چرا روابط آمریکا و ترکیه در دوره اوباما رو به سردی گرایید؟
جاه‌طلبی‌های آقای اردوغان
احمد مرجانی‌نژاد/ مترجم و پژوهشگر امور بین‌الملل
قبل از آغاز قیام‌های مردمی موسوم به بیداری اسلامی غرب به رهبری آمریکا، با در نظر گرفتن وضعیت داخلی و نیز موقعیت منطقه‌ای و بین‌المللی جمهوری‌ترکیه، حکومت حزب عدالت و توسعه را در نقش کاندیداتوری تبیین آمال و توسعه اهداف و منافع خود، به‌عنوان نمونه‌ای مطلوب در منطقه معرفی کرد. مسلما حوادث و رها‌وردهای اولیه قیام مذکور برای منافع غرب و آمریکا فاجعه‌آمیز بود؛ بنابراین آنان طی مدیریت‌های صورت گرفته، مسیر قیام مذکور را تغییر دادند که باعث شد رجب‌طیب اردوغان و یارانش از یک سو با خطر از دست‌دهی پایداری ژئوپلتیکی، موقعیت الگو بودن‌شان به مخاطره بیفتد و از سوی دیگر در قبال امیال درونی احیا‌ی امپراتوری عثمانی ناکام بمانند. بنابراین آنکارا به اقدامات غیر‌متعارف، خود‌محور، خطرناک و پرهزینه مبادرت کرد که آغازگر اختلاف با متحد اصلی‌شان شد.
سناریوی نامشخص اردوغان در سوریه و رویکردش نسبت به کشورهای عربی حوزه خلیج‌فارس، باعث بروز اختلافاتی غیرقابل حل بین آنکارا - واشنگتن گردید. ضمن آنکه در برخی حلقه‌های سیاسی حزب عدالت و توسعه ترکیه این تئوری مطرح شد که بعضی از نهادهای رسمی آمریکا، به صورت غیرمحسوس در کودتای نافرجام ماه‌ژوئیه 2016 دخالت داشته‌اند. این اتهام با عدم موافقت آمریکا در استرداد محمد فتح‌الله گولن- که ترکیه او را مسئول کودتای مذکور می‌داند- تفسیر و ابعاد گسترده‌ای یافت.
در گزارش ارائه شده به مسئولان حزب عدالت و توسعه ترکیه درج شده که «تمامی دولت‌هایی که از ۱۹۷۰ تا پیش از دولت حزب عدالت و توسعه در ترکیه حکومت کردند، در تقویت جماعت گولن نقش داشتند؛ ضمن آنکه گروه گولنیست‌ها مورد حمایت میت (سازمان اطلاعاتی ترکیه) - C I A (آمریکا) و همه دولت‌های ایالات‌متحده آمریکا بوده‌است. حتی فرزندان اقوام کنیایی باراک اوباما رئیس‌جمهور آمریکا به صورت رایگان در مدارس گولنیست‌ها در کنیا پذیرفته شده‌اند. »
تا سال ۲۰۱۳، باراک اوباما، روابط شخصی و دوستانه‌ای با رجب‌طیب اردوغان، رهبر ترکیه داشت و او را به جهت تلاش‌هایش برای عادی‌سازی روابط با رژیم غاصب اسرائیل و آتش‌بس با جدایی‌طلبان کرد (حزب کارگران کردستان) مورد ستایش قرار می‌داد. اما تغییر موقعیت‌ها، مواضع را نیز دگرگون ساخت. مواجهه نظامی اردوغان با اکراد مخالف، بهره‌مندی اولیه آنکارا از امتیازات منحصر به فرد طرح سرنگونی اسد و تشدید سرکوب مخالفین سیاسی، حکومت آنکارا را به « بچه پررو» مبدل ساخت. «مورت آبراموویتز» و « اریک ادلمن» دو تن از سفرای سابق آمریکا در ترکیه، طی نامه‌ای سرگشاده به اردوغان نوشتند: « در طول دهه گذشته بسیاری از دوستان ترکیه نسبت به تبدیل کشور شما به یک دموکراسی زودرس و باثبات و هم‌زمان متحدی قوی و قابل‌اتکاء برای ایالات‌متحده، خوشبین بودند. اما تحولات اخیر در ترکیه نشان‌دهنده وقوع مشکلاتی عمیق است.» نامه مذکور توسط «مرکز سیاست دو‌حزبی » منتشر شده و ۴۸ تن، از جمله سناتورهای سابقی چون «چاک راب» و «جو لیبرمن» آن را امضا کرده‌اند. ضمن آنکه « استیو کوهن» نماینده دموکرات و مدیر هیات کنگره در روابط ایالات‌متحده و ترکیه که از تقویت مناسبات با
دولت اردوغان حمایت می‌کرد، نیز تاکید کرده که تلاش‌های اردوغان برای تحکیم قدرتش و سرکوب رسانه‌ها، مشکل‌ساز است.
در این میان آخرین دیدار رجب‌طیب اردوغان، از واشنگتن فرصتی برای باراک اوباما و کارشناسان حوزه سیاست خارجی آمریکا، پیش آورد تا به اشتباه چند ساله خود پی ببرند که این متفق و دوست سابق، که آن را مصلح بزرگ خاورمیانه می‌پنداشتند، به اقتدارگرایی تبدیل شده که نمی‌توان تحمل و به آن اعتماد کرد. البته عدم‌اعتماد مذکور دو‌طرفه است؛ زیرا بنا بر نظرسنجی مراکز تحقیقاتی مختلف ترکیه، درصد آرای موافقین با سیاست‌های آمریکا در ترکیه سیر نزولی فاحشی داشته است. در حال حاضر ترک‌ها، آمریکا را تنها و بزرگ‌ترین تهدید برای امنیت خود می‌دانند. آنان معتقدند که حاکمان کاخ‌سفید نه تنها هیچ حمایتی از آنچه ترکیه می‌خواسته تا سر‌مشقی برای منطقه باشند، به‌عمل نیاورده، بلکه مسبب تیره و تار شدن روابط دیرینه واشنگتن با آنکارا نیز شده است. سیاست‌های اوباما، ترکیه را به‌شدت ناامن کرده که این خود علت اصلی کاهش محبوبیت آمریکا در میان مردم این کشور است.
بروز جنگ در عراق، ظهور داعش در عراق و سوریه، فراتر از ماحصل اقتصادی، شکاف نگرش میان آنکارا و واشنگتن را عمیق‌تر کرد. اکنون نیز بهانه و بستر این تضاد در حوادث مربوط به مناطق کرد‌نشین منطقه است. دولت منطقه‌ای خود‌مختار کردستان عراق که از سوی آمریکا حمایت می‌شود، برای ترکیه یک تهدید بالفعل به حساب می‌آید. سرمایه‌داران حزب عدالت و توسعه با تاسیس ۳۰۰ شرکت ترک در کردستان عراق، در این منطقه سرمایه‌گذاری کرده‌اند. خط لوله‌های ترکیه برای کردها امکان صادرات نفت به بازارهای بین‌المللی را فراهم کرده است. اما به نظر می‌رسد که سیاستمداران واشنگتن مصمم شده‌اند، فرصت‌های مهم را تا مرز تبدیل کردن آنها به بحران وخیم کنند.
اردوغان با انتقاد از آمریکا به دلیل ارسال سلاح به نیروهای کردی، حزب دموکراتیک سوریه و یگان مدافع خلق، فریاد می‌زند:«ترکیه دروغ‌های آمریکا درباره اینکه فقط مهمات به نیروهای کرد می‌دهیم، نه سلاح را باور نمی‌کند. به‌عنوان عضوی از سازمان پیمان آتلانتیک شمالی، نمی‌توانیم ارسال کمک‌های آمریکا به یگان مدافع خلق که طرفدار پ.ک.ک است را بپذیریم. همچنین ناتو کاملا نسبت به تهدیدات تروریستی که ترکیه را به خطر انداختند، بی‌تفاوت بوده است. کشورهای عضو ناتو باید نفاق و دورویی را کنار گذاشته و تصمیم بگیرند که متحد آنها در سوریه، ترکیه است یا برخی گروه‌های تروریستی. »
مسلما تشدید رویارویی بین کردهای سوری مورد حمایت آمریکا با ارتش ترکیه، احتمال برخورد هرچند محدود آنکارا - واشنگتن را افزایش داده است. البته بعید است برخی اظهارات مقامات ترکیه باعث تنش بیشتر میان ترکیه و آمریکا شود و ترکیه پایگاه هوایی اینجرلیک را روی هواپیماهای آمریکایی ببندد. باتوجه به روند تحولات در ماه‌های اخیر به نظر می‌رسد اقدامات و سیاست‌های ترکیه بیش از آنکه ناشی از یک طرح سازمان یافته باشد، نوعی واکنش به حوادث رخ داده است. بعد از ورود نظامی روسیه به سوریه و حملاتی که علیه داعش شکل گرفت و سقوط هواپیمای روسی به دست ترکیه و موفقیت ارتش سوریه در مناطق حلب که با کمک روسیه و ایران کسب شد، دیگر نمی‌توان گفت اقدامات ترکیه ناشی از برنامه‌ریزی است؛ بلکه به نظر می‌رسد ترکیه بیشتر در حال نشان دادن واکنش است. البته در طول پنج سال گذشته، ترکیه برنامه‌هایی داشته و دنبال کرده که با چالش مواجه شده و به آنها نرسیده است؛ چراکه برنامه‌های آن نرم‌افزاری نبود و سخت‌افزاری بوده است. رجب طیب‌اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه طی مصاحبه مطبوعاتی مورخ دوشنبه ۹ ژانویه۲۰۱۷ در رابطه با بهبود روابط آنکارا و واشنگتن، پس از روی کار آمدن
«دونالد ترامپ» رئیس‌جمهوری منتخب آمریکا، ابراز امیدواری کرد. اگرچه ممکن است در اظهارات و مواضع تنش‌هایی میان آنکارا-واشنگتن رخ دهد، اما در اقدامات عملی، تنشی بین آنان رخ نخواهد داد؛ زیرا آنکارا در اردوگاه غرب قرار دارد و از نظر نظامی و اقتصادی کاملا به آمریکا وابسته است.
اردوغان یا هر حاکم دیگری در کاخ‌سفید آنکارا با اوباما یا ترامپ در کاخ‌سفید واشنگتن. دی. سی، محکوم به سازش و تفاهم هستند؛ زیرا آنان در ظاهر تصمیم‌گیرنده هستند، اما در واقع فقط عامل اجرایی دولت مخفی و قدرت پنهانی یک‌درصدی‌های حاکم بر جهان سرمایه‌داری هستند و بس.
دیدگاه تان را بنویسید