راه میانبر/آیا میانجیگری برای بهبود روابط تهران-ریاض جواب می‌دهد؟
روزنامه رای‌الیوم خبر داد که کویت پیامی را از طرف کشورهای شورای همکاری خلیج فارس و به‌خصوص عربستان به ایران منتقل کرده است و از طرف دیگر ابراهیم‌جعفری وزیر خارجه عراق در حین دیدار از تهران خبر از میانجیگری بغداد میان ایران و عربستان داد
ابراهیم الجعفری، وزیر امور خارجه عراق به تازگی و در جریان دیدارش از تهران، از تلاش کشورش برای میانجیگری میان ایران و عربستان خبر داد و گفت که این اقدامات از سال گذشته آغاز شده و او پیام‌هایی را میان دوکشور رد و بدل کرده است.
البته الجعفری تاکید کرد که این پیام‌ها نه کتبی بلکه شفاهی بوده است. پرسش اینجاست که ریشه‌ها و موضوعات اختلافی ایران و عربستان چیست؟ آیا تلاش‌های عراق خواهد توانست تنش‌ها در روابط دو کشور را کم کند؟ آیا اساسا میانجیگری راه‌حل کارآمد و موثری در این زمینه خواهد بود؟ و سرانجام اینکه حل اختلاف‌های تهران و ریاض در گرو
چیست؟
اختلاف‌های چندبعدی
روابط ایران و عربستان وضعیت عادی ندارد و اختلاف آنها بر سر یک یا دو‌موضوع نیست که بتوان آن را به آسانی حل کرد. از سوی دیگر بیشتر موارد اختلافی میان تهران و ریاض نه در حوزه روابط دوجانبه که درباره سیاست‌های منطقه‌ای آنهاست. اختلاف‌های تهران و ریاض چندبعدی و در هم تنیده است.
گرچه ایران و عربستان به دلایل مختلف از جمله رقابت‌های ژئوپلتیک، سیاسی و فرهنگی همواره رقیب هم در منطقه بوده‌اند اما سال‌ها این رقابت شکل کنترل شده‌ای داشت و در سطوحی نیز افزون بر روابط معمول دوجانبه، همکاری‌های منطقه‌ای بین آنها در جریان بود. تهران و ریاض در سال‌های نه چندان دور گذشته قرارداد امنیتی با هم امضا کرده بودند.
اما از حدود شش سال پیش و با وقوع انقلاب‌های عربی که چهره سیاسی و ترتیبات امنیتی منطقه را به کلی برهم زد، روابط ایران و عربستان نیز دستخوش دگرگونی بنیادین و روز به روز متشنج‌تر شد.
عربستان سعودی روابط دیپلماتیک خود با ایران را در پی حمله به سفارتخانه و کنسولگری‌اش در تهران و مشهد به‌طور کامل قطع کرد. این در حالی است که ایران حمله به این اماکن را که از سوی معترضان به اعدام شیخ نمر، روحانی سعودی صورت گرفت، محکوم کرده بود.
چند ماه پیش از آن نیز فاجعه منا که در آن صدها حاجی ایرانی بر اثر ازدحام جمعیت کشته شدند عامل دیگری در متشنج شدن روابط ایران و عربستان شد. مقام‌های ایرانی، عربستان را به بی‌کفایتی در اداره حج متهم و از اینکه سعودی‌ها از این حادثه عذرخواهی نکردند، به‌شدت انتقاد کردند.
پیش از آن نیز تعرض نیروهای پلیس سعودی به دونوجوان ایرانی در فرودگاه جده باعث اعتراض ایران و نیز متوقف شدن اعزام ایرانیان به حج عمره شد.
اما اینها ریشه‌های اصلی تنش در روابط دو طرف نبوده و شاید می‌توان آنها را معلول یا انعکاس دیگر اختلاف‌های ایران و عربستان قلمداد کرد.
جدی‌ترین موضوع اختلافی سال‌های اخیر، به مساله سوریه برمی‌گردد. ایران مدافع دولت سوریه است و عربستان نیز حامی مخالفان آن. هر دوطرف در سال‌های اخیر تمام تلاش خود را برای ضربه زدن به موضع طرف مقابل در سوریه کرده‌اند. سوریه را به دلیل موقعیت حساس جغرافیایی و سیاسی‌اش می‌توان گرانیگاه امنیت و قدرت در منطقه خاورمیانه دانست. تهران و ریاض می‌پندارند که برنده منازعه سوریه، برنده معادلات کلان امنیتی در منطقه است.
عربستان از زمان آغاز بحران در سوریه تلاش کرد که در نهایت این کشور که سال‌ها در جبهه سیاسی ایران در منطقه قرار داشته را از آن جدا کند و رشته قدرت ایران را که شامل عراق و سوریه و لبنان است، پاره کند.
یمن موضوع اختلافی دیگر است. از زمانی که گروه انصارالله توانست دولت عبدربه منصور هادی را کنار بزند، یمن به موضوع تنش دیگری در روابط تهران و ریاض تبدیل شد. عربستان‌سعودی، یمن را حیاط خلوت خود می‌داند و ایران را متهم به بی‌ثبات کردن یمن می‌کند. البته تاکنون هیچ نشانه و مدرکی دال بر حضور موثر ایران در یمن ارائه نشده است و به نظر می‌رسد سعودی‌ها در این زمینه نوعی فرافکنی می‌کنند و بیش از توجه به زمینه‌های اصلی بحران در یمن، به برجسته‌سازی نقش ایران می‌پردازند. حمله سعودی‌ها به یمن نیز که تاکنون هزاران کشته و زخمی در پی داشته و در عین حال به هدف اصلی‌اش یعنی کنار زدن انصارالله نرسیده است، به‌شدت مورد انتقاد ایران قرار گرفته است.
عراق نیز حوزه دیگر اختلاف ایران و عربستان است. به‌طور کلی سعودی‌ها معتقدند ایران پس از سقوط صدام حسین به مهمترین بازیگر مداخله‌گر در امور عراق تبدیل شده است. این انتقادها در یک سال اخیر و به‌ویژه پس از نقش‌آفرینی ایران در جنگ علیه داعش افزایش یافته است. سعودی‌ها مدعی‌اند ایران با حمایت از تشکیل بسیج مردمی در عراق (الحشد الشعبی) درصدد تحکیم موقعیت شیعیان در عراق بوده است. حال آنکه در آزادسازی شهرهای عراق از دست داعش طوایف مختلف عراقی در کنار ارتش این کشور سهیم بوده‌اند.
توافق هسته‌ای ایران و گروه 1+5 نیز یکی از موضوعات بحث‌برانگیز بین ایران و عربستان بوده است. گرچه ایران این توافق را در راستای ثبات و امنیت منطقه‌ای می‌داند اما سعودی‌ها با انتقاد از غرب مدعی‌اند که توافق هسته‌ای، فشار علیه ایران را کاهش داده و امکان آنچه مداخله ایران در مسائل منطقه‌ای می‌خوانند، فراهم شده است.
میانجیگری‌های بی‌حاصل
ابراهیم الجعفری، وزیر امور خارجه عراق در حالی از تلاش کشورش برای میانجیگری بین ایران و عربستان سخن گفته که پیش از این کشورهای دیگر نیز تلاش‌هایی در این زمینه داشته‌اند.
آلمان از جمله این کشورها بوده است؛ فرانک والتر‌اشتاین‌مایر، وزیر امور خارجه آلمان سال گذشته با سفر به تهران و ریاض و رایزنی با مقام‌های دو طرف تلاش‌هایی در این زمینه انجام داد اما عملا تلاش‌های وی راه به جایی نبرد.
گفته می‌شود نواز شریف، نخست‌وزیر پاکستان نیز تلاش‌هایی در این زمینه داشته است اما آن نیز بی‌حاصل بود. تلاش‌های مشابهی نیز از سوی کویت و عمان برای وساطت انجام شده اما همچون موارد دیگر سرنوشت روشنی نداشته است.
بعید به نظر می‌رسد تلاش‌های اخیر عراق سرنوشتی متفاوت از موارد قبل داشته باشد. وزن عراق از نظر سیاسی در مقایسه با کشورهای دیگری که تلاش مشابهی برای میانجیگری داشته‌اند نه تنها بالاتر نیست که پایین‌تر است. یکی از لوازم اصلی طرف میانجی در هر نزاعی، داشتن روابط متوازن با هر دو طرف نزاع و پذیرش اعتبار آن کشور نزد هر دوطرف است. عراق روابط نسبتا پرتنشی را با عربستان داشته است.
عربستان حتی درباره اظهارات الجعفری درخصوص میانجیگری بین ایران و عربستان واکنش نشان داد. ثامر السبهان که سفیر اخراجی عربستان در عراق است و به تازگی به‌عنوان وزیر مشاور امور حوزه خلیج‌‌فارس عربستان منصوب شده گفت: «ما درباره وجود پیام‌هایی حاوی میانجیگری میان ریاض و تهران اطلاعی نداریم و عربستان برای ارتباط با ایران نیاز به واسطه ندارد.»
به نظر می‌رسد ابراهیم الجعفری کمی درباره نقش‌آفرینی عراق در نزاع بین ایران و عربستان اغراق کرده است. شواهد گویاست که او تنها حامل چند پیام بوده و این با میانجیگری بسیار متفاوت است. طرف میانجی علاوه بر انتقال پیام‌ها، خود ارائه‌دهنده پیشنهادهایی برای حل اختلاف‌هاست.
مسیر پیش رو
اما از زمانی که ملک سلمان زمام امور را در عربستان برعهده گرفته و در کنار او چهره‌هایی چون «محمد بن‌سلمان» و «عادل الجبیر» در کانون تصمیم‌گیری در این کشور قرار گرفته‌اند، سیاست عربستان با فاصله گرفتن از رویکرد سنتی محافظه‌کاری‌اش، به سمت رویکردهای تهاجمی حرکت کرد. حمله به یمن و قطع روابط با ایران از مظاهر اصلی سیاست جدید ریاض است. این در حالی است که دولت ایران به‌ویژه پس از به رسیدن به توافق هسته‌ای با غرب به‌دنبال آن بود که روابط خود با کشورهای منطقه و در صدر آنها عربستان را بهبود بخشد.
به نظر می‌رسد سیاست تهاجمی اخیر عربستان بیش از هرچیز واکنشی به ناکامی‌های این کشور در عرصه رقابت‌های منطقه‌ای در سال‌های اخیر بوده است. نگاهی به تحولات چند سال اخیر در منطقه به‌ویژه پس از انقلاب‌های عربی نشان می‌دهد که سعودی‌ها در بسیاری از روندها، به‌رغم هزینه‌های گسترده، نتوانستند برنامه خود را پیش ببرند. رفع تنش ایران و غرب و امضای توافق هسته‌ای که فرصتی برای حضور قدرتمند ایران در عرصه منطقه‌ای را فراهم کرده است، تحکیم موقعیت دولت بشار اسد و افزایش موقعیت ایران و روسیه در بحران سوریه، نزدیک‌تر شدن روابط ایران و دولت عراق و تضعیف موقعیت همپیمانان عربستان در یمن در کنار رخدادهای دیگر از جمله ناکامی‌های عربستان بوده است. به نظر می‌رسد راه‌حلی که حاکمان جدید سعودی برای جبران این ناکامی‌ها پیش گرفته‌اند، سیاست تنش‌آفرینی و خلق بحران است. به عبارت دیگر سعودی‌ها می‌پندارند، ایجاد بحران‌های جدید شاید فرصت و میدانی برای تحرک سعودی‌ها برای جبران ناکامی‌ها و بهبود موقعیت منطقه‌ای عربستان فراهم کند.
بخشی از این سیاست، متوجه ایران است. بر این اساس عربستان به‌دنبال آن است که با تشدید تنش، ایران را وادار به واکنش کند و در چنین شرایطی بتواند آرایش قدرت جدید در منطقه را سامان دهد. تاکنون سیاست ایران، خویشتنداری و پرهیز از ورود به بازی طراحی شده از سوی عربستان بوده است. علی شمخانی چندی پیش در اظهارنظری که در برهه کنونی هوشمندانه به نظر می‌رسد گفت که ایران نه‌تنها در پی سقوط آل‌سعود نیست، بلکه مایل به مهار تلاش‌ها برای سرنگونی حکومت عربستان است. او تاکید کرد که سقوط آل‌سعود هیچ‌گاه به معنای جایگزینی یک حکومت مطلوب نخواهد بود.
بنابراین به نظر می‌رسد تا زمانی که سعودی‌ها منطق صفر یا صد خود را کنار نزنند نمی‌توان امیدی به حل‌و‌فصل اختلاف‌ها داشت و هیچ نوع میانجیگری نیز به نتیجه نخواهد رسید. در عین حال حل اختلاف‌ها هم به یکباره امکان‌پذیر نیست. وجود برخی اشتراک‌ها از جمله اجماع گروه‌های همسوی ایران و عربستان در لبنان بر سر ریاست‌جمهوری میشل عون یا برخی توافق‌ها از جمله در اجلاس اوپک می‌تواند نقطه شروعی در کاهش تنش باشد. اما همه اینها منوط به اراده سیاسی برای پایان دادن به وضع کنونی است.
دیدگاه تان را بنویسید