سیاست خارجی آمریکا نسبت به ایران تهاجمیتر میشود
ساختار علیه کارگزار
ابراهیم متقی/استاد دانشگاه تهران
ایران همواره یکی از موضوعات اصلی سیاست امنیتی و راهبردی آمریکا بوده است. در دوره رقابتهای انتخابات مقدماتی ریاستجمهوری آمریکا که مربوط به رقابتهای جداگانه کاندیدای کنوانسیون حزب جمهوریخواه و دموکرات بوده، یکی از پرسشهای اصلی مربوط به نگرش کاندیدا در چگونگی برخورد با ایران بوده است. چنین پرسشی را میتوان در زمان مناظرههای انتخاباتی و کمپینهای انتخاباتی کاندیدای حزب جمهوریخواه و دموکرات نیز مورد توجه قرار داد.
هماکنون مرحله جدیدی از فرآیند انتخاب سیاسی در جریان است که هر یک از کاندیداهای مسئولیتهای وزارت دفاع، وزارت امورخارجه، شورای امنیت ملی آمریکا و ریاست سازمان اطلاعات مرکزی ایالاتمتحده مواضع خود را در ارتباط با ایران بیان میکنند. در این ارتباط میتوان به انتخاب احتمالی «رکس تیلرسون» بهعنوان وزیر خارجه جدید آمریکا اشاره داشت. رکس تیلرسون در شرایطی بهعنوان کاندیدای اصلی وزارت امورخارجه مطرح شده که قبل از آن افرادی همانند رودی جولیانی، میت رامنی، دیوید پترائوس و زلمی خلیلزاد نیز برای تصدی چنین مسئولیتی از آنها نام برده شده بود.
هر یک از کاندیداهای مربوط به وزارتخانههای راهبردی آمریکا، میتوانند در فرآیندهای تصمیمگیری نقش تعیینکنندهای ایفا کنند. اکثر افرادی که در تیم راهبردی، امنیتی، دفاعی و دیپلماتیک آمریکا در کابینه دونالد ترامپ ایفای نقش میکنند، دارای رویکرد امنیتی و راهبردی نسبت به موضوعات منطقهای و بینالمللی هستند. طبیعی است که در این فرآیند، ایران در زمره یکی از اصلیترین موضوعاتی محسوب میشود که میتواند نقش منطقهای و امنیتی موثری ایفا نماید.
طبیعی است که چگونگی نگرش هر یک از کارگزاران راهبردی آمریکا نسبت به ایران در سازوکارهای کنش سیاسی و راهبردی آمریکا تاثیرگذار خواهد بود. در این مجموعه تلاش میشود تا نگرش کارگزاران راهبردی کابینه ترامپ در ارتباط با ایران، محیط منطقهای غرب آسیا و آنچه بر سیاست امنیتی ایران تاثیر بهجا میگذارد مورد بررسی قرار گیرد. پرداختن به این موضوع در دو سطح موردی و کلی انجام میگیرد. سطح موردی مربوط به الگوی رفتاری هر یک از کارگزاران راهبردی آمریکا در برخورد با ایران خواهد بود. سطح دوم که مربوط به تصمیمگیری کلی و کلان میشود را میتوان در قالب سیاست بوروکراتیک آمریکا در ارتباط با ایران تبیین کرد.
1. ایران در تفکر راهبردی آمریکا
تفکر راهبردی آمریکا تابعی از الگوهای کنش سیاسی و امنیتی است که در دوران مختلف تاریخی تکرار میشود. کارگزاران اجرایی وزارتخانههای مختلف از سازوکارهایی بهره میگیرند که مبتنی بر انگارههای امنیت ملی و سیاست راهبردی آمریکاست. از ایران در گزارش سند امنیت ملی ایالاتمتحده که در فوریه 2015 منتشر شد یا سند دفاعی آمریکا که در ژانویه 2016 انتشار یافت، همانند سند مقابله با تروریسم وزارت امورخارجه بهعنوان تهدید امنیت ملی ایالات متحده در محیط منطقهای نام برده شده است.
در این ارتباط میتوان تاکید داشت که پیروزی ترامپ را میتوان پایانی بر رهیافت نئولیبرالی در سیاست خارجی آمریکا در دوران جان کری دانست. در دوران جدید، نگرش مسلط بر سیاست خارجی و الگوی رفتاری آمریکا براساس نشانههای قدرتمحور شکل میگیرد. تمامی افرادی که بهعنوان کابینه ترامپ انتخاب شدهاند را میتوان در زمره افرادی دانست که دارای رویکرد محافظهکارانه با اندیشههای امنیتمحور هستند. از جمله این افراد میتوان به رویکرد و اندیشههای «مایکلتوماس فلین» کاندیدای مشاور امنیت ملی رئیسجمهور آمریکا، «رینس پریبس» رئیس ستاد کارکنان کاخسفید و «جیمز متیس» بهعنوان وزیر دفاع اشاره کرد.
علاوه بر افراد یادشده، هماکنون تا حد بسیار زیادی تکلیف وزارت خارجه آمریکا نیز روشن شده است. بسیاری از خبرگزاریها از «رکس تیلرسون» بهعنوان احتمال بسیار جدی تصدی چنین مسئولیتی نام بردهاند. تیلرسون را میتوان بهعنوان بخشی از فضای راهبردی ستاد کاخسفید دانست که در تنظیم الگوی ارتباطی با ایران نقش تعیینکنندهای خواهد داشت. هر یک از افراد یادشده بههمراه «جف سیژن» بهعنوان دادستان کل آمریکا برای سالیان طولانی در زمره افرادی محسوب میشدند که دارای رویکرد مقابلهجویانه با گروههای انقلابی همانند ایران بودهاند. به این ترتیب میتوان دورانی را پیشبینی کرد که مبتنی بر محافظهکاری، امنیتگرایی و سازوکارهای قدرتمحور در حوزه سیاست خارجی و امنیت ملی خواهد بود.
کارگزاران انتخابشده تلاش خواهند داشت تا بخشی از الگوهای رفتاری خود را براساس ساختار بوروکراتیک آمریکا تبیین و تنظیم نمایند. هر یک از کاندیداهای مشارکتکننده در ساختار دولت ترامپ تلاش خواهند داشت تا از سازوکارهای کنش محافظهکارانه و مقابلهجویانه در برخورد با بحرانهای منطقهای و چالشهای امنیتی استفاده نمایند. روندهای نئورئالیستی امنیتمحور ترامپ در نقطه مقابل سازوکارهای نئولیبرالی اوباما و کری محسوب میشود.
الگوهای رفتاری تیم سیاست خارجی و راهبردی ترامپ معطوف به نشانههایی از نظامیگری است. نظامیگری زیربنای کنش راهبردی گروههای محافظهکار در سیاست خارجی آمریکا محسوب میشود. اگرچه ترامپ در اولین سخنرانی جشن پیروزی خود بر این موضوع تاکید داشت که آمریکا باید بخشی از هزینههای نظامی خود را در حوزه اقتصادی بهکار گیرد، اما واقعیت آن است که اقتصاد آمریکا با روندهای مبتنی بر نظامیگری رشد بیشتر و موثرتری داشته است.
اگرچه هنوز فرماندهان نظامی آمریکا در دوران ترامپ مشخص نشدهاند، اما معرفی «جیمز متیس» بهعنوان وزیر دفاع آمریکا بیانگر آن است که نظامیگری در آینده ادامه خواهد یافت. پیشینه مایکل توماسفلین بهعنوان مشاور امنیت ملی ترامپ نشان میدهد که الگوهای جدیدی از امنیتگرایی و سازوکارهای قدرتمحور از اهمیت قابل توجهی در آینده سیاست منطقهای آمریکا برخوردار خواهد بود. چنین روندی بر اقتصاد سیاسی و الگوی کنش امنیتی آمریکا تاثیر بهجا میگذارد. اقتصاد سیاسی نظامیگری را میتوان بخشی از واقعیت راهبردی آمریکا در دوران مختلف دانست. چنین فرآیندی در دورانی که اقتصاد آمریکا با رکود روبهرو شده از اهمیت و کارآمدی بیشتری برخوردار میشود.
2. ایران در نگرش مایکل توماسفلین
ساختار شورای امنیت ملی آمریکا نقش هماهنگکننده کنش راهبردی ایالات متحده را عهدهدار است. مشاور امنیت ملی در آمریکا نمیتواند در رایگیریهای راهبردی مشارکت نماید. ایفای نقش توماسفلین در شورای امنیت ملی آمریکا را میتوان تابعی از ضرورتهای راهبردی برای هماهنگی کنش سیاسی و امنیتی در روابط افرادی همانند جیمز متیس، مایکل پنس، رکس تیلرسون و دونالد ترامپ دانست. ایفای چنین نقشی نیازمند آن است که فلین بتواند نیازهای ساختاری با الگوی رفتاری گروههای یادشده را با یکدیگر پیوند دهد.
مایکل فلین بهعنوان مشاور امنیت ملی آمریکا از جایگاه ویژهای در ساختار سیاسی ایالاتمتحده برخوردار خواهد بود. درک سیاست خارجی ترامپ نیازمند واقعیتهایی است که مبتنی بر الگوی رفتاری گروههای محافظهکار خواهد بود. محافظهکارهای سیاست خارجی و امنیتی آمریکا بر نشانههایی از کاربرد قدرت نظامی تاکید دارند. در شرایط موجود، برخی از انتصابهای آینده انجام گرفته است. انتصاب افرادی همانند «مایکل توماس فلین» ژنرال سهستاره نیروی دریایی آمریکا بهعنوان مشاور امنیت ملی ایالاتمتحده معطوف به سازوکارهایی است که زمینههای لازم برای شدت کنش نظامی را بهوجود میآورد. نظامیگری گسترشیابنده را میتوان بهعنوان واقعیت تیم راهبردی آمریکا دانست.
توماس فلین تا سال 2014 ریاست «سازمان اطلاعات دفاع» آمریکا را برعهده داشت. وی در این سال از سمت خود استعفا کرد. بنا بر گزارش واشنگتنپست، او از همان تاریخ به کرات در ملاءعام گفته که علت استعفایش اختلافنظر با دولت اوباما بوده است. به گفته آقای فلین، دولت اوباما دیدگاههای او را در مورد مبارزه با اسلام رادیکال، افراطی میدانسته است. البته این گفته آقای فلین است. شواهد دیگری نشان میدهد که شاید نگاه کلی او نسبت به مسلمانان منشا اختلافنظر بوده است.
فلین در فوریه امسال در اظهارنظری که جنجال برانگیخت در صفحه توییتر خود نوشت: «ترس از مسلمانان منطقی است». انتشار یک کتاب میتواند آثار خود را در ارتباط با سیاست شورای امنیت ملی آمریکا نسبت به ایران منعکس سازد. دیدگاههای فلین، نسبت به حکومت ایران از آن جهت قابل تامل است که میتواند اساس سیاست خارجی ترامپ را نسبت به ایران شکل دهد. در تابستان امسال کتابی از مایکل فلین منتشر شد با عنوان «صحنه جنگ». به ادعای کتاب، مضمون اصلی آن در مورد جنگ علیه اسلام رادیکال و نحوه پیروزی آمریکا در جنگ مزبور است.
حکومت ایران، بخش عمدهای از اسلام رادیکال را از نظر آقای فلین تشکیل میدهد. از همین رو بخش بزرگی از کتاب، به حکومت ایران اختصاص داده شده که میتواند اطلاعات ذیقیمتی را در مورد دیدگاه مشاور امنیت ملی آینده آمریکا نسبت به حکومت ایران در اختیار ما بگذارد. یکی از مواردی که آقای فلین در طول کتاب بر آن پافشاری میکند، ارتباط حکومت ایران با سازمان القاعده است. این ادعا گاه بدون اتکا به اسناد و گاه به استناد اسنادی است که حکومت آمریکا منتشر کرده است. بهطور مثال او مینویسد که ارتباط میان القاعده با رژیم ایران حقیقتی اثباتشده است. براساس نگرش فلین او ادعا میکند ایران تلاش دارد تا ائتلافی از القاعده، حزبالله و گروههای شورشی در منطقه ایجاد نماید.
فلین رویکرد راهبردی خود را با عنوان «سرطان بدخیم» در مورد گروههای اسلامگرا تنظیم کرده است. بیان چنین رویکردی نشان میدهد که روندهای سیاست خارجی و الگوی رفتاری آمریکا براساس نظامیگری شکل گرفته و در آیندهای نزدیک میزان تحرک و نقشآفرینی نیروی نظامی آمریکا در حوزههای امنیتی همانند خاورمیانه افزایش خواهد یافت. نقش افرادی همانند فلین و بنن نشان میدهد که استراتژی امنیتی و الگوی کنش راهبردی تیم سیاست خارجی و امنیتی ترامپ براساس نشانههایی از نظامیگری شکل خواهد گرفت. واقعیت این است که نظامیگری ترامپ بیش از آنکه معطوف به رویارویی با اهداف منطقهای و امنیتی ایران داشته باشد، در جهت محدودسازی تحرک گروههای بنیادگرا همانند «داعش» و «احرارالشام» بهکار گرفته خواهد شد.
مایکل فلین تلاش دارد تا زمینههای لازم برای محدودسازی تحرک گروههای تکفیری در خاورمیانه را بهوجود آورد. ادبیات فلین در بسیاری از موارد مبتنی بر مقابلهگرایی با گروههای اسلامگراست. هنوز مشخص نیست که وقتی صحبت از اسلامگرایی بهعمل میآید، بهمفهوم آن است که آمریکا باید با گروههای تکفیری مقابله نماید یا اینکه کشورهایی همانند ایران نیز در زمره تهدید امنیتی تلقی میشود. فلین در مطالعات خود به دو مولفه اشاره میکند؛ اول اینکه مقابله با بنیادگرایی بخشی از ضرورتهای راهبردی خواهد بود. دوم اینکه بنیادگرایان تکفیری را در زمره نشانههایی از تهدید امنیتی برای آمریکا دانسته و از آنان بهعنوان «سرطان بدخیم» یاد میکند. چنین تعابیر و تفاسیری را میتوان بهعنوان نمادی از جدالگرایی منطقهای مایکل فلین با گروههای اجتماعی و هویتی در خاورمیانه دانست.
3. ایران در نگرش و تفکر راهبردی
مایک ریچارد پومپئو
مایک پومپئو که بهعنوان رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا انتخاب شده دارای رویکرد انتقادی نسبت به سیاست منطقهای ایران است. جهتگیری راهبردی پومپئو ماهیت محافظهکارانه دارد. بنابراین میتواند دارای رویکرد مقابلهجویانه با ایران باشد. مایک پومپئو عضو مجلس نمایندگان از ایالت کانزاس از سوی دونالد ترامپ، کاندیدای ریاست «سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا» موسوم به «سیا» گردیده است. نامبرده که 53 سال سن دارد دارای سابقه عضویت در ارتش آمریکا بوده و مسئولیتهایی در آکادمی نظامی و ساختار دفاعی آمریکا عهدهدار بوده است.
مایک پومپئو در آکادمی نظامی آمریکا، فارغالتحصیل مهندسی مکانیک بوده و بعد از آن وارد دانشکده حقوق دانشگاه هاروارد شده است. رویکرد پومپئو در ارتباط با موضوعات اجتماعی، سیاسی و امنیتی با الگوهای رفتاری گروههای محافظهکار همخوانی داشته و بر این اعتقاد است که فرماندهان نظامی در دوران ریاستجمهوری باراک اوباما موقعیت راهبردی خود را از دست دادهاند. در این ارتباط، پومپئو به جدالهای باراک اوباما و «جان آیکنبری» سفیر آمریکا در افغانستان با ژنرال «مک کریستال» فرمانده نظامی ارشد افغانستان در ساختار فرماندهی مرکزی آمریکا اشاره دارد.
محور اصلی سیاست امنیتی و راهبردی مایک پومپئو را میتوان مقابله با گروههای تروریسم تکفیری دانست. پومپئو همانند دونالد ترامپ بر این اعتقادند که رهبران سیاسی کشورهای منطقهای همانند عربستان فاقد هرگونه کنترل موثر بر کارکرد گروههای تروریستی میباشند. چنین رویکردی بهمفهوم آن است که سیاست منطقهای آمریکا میبایست بهگونه تدریجی در ارتباط با حمایت همهجانبه از کشورهای منطقهای همانند عربستان کاهش یابد. پومپئو همچنین در زمره افرادی محسوب میشود که انتقادات قابلتوجهی در ارتباط با خانههای امن سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا در کشورهای مختلف دارد. پومپئو بر این اعتقاد است که آمریکا باید از سازوکارهایی استفاده نماید که منجر به حداقلسازی تعهدات ایالات متحده در برابر ایران شود. به همین دلیل است که پومپئو از الگوهای محدودکننده و مضیق در ارتباط با برنامه هستهای ایران استفاده خواهد کرد. چنین رویکردی بهمفهوم آن است که سیاست منطقهای آمریکا در برخورد با ایران مبتنی بر محدودیتهای راهبردی خواهد بود. چنین افرادی در زمره منتقدین اصلی قابلیت موشکی ایران نیز محسوب میشوند.
4. ایران در نگرش راهبردی جف سیژن
دادستان کل آمریکا از این جهت دارای موقعیت ویژهای در ساختار سیاسی و امنیتی آمریکاست که کنترل همهجانبهای بر اف.بی.آی دارد. اف.بی.آی در زمره سازمانهایی است که سیاستهای امنیت منطقهای ایران را در محیط پیرامونی کنترل میکند. جف سیژن از سوی دونالد ترامپ بهعنوان دادستان کل آمریکا منصوب شده است. دادستان کل از این جایگاه برخوردار است که میتواند روندهای فعالیت سرویسهای اطلاعاتی آمریکا بهویژه اف.بی.آی را کنترل نماید. مسئولیت اجرایی و راهبردی اف.بی.آی معطوف به امنیت داخلی و ضدجاسوسی است.
فعالیتهای اجرایی سیژن در دولت رونالد ریگان آغاز شد. بسیاری از سازوکارهای فعالیت هویتی و الگوهای محدودسازی مهاجرت به آمریکا مربوط به این دوران است. سیژن در سنای آمریکا مسئولیت کمیته فرعی مهاجرت را عهدهدار بوده است. نامبرده در روند رقابتهای انتخابات ریاستجمهوری آمریکا بهعنوان مشاور دونالد ترامپ در ارتباط با گروههای هویتی و مهاجرت فعالیت داشته است. دوستی ترامپ و سیژن بهگونهای بوده که سیژن را میتوان بهعنوان اولین سناتوری دانست که از کاندیداتوری دونالد ترامپ در فوریه 2016 و در چارچوب کنوانسیونهای ایالتی حمایت بهعمل آورده است.
5. رویکرد و نگرش راهبردی رکس تیلرسون
نسبت به ایران
رکس تیلرسون را میتوان کاندیدایی برای وزارت امورخارجه دانست که بعد از ابهام زیاد درباره الگوهای رفتاری افرادی همانند رودی جولیانی و میت رامنی، از موقعیت تعیینکنندهتری برای تصدی وزارت امورخارجه آمریکا برخوردار شده است. تیلرسون برخلاف جولیانی دارای رویکرد معتدلتری نسبت به سیاست منطقهای و راهبردی ایران دارد. تیلرسون بهلحاظ جهتگیری و جایگاه ساختاری با مجموعههای نفتی آمریکا در روسیه و خاورمیانه پیوند داشته است.
علت آن را باید در ارتباط با مسئولیتی دانست که بهعنوان «مدیر اجرایی آکسون موبیل» ایفای نقش کرده است. در دوران تصدی چنین مسئولیتی با مقامات نفتی و سیاسی روسیه پیوند همکاریجویانهای داشته و از این طریق به نشانههایی از تعامل سازنده با کارگزاران قدرت منطقهای و بینالمللی اعتقاد دارد. به همین دلیل است که تیلرسون نمیتواند رویکردهای مقابلهجویانه پرشدت علیه ایران را سازماندهی کند. اگر افرادی همانند جان بولتون بهعنوان معاون وزارت امورخارجه انتخاب شوند در آن شرایط مشکلات بیشتری در ساختار تصمیمگیری سیاسی و راهبردی تیلرسون در رابطه با ایران بهوجود میآید. بهطور کلی میتوان تیلرسون را بخشی از سیاست محافظهکارانه با الگوهای رئالیستی در سیاست خارجی آمریکا دانست. شاید الگوی رفتاری وی با افرادی همانند جیمز بیکر وزیر امورخارجه جورج بوش پدر هماهنگی و همخوانی بیشتری در مقایسه با سایر وزرای امورخارجه آمریکا در دوران باراک اوباما داشته باشد.
برخی از مجموعههای خبری به این موضوع اشاره دارند که پرونده ایران از وزارت امورخارجه آمریکا به شورای امنیت ملی منتقل میشود. شاید بتوان صرفا به این موضوع اشاره داشت که پرونده هستهای به حوزه استفان بنون، مشاور راهبردی دونالد ترامپ واگذار شود. طبیعی است که در این شرایط نیز تیلرسون از موقعیت ویژهای در برنامهریزی راهبردی برخوردار خواهد بود. واقعیت آن است که تیم سیاست خارجی دونالد ترامپ بهعنوان رئیسجمهور آینده آمریکا، بسیاری از الگوها و روندهای سیاست خارجی اوباما را ادامه خواهد داد. مهمترین موضوع سیاست خارجی تیلرسون را میتوان چگونگی برخورد در ارتباط با سیاست تحریم ایران در آینده دانست.
واقعیتهای موجود در ساختار سیاسی آمریکا بهگونهای است که سیاست تحریم ماهیت ساختاری داشته و ارتباط چندانی با تغییر دولت در آمریکا ندارد. تصویب لایحه تمدید تحریمهای اقتصادی ایران که از 16 دسامبر به قانون جدیدی تبدیل میشود، بیانگر آن است که ساختار قدرت در آمریکا با الگوهای حقوقی و نهادی اتحادیه اروپا تفاوتهای ادراکی و رفتاری دارد. بنابراین علت اصلی شکلگیری دغدغههای جدید درباره برنامه جامع اقدام مشترک را میتوان اقدام پایانناپذیر کنگره برای تصویب لوایح جدید در روند مقابله با ایران دانست.
چنین فرآیندی حتی نگرانی اتحادیه اروپا را بهوجود آورد. در روز 14 نوامبر 2016 موضوع مربوط به آینده برجام در اجلاسیه اتحادیه اروپا مورد بررسی قرار گرفت. وزرای امورخارجه اتحادیه اروپا و همچنین کمیساریای سیاست خارجی اروپا درباره موضوعات امنیتی جدید سیاست بینالملل بعد از به قدرت رسیدن دونالد ترامپ به بحث و بررسی پرداختند. اعضای اتحادیه اروپا حمایت خود را از ادامه برنامه جامع اقدام مشترک اعلام داشتند. در حالی که هنوز ادراک دقیقی درباره الگوی رفتاری ترامپ و تیم سیاست خارجی وی وجود ندارد، در حالیکه کنگره آمریکا انتظارات ادراکی و راهبردی تیم سیاست خارجی و امنیت ملی ترامپ را برآورده میسازد.
نتیجهگیری
انتخاب تیم سیاست راهبردی دونالد ترامپ نشان میدهد که ایران از فضای تحریم و محدودسازی راهبردی خارج نمیشود. اگرچه رکس تیلرسون رویکرد عملگرایانهای نسبت به موضوعات راهبردی خواهد داشت، اما این امر صرفا بهعنوان بخشی از سیاست امنیتی آمریکا نسبت به ایران تلقی خواهد شد. طبیعی است که روندهای مربوط به سیاست تحریم و دیپلماسی اجبار در کابینه ترامپ ادامه خواهد یافت.واقعیتهای رفتار بینالمللی ترامپ بیانگر آن خواهد بود که تغییر در روسایجمهور آمریکا تاثیر چندانی بر روندهای سیاست خارجی ایالاتمتحده بهجا نمیگذارد.
تغییرات بیش از آنکه ماهیت راهبردی داشته باشد، براساس نشانههایی از سلیقه سیاسی و در چارچوب قواعد ساختاری تعریف و اجرا میشود. برخی از موضوعات سیاست خارجی و راهبردی آمریکا که در دوران باراک اوباما شکل گرفته، با جهتگیریهای نسبتا مشابهی ادامه خواهد یافت. علت چنین وضعیتی را میتوان ناشی از الگوهای سیاستگذاری بوروکراتیک در ساختار سیاسی آمریکا دانست.
در این ارتباط میتوان به این جمعبندی رسید که افرادی همانند جیمز ماتیس، پومپئو و استفان بنون دارای رویکرد تهاجمیتری در برخورد با ایران در مقایسه با رکس تیلرسون میباشند.
دیدگاه تان را بنویسید