزینه‌هایی برای جانشینی مشعل و ریاست بر دفتر سیاسی حماس وجود دارد؟ در پاسخ باید گفت که اغلب تحلیلگران از اسماعیل هنیه، نخست‌وزیر پیشین دولت حماس در غزه و معاون کنونی خالد مشعل به‌عنوان گزینه جدی جانشینی او یاد می‌کنند. اگر این تحلیل را پیش‌‌فرض بگیریم در آن حالت، باید گفت که بعید به نظر می‌رسد مواضع حماس در آینده در قبال بحران سوریه تغییر کند چراکه هنیه نیز به کرات از مخالفان بشار اسد حمایت کرده است. تغییر داخلی حاصل از انتخاب هنیه، ممکن است وقوع تنش در روابط او با شاخه نظامی حماس یا همان گردان‌های عزالدین قسام باشد. زیرا، شاخه نظامی حماس، استقلال عمل نسبی در رفتار خود نسبت به دفتر سیاسی دارد که برآیند این استقلال عمل، مخالفت با برخی تصمیمات و سیاست‌های دفتر سیاسی که در ارتباط با اسرائیل اتخاذ شده‌اند، بوده است. بنابراین در صحنه داخلی ممکن است هنیه در صورت انتخاب، با شاخه نظامی وارد تنش شود. از سوی دیگر و در پی بهبود روابط ترکیه و اسرائیل، مقامات این رژیم گفته‌اند که یکی از شرط‌های اسرائیل برای آشتی با حماس این است که سران حماس از ترکیه علیه اسرائیل اقدام نکنند. این موضوع
می‌تواند توضیح دهد که چرا مسئول ارشد حماس در ترکیه صالح العروری از آن کشور خارج شده است. در همین حال، اخیرا هنیه از احتمال وجود معامله‌ای میان حماس و اسرائیل با هدف تبادل اسرا یا اجساد صحبت کرده است. به گفته اسماعیل هنیه، برای انجام معامله جدید حماس با اسرائیل، ابتدا اسرائیل باید همه زندانیان امنیتی را که در معامله سال ۲۰۱۱ بر سر آزادی گیلعاد شلیط آزاد شده ولی دوباره زندانی شدند را رها کند. این خود نشان از این دارد که هنیه تجربه معامله با اسرائیل را داشته و اتفاقاتی این چنینی در صورت ریاستش بر دفتر سیاسی حماس دور از انتظار نخواهند بود.
گزینه دیگر که از او به‌عنوان چهره‌ای نام برده می‌شود که می‌تواند ریاست دفتر سیاسی را به‌دست بگیرد، محمود الزهار است. دور شدن خالد مشعل از محور مقاومت، همیشه مورد انتقاد الزهار بوده و او همواره برای حفظ ماهیت مقاومت حماس تلاش کرده است.اگر الزهار جانشین مشعل شود ممکن است در مواضع این گروه در قبال بحران سوریه شاهد چرخشی جدی باشیم و روابط دفتر سیاسی با شاخه نظامی بهبود یافته اما چشم‌انداز روابط با فتح واضح نخواهد بود. حماس هرچند دولت خود را در غزه منحل کرده و دولت وحدت ملی را پذیرفته اما عملا کنترل غزه را هنوز در دست دارد و دولت آشتی‌ملی نتوانسته عهده‌دار امور غزه شود.
دیدگاه تان را بنویسید