بحران برای اروپا / اروپا در دوره ترامپ در حسرت ریاست‌جمهوری اوباما می‌سوزد
جواد قربانی‌آتانی/ دکترای علوم سیاسی
باراک اوباما پس از هشت سال تکیه زدن بر صندلی ریاست‌جمهوری قدرتمندترین کشور جهان تا یک هفته دیگر این کرسی را احتمالا برای همیشه ترک خواهد کرد و به شهروندی عادی تبدیل خواهد شد. دوران اوباما برخلاف بسیاری از اسلافش، با وقایع بسیار برجسته‌ای همراه نبود، چنانکه شاید تاریخ از او تنها به‌عنوان اولین رئیس‌جمهور آفریقایی‌تبار ایالات‌متحده یاد کند. خود او نیز به خوبی به این واقعیت آگاه است و برجسته‌ترین دستاورد و میراث دوران‌زمامداری‌اش را در عرصه داخلی طرح بیمه همگانی معروف به «اوباماکر» و در عرصه خارجی، دستیابی به توافق هسته‌ای با ایران می‌داند. این دو نیز آن‌قدر شکننده و دور از اجماع حاصل شده‌اند که از فردای پیروزی دونالد ترامپ در انتخابات ریاست‌جمهوری 2016، دوام‌شان در هاله‌ای از ابهام قرار گرفته است. با این حال نمی‌توان به سادگی از کنار هشت سال ریاست‌جمهوری وی گذشت. به هر حال کابینه وی توانست ایالات‌متحده را از رکود و بحران مالی کمرشکن 2008 خارج سازد و به تبع آن، اقتصاد جهانی را به رونقی نسبی بازگرداند؛ همچنین واشنگتن در بسیاری از رویه‌های دیپلماتیک و سیاسی موفق نشان داد. از جمله اقدامات وی که این مهم را ممکن
ساخت، هماهنگی هرچه بیشتر با شریک و متحد دیرینه ایالات‌متحده یعنی اتحادیه اروپا بود. طی پنج‌دهه گذشته روابط میان این دو آن‌قدر حسنه بوده که اصولا دور از نگاه‌های دقیق قرار گرفته و عمدتا در تحلیل روابط خارجی ایالات‌متحده، به بخش‌های تنش‌آلود و بحرانی پرداخته می‌شود. این در حالی است که قطعا روابط میان ایالات‌متحده و اتحادیه اروپا و کشورهای عضو پیمان آتلانتیک شمالی، مهم‌ترین بخش از روابط خارجی واشنگتن و مهم‌ترین وزنه خارجی در قدرت ایالات‌متحده است که طی بیش از نیم‌قرن گذشته تنها اثری فزاینده بر قدرت این ابرقدرت جهانی داشته است. بنابراین جهت بررسی روابط خارجی ایالات‌متحده، قطعا نگاه به روابط این کشور با اروپا اهمیت خاصی دارد. البته در این زمینه باید از ابتدا دو گروه از کشورها را از هم تفکیک کرد. یک گروه همان متحدان قدیمی واشنگتن در اروپای غربی هستند که البته از پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی بسیاری از اعضای اردوگاه سوسیالیستی نیز به سرعت به آنها پیوستند تا شمار گروه دیگر پیوسته در حال کاهش باشد. در گروه دوم، بقایای شوروی حاضرند که اگرچه رنگ عوض کرده‌اند، اما حداقل در تضاد و تقابل با جهان غرب همچنان پای سفت
دارند. در این گروه دوم امروزه تنها روسیه و بلاروس باقی مانده‌اند و اوکراین نیز در سال 2014 از آنها گسست تا خود عاملی برای تشدید بحران فی‌مابین شود.
گروه اول که شامل تمام کشورهای غرب، شمال و جنوب اروپا می‌شود، از اوایل دهه 1990 به سمت شرق و جنوب شرقی و بالکان گسترش یافت تا هرچه بیشتر دریای سیاه را در حوزه نفوذ اتحاد غرب قرار دهد؛ حوزه‌ای بسیار مهم و حیاتی که باعث شده مسکو بارها نسبت به گسترش ناتو و اتحادیه اروپا به حیا‌ط خلوت روسیه و عمق استراتژیک این کشور هشدارهای سفت و سختی بدهد. در واقع روند بهبود روابط ایالات‌متحده با پس از جنگ جهانی‌دوم سرعت گرفته بود، با انعقاد پیمان آتلانتیک شمالی و تاسیس سازمان ناتو شتابی دوچندان گرفت و به مرحله‌ای رسید که اساسا اتحاد سیاسی-نظامی- اقتصادی دو‌سوی اقیانوس اطلس شمالی ناگسستنی به نظر آید. همین روابط مستحکم در دوران اوباما نیز تداوم یافت و البته او کوشید تا بر عمق روابط هرچه بیشتر بیفزاید. در بعد اقتصادی، اروپا و آمریکا با پیشبرد تمهیدات مشترک موفق به خروج از بحران اقتصادی شدند و همچنین طرح‌های جدیدی را برای توسعه آزادی‌های تجاری در دستورکار قرار دادند. هرچند در این زمینه با مخالفت‌های جدی عمومی و برخی احزاب مواجه شدند که نهایتا قرارداد تجارت آزاد (TTIP) که اوباما اصرار فراوانی برای به ثمر نشاندنش تا پیش از پایان
دوران زمامداری‌اش داشت، به سرانجام مشخصی نرسد و نیمه‌‌کاره بماند برای کابینه ترامپ. با این همه تا پایان دوران اوباما دو طرف همچنان مهم‌ترین و بزرگ‌ترین شرکای تجاری هم باقی مانند. مهم‌ترین چالش در این زمینه را نیز باید خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا دانست که به‌رغم میل اوباما و کابینه‌اش رخ داد. اگرچه عوارضی هم در بر‌داشته باشد، به کابینه ترامپ ارث
خواهد رسید.
در بعد سیاسی، دو طرف در مجموع همچنان متحد و حامی یکدیگر باقی ماندند. اوج این حمایت و همگرایی نیز در مساله هسته‌ای ایران نمایان شد، آنجا که واشنگتن توانست با جلب نظر متحدان اروپایی‌اش، روسیه و چین را نیز با خود همراه ساخته و یکی از سنگین‌ترین و مستحکم‌ترین تحریم‌های بین‌المللی را علیه ایران به جریان بیندازد. همچنین در آخرین مورد از این دست، همکاری آمریکا با اروپاییان به تصویب قطع‌نامه‌ای تاریخی در شورای امنیت منجر شد؛ محکومیت شهرک‌سازی اسرائیل در اراضی فلسطینیان. قطعا‌اوباما در پشت تنظیم پیش‌نویس این قطع‌نامه و ارائه آن به شورای امنیت بود و تلاش‌های دیپلماتیک تیم وی موجب شد بریتانیا و فرانسه نیز آن را وتو نکنند. چالش مهمی هم که در این بعد تا مدتی خبرساز بود، افشا شدن جاسوسی واشنگتن از برخی متحدین اروپایی‌اش بود. در این بین جاسوسی از شخص آنگلا مرکل بیش از همه خبرساز شد. اما عمق و اهمیت روابط سبب شد هر دو طرف خویشتنداری بالایی از خود نشان دهند و از تبدیل شدن این مساله به بحرانی در روابط دوجانبه خودداری ورزند، چنانکه پس از مدتی کوتاه از صدر اخبار به زیر آمد.
در بعد نظامی نیز همکاری‌ها میان دولت اوباما و ناتو ادامه یافت و همچون دهه‌های گذشته، دو طرف طرح‌های نظامی را با هم پیش بردند. از جمله در لیبی که این همکاری به سرنگونی معمر قذافی منجر شد و سپس در قالب ائتلاف ضدداعش به مداخله نظامی در سوریه و عراق انجامید. با این حال دو‌طرف در مناطقی ناهماهنگی‌هایی را نیز نشان دادند که مهم‌ترین‌شان در بحران اوکراین بود. در سال 2014 که ویکتور یانوکوویچ رئیس‌جمهور وقت اوکراین، از امضای قرارداد تجارت آزاد با اتحادیه اروپا سرباز‌زد و خواستار افزایش مناسبات با روسیه شد، مردم این کشور میل فزاینده خود به اروپاگرایی را نشان دادند و وی را ساقط کردند. اما با ضمیمه شدن کریمه به خاک روسیه و به آشوب کشیده شدن شرق اوکراین توسط جدایی‌طلبان تحت حمایت کرملین، اروپایی‌ها و آمریکا نتوانستند سیاست یکپارچه‌ای را در قبال این بحران اتخاذ کنند. ناتو میلی به دخالت نظامی از خود نشان نداد و البته با اتخاذ سیاست تحریم، همه کشورهای اروپایی با رغبت به آن نپیوستند. همین ضعف در برخورد با این بحران نیز بود که مسکو را در تداوم سیاست‌های مداخله‌جویانه و توسعه‌طلبانه‌اش تهییج کرد تا مستقیما وارد جنگ داخلی
سوریه شود و عملا ورق جنگ را به نفع بشار اسد برگرداند. در تازه‌ترین اقدام نیز برای برقراری آتش‌بس در سوریه تنها با ترکیه به مذاکره نشسته است که پیامی قوی برای غرب دارد: آنها برای مسکو، ابرقدرت در حال احیا، محلی از اعراب ندارند. همچنین اخیرا نشستی سه جانبه را با چین و پاکستان در مورد افغانستان برگزار کرد که آن نیز از جنس همان مذاکرات با ترکیه است.
با توجه به آنچه گفته شد، در دوران اوباما نیز روابط حسنه با اروپا تداوم یافت و بلکه عمیق‌تر نیز شد. این بهبود گرچه با چالش‌های معدودی نیز مواجه شد، اما عمق روابط به حدی بوده که هیچ یک از طرفین مایل به تعمیق بحران نبوده و بلافاصله از نقاط بحرانی عبور کرده‌اند و همین واقعیت نیز هست که اروپا را از پیروزی دونالد ترامپ نگران کرده است، زیرا وی در طول کمپین انتخاباتی‌اش مدام از مسئولیت‌های بیش از اندازه واشنگتن در ناتو و هزینه‌های اضافی که این سازمان بر دوش مالیات‌دهندگان آمریکایی گذاشته، انتقاد می‌کرد.
همچنین وی بر کاهش تجارت آزاد به نفع صنایع آمریکایی تاکید کرده و البته آنچه بیش از همه اروپایی‌ها و خاصه اروپای شرقی را نگران کرده، مواضع وی در باب بهبود روابط با روسیه بوده است. اگر ترامپ به تمام این وعده‌ها و شعارها عمل کند، اروپاییان به سرعت دلتنگ اوباما خواهند شد و برای سپری شدن دوران این رئیس‌جمهور آرام و خوش‌لحن غبطه
خواهند خورد.
دیدگاه تان را بنویسید