سیاست‌خارجی روحانی نسبت به غرب و آمریکا از چه مولفه‌هایی برخوردار است؟
نه تعامل، نه تعارض
مهدی مطهرنیا// آینده پژوه سیاسی
نگاه دولت حسن روحانی و همفکران او به غرب تا حدودی به‌عنوان یک کنشگر نظام بین‌الملل از منظر منطق رفتار سیاسی و کنش امنیتی است. غرب از نظر معنا یک مجموعه جغرافیایی شامل اروپا و ایالات متحده آمریکا محسوب می‌شود اما از منظر ادبیات سیاسی، غرب اساسا به لیبرال بورژوازی برمی‌گردد که در قرن بیستم بلوک غرب را در برابر بلوک شرق تشکیل داد و در دو جنگ جهانی اول و دوم، تحت عنوان متفقین به پیروزی دست یافت و متحدین را که غالبا قدرت‌های شرقی بودند شکست داد؛ اگرچه می‌توانیم بگوییم آلمان به‌عنوان یک قدرت غربی در کنار آنها قرار می‌گرفت. از بن‌مایه و خمیر‌مایه درگیری‌های مربوط به جنگ‌جهانی اول و دوم و از میان خاکسترهای این جنگ بود که دو قدرت بزرگ جهانی ققنوس‌وار سر بر آوردند. یکی در جغرافیای غربی قدرت قرار گرفت، یعنی آمریکا که چرچیل در عرصه ناو وینسنس باتوجه به رمانی مشهور از آنها به‌عنوان برادران بزرگ‌تر، یاد آورد. او بود که به آمریکا و شوروی به‌عنوان ابرقدرت‌های نوظهور آن زمان اشاره و به آنها برادران بزرگ‌تر خطاب کرد. بنابراین بعد از جنگ جهانی اول و دوم بود که قدرت غرب از انگلستان به آمریکا انتقال پیدا کرد و بعد از جنگ
جهانی دوم و دستیابی به بمب اتم توسط اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی دیدیم که شوروی نیز در برابر پیمان ناتو، پیمان ورشو را شکل داد و یک جبهه شرقی را در برابر جبهه غربی گشود.
جنگ سرد، محصول این جبهه‌بندی بود. آمریکا از نظر واقعیت‌های بین‌المللی در قرن بیستم به بالاترین میزان قدرت بین‌المللی دست یافت و توانست در جنگ سرد اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی را نیز شکست دهد.
اینها واقعیت‌هایی است که در نظام بین‌الملل تاکنون وجود داشته است. پس از آن بود که انقلاب اسلامی آمد و با شعار نه شرقی، نه غربی، جمهوری اسلامی وارد عمل شد.
شعار نه شرقی، نه غربی، جمهوری اسلامی، جنبه سلبی خود را به یک جنبه ایجابی متصل کرد. به عبارت دیگر، نفی شرق و غرب در برابر شفاف‌سازی چهره اثباتی جمهوری اسلامی مطرح شد و موجب رودررویی کشورهای بزرگ و قدرتمند شرقی و غربی و اتحاد آنها در برابر ایران در اوایل انقلاب شد.
همین معنا جنگ 8 ساله را علیه ایران شکل داد که هم قدرت‌های شرقی و هم قدرت‌های غربی از نیروی مقابل با ایران یعنی عراق حمایت می‌کردند.
بعد از جنگ به تدریج نه شرقی و نه غربی به واسطه نیازهای جبهه تقابلی با ایالات متحده آمریکا در روند انقلاب اسلامی، در واقع نوعی ارتباط موقعیت‌‌محورانه میان تهران و مسکو ایجاد شد که تا امروز هم ادامه دارد. به موازات آن ارتباط ایران با چین و روابط ایران با شرق و نگاه به شرق در مجموع گسترش پیدا کرد. گرچه این روابط همواره از موضعی برابر برقرار شد تا به شعار نه شرقی نه غربی خدشه‌ای وارد نشود. اما آنچه در دو دهه گذشته محصول نگاه به شرق بود، استفاده از برگ ایران برای گرفتن امتیاز از غرب توسط دو پایتخت روسیه و چین بود. بنابراین پکن و مسکو همواره در دو دهه با برگ ایران بازی کردند تا بتوانند امتیازهای خاصی را از غرب بگیرند.
اگرچه در ادبیات محاوره‌ای و اعلام مواضع خود همواره از ایران دفاع کرده‌اند. اما این دفاع در خدمت استفاده ابزاری از تهران برای گرفتن امتیاز از واشنگتن بوده است. بنابراین ما می‌بینیم که در ماجرای بوسنی هرزگوین، ماجرای افغانستان، ماجرای عراق و گام بعدی شاید ماجرای سوریه همین تجربه حاصل شده است. بنابراین دولت روحانی آمد و تلاش کرد که این برگ برنده را از پایتختهای قدرت‌های شرقی بگیرد و در برابر برگ برندهای هم به پایتختهای کشورهای غربی ندهد.
به این معنا که با تعامل سازنده و دکترین تعامل سازنده وارد میدان شود و در چارچوب دکترین تعامل سازنده، لبه‌های اصطکاک خطرناک خود را با نظام بین‌الملل صیقل داده و اجازه درگیری در این زمینه را صادر نکند و سپس در چارچوب کاهش این لبه‌های اصطکاک، زمینه‌پرور ایجاد فضای مناسب برای ایجاد تعادل میان این دو قدرت شود.
به این معنا اکنون که برجام به تصویب رسیده و اجرایی شده است، می‌بینیم که روحانی و ظریف وارد فاز دوم شدهاند؛ در برابر عملکرد و رفتار غرب چالش‌برانگیزی می‌کنند و به نقد رفتار غربی‌ها می‌پردازند.
آنها نمی‌گویند که غرب در برخورد با ایران به برجام عمل نمی‌کند و تعهدات خود را نادیده می‌گیرد، بلکه آنها انتظارات ایران را از واشنگتن مطرح می‌کنند و معتقدند واشنگتن باتوجه به روح حاکم بر برجام و تعهداتی که در آن نهفته مناسب و متناسب با جایگاه خود، در ارتباط با برجام عمل نمی‌کند و این مساله تا حدود زیادی با دانش‌واژه «گله» در جمله مطرح شده حسن روحانی در مجمع عمومی سازمان ملل متحد و در کنفرانس خبری وی به درستی مطرح می‌شود. او می‌گوید ما از ایالات متحده آمریکا گله‌مندیم چرا که به تعهدات خود به‌طور کامل عمل نمی‌کند. به گفته روحانی، ما انتظار داریم که آنها به تعریف مضیق یا محدود از برجام در ارتباط خود با ایران عمل نکنند، بلکه به‌طور موسع و گسترده حمایت‌های خود را در جهت اجرای تعهدات مربوط به برجام و تسریع آن به عمل بیاورند. اینجاست که دو دیدگاه در برابر هم صف‌آرایی می‌کند؛ یک، دیدگاهی است که برجام را محدود می‌بیند که نگاه واشنگتن به برجام است. دیگری نگاهی که به برجام در طیف گسترده آن توجه دارد. این در آغاز، برخورد تهران با برجام هم بود چرا که فکر می‌کردند باتوجه به این موضوع در برجام باید تمام تحریم‌های علیه
ایران برداشته شود. این یک تعریف گسترده و مضیق از برجام بود و دیدیم که به فوریت انتظارات بالا رفت و وقتی گفته شد تحریم‌ها همگی برداشته می‌شود این انتظار وجود داشت که تحریم‌های مربوط به حقوق بشر، فعالیت‌های موشکی و سلاح‌های غیر‌متعارف و غیره نیز برداشته شود. این مساله که این تحریم‌ها ناعادلانه است و از موضع انگشت اتهام به طرف ایران دراز کردن است، کاملا قابل قبول است ولی درعمل این تحریم‌ها علیه ایران تصویب شده است. از طرف دیگر در مذاکرات مربوط به پرونده هسته‌ای موضوع مذاکره تنها مسائل هسته‌ای ایران بود و تحریم‌های هسته‌ای باید برداشته می‌شد.
آمریکا در تعریف مضیق خود و نه موسعی که ما از برجام و توافقنامه ژنو داریم، بیان می‌کرد که نگاهش محدود است. براساس این نگاه، ایالات متحده آمریکا تنها به برجام در قالب اعلام برداشتن تحریم‌ها و تحریم‌های متوجه پرونده هسته‌ای عمل می‌کرد. اکنون هم مدعی است که به آنها عمل کرده است اما در فرآیند رسیدن به برجام در بالغ بر یک دهه اخیر، بانک‌ها و کنشگران اقتصادی در سطح بین‌المللی و جهانی به واسطه تحریم‌های فلج‌کننده و مجازات‌های اقتصادی که برای شکستن تحریم‌ها از سوی آمریکاییها تحمل کرده‌اند، اکنون این تضمین را می‌خواهد که اگر این تحریم‌ها را بردارند و همکاری‌های جدی، گسترده و موسع با تهران داشته باشد، در صورت ایجاد اصطکاک مجدد بین تهران و واشنگتن در موضوعات دیگر، بار دیگر تحریم‌های بیشتری علیه ایران فعال نشود و به پیروی از آنها این دسته از بانک‌ها با مجازات‌های مجدد روبه‌رو نگردند. بنابراین باید گفت این دو تفسیر در برابر هم قرار می‌گیرد و ایران به واقع آمریکا را به چالش میکشد و گله دارد که چرا تفسیر مضیق و محدود خود را از برجام روی روابط ایران و ایالات متحده آمریکا در جهت گسترش درک متقابل در قالب حل و فصل پرونده
هسته‌ای گسترش نمی‌بخشد. این معنا تا حدود زیادی در موضع‌گیری حسن روحانی هویداست. از سوی دیگر برای حسن روحانی و هر دولتمرد دیگری منافع ملی ایران و اهداف حاصل از این منافع ملی، اهمیت پیدا می‌کند. باید گفت که او تلاش دارد در چارچوب پرونده هسته‌ای عملکرد ایالات متحده آمریکا را به نقد کشیده و در عین حال زمینه‌های انتقال مثبت پیام مقام‌معظم‌رهبری در چند سال اخیر را به افکار عمومی مردم در گستره بین‌المللی منتقل کند؛ رهبری بارها گفته‌اند که ما به آمریکا و انجام تعهدات از سوی آنها باور نداریم و نمی‌توانیم اعتماد کنیم. بنابراین او از یک سو با مطرح‌کردن گله از آمریکا زمینه‌های تحت فشار قرار گرفتن دولت آمریکا توسط افکار عمومی کشورهای عضو 1+5 و سپس دیگر کشورهای جهان که به این نکته حساس هستند را فراهم می‌کند و از سوی دیگر زمینه‌های انتقال فرمایشات رهبری نظام جمهوری اسلامی در جهت گرفتن امتیازات بیشتر و فزون‌تر را به افکار عمومی آماده می‌کند.
در نهایت اساسا نگاه مطلق‌گرایانه یا امید و ناامیدی مطلق در ادبیات سیاسی نوعی جهل به محیط بازی سیاسی است. به هر تقدیر نظام بین‌الملل یک نظام پیچیده متکی بر معادلات قدرت در چارچوب افزایش خط قدرت ملی برای رسیدن به منافع تعریف‌شده بیشتر است. بنابراین فضای روابط بین‌الملل یک فضای رقابتی است که گاه این رقابت‌ها براساس منافع و اهداف تعریف‌شده سمت و سوی همکاری میان بازیگران را پیدا می‌کند و گاه بر مبنای همین معیارها و به جهت تقابل اهداف، وضعیت دشمنی پیدا می‌کند و گاه در فضای بینابینی آنها، حالت رقابتی به خود می‌گیرد. ولی هیچ کدام از کشورها نمی‌توانند در این فضا به‌طور مطلق از دیگری، یا همراهی با دیگری یا استفاده از تقابل با دیگری در جهت نزدیکی با بازیگران دیگر روی برگردانند. بنابراین باید بپذیریم که این بحث‌ها که ما از شرق ناامیدیم باید به غرب روی آوریم یا از غرب ناامیدیم به شرق روی آوریم، بحث‌های عارضی است.
بحث اصلی این است که ما چگونه می‌توانیم رفتار کنیم و چه برنامه‌ریزی‌های استراتژیک ناظر بر کنش‌های سیاسی، امنیتی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی خود داشته باشیم تا با کمترین هزینه‌ها بیشترین منافع را برای جامعه ملی خود حاصل کنیم. این گزاره‌ها، گزارههای انحرافی است که ما باید امید به شرق داشته باشیم یا امید به غرب یا فکر کنیم در تقابل، تعارض یا تعامل مطلق، به نتیجه برسیم.
همکاری، تعارض، تعامل و تقابل، همگی در خدمت ایجاد فضای مثبت برای رسیدن به منافع و اهداف ملی تعریف شده است و بنابراین نه تعامل، نه تعارض و نه تقابل هیچ کدام هدف نیست، بلکه وسیلهای برای رسیدن به بیشترین میزان منافع با کمترین هزینه‌هاست.
دیدگاه تان را بنویسید