آیا ترامپ سرنوشتی مانند نیکسون خواهد داشت؟
موازنه و کنترل
ابراهیم متقی
افشای ماجرای ارتباط غیرساختاری مایکل فلین مشاور پیشین امنیت ملی دونالد ترامپ توسط اف‌بی‌آی را می‌توان به‌عنوان گام اول حساسیت ساختاری نسبت به الگوی رفتار کارگزاران جدید کاخ سفید دانست. بسیاری از کارگزاران و مدیران ساختار سیاسی آمریکا در دوران ترامپ از انگاره‌های خوداتکایی شدید بهره گرفته و تمایلی به پذیرش ضرورت‌های بوروکراتیک در نظام سیاسی و امنیتی آمریکا نشان نمی‌دهند. ویژگی‌های شخصیتی دونالد ترامپ و الگوی رفتاری نامبرده در دوران رقابت‌های انتخابات ریاست‌جمهوری را می‌توان در زمره عوامل خوداتکایی فراسازمانی مدیران ترامپ در روند اجرای فعالیت‌های سازمانی دانست.
ترامپ به‌عنوان پدید‌ه انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا در سال 2016 تلقی می‌شود. ظهور ترامپ در حالی انجام گرفت که ادبیات و رویکرد محافظه‌کارانه کاندیدای حزب جمهوریخواه برای بسیاری از شهروندان کشورهای اروپایی و خاورمیانه مبهم به‌نظر می‌رسید. ترامپ از ادبیات، مفاهیم و رویکردهایی بهره گرفت که انعکاس قدرت نهفته امپراتوری آمریکایی محسوب می‌شد. پیروزی‌‌های مرحله‌ای ترامپ در کنوانسیون حزب جمهوریخواه، انعکاس نشانه‌هایی از ظهور پدیده‌ای است که تلاش دارد تا ادبیات و نشانه‌های هویتی جدیدی را در آمریکا منعکس سازد.
پدید ترامپ نشان داد که نیروهای سیاسی جدید در قرن 21 می‌توانند از فضای حاشیه‌وارد روند رقابت‌های سیاسی شوند. جسارت، اعتمادبه‌نفس، تحرک و انگیزه کنش در شرایط رقابتی را می‌توان به‌عنوان زیرساخت‌های ظهور پدیده‌ای همانند ترامپ در جامعه و ساختار سیاسی ایالات‌متحده دانست. واقعیت آن است که ترامپ از تیزهوشی لازم برای نقش‌یابی سیاسی و جلب افکار عمومی برخوردار است. به‌دلیل تیزهوشی سیاسی است که ترامپ از ژانرهای متفاوتی برای تبیین رویکرد خود بهره می‌گیرد. واقعیت‌های ساختار سیاسی آمریکا بیانگر آن است که تیزهوشی به تنهایی نمی‌تواند محور اصلی کنش راهبردی مقامات اجرایی در حکومت باشد. انطباق‌پذیری بوروکراتیک در زمره عواملی است که افراد گریز از مرکز را وادار می‌سازد تا خود را با ضرورت‌های ساختار سیاسی پیوند دهند.
1- الگوی کنترل و سازوکارهای فراقانونی ترامپ و اعضای کابینه
ظهور ترامپ در روند رقابت‌های انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا نشان می‌دهد که گروه‌های اجتماعی در ایالات‌متحده به موازات بهره‌گیری از سنت‌های لیبرالیسم، گرایش مشهودی به مفاهیم، ادبیات و فرآیندهای محافظه‌کارانه دارند. در دوران انتخاباتی، انگیزش‌های درونی احزاب و گروه‌های ذی‌نفوذ برای تاثیرگذاری بر سیاست ارتقا می‌یابد. گروه‌های محافظه‌کار نشان داده‌اند که تمایل کمتری به پیروی از سنت‌های لیبرالیسم داشته و تلاش دارند تا برای همبستگی ساختاری از مفاهیم و روندهای امنیتی استفاده نمایند.
ویژگی‌های شخصیتی ترامپ به‌گونه‌ای است که تیزهوشی را با عمل‌گرایی پیوند داده است. اگرچه بنیان‌های فکری ترامپ ماهیت بنیادگرا دارد، اما ویژگی‌های کنش فردی ترامپ زمینه ظهور فردی را به‌وجود آورده که از قابلیت لازم برای همکاری‌های چندجانبه با گروه‌های رقیب برخوردار است. رویکرد سیاسی و الگوی کنش مبتنی بر همکاری چندوجهی ترامپ را می‌توان در زمره مولفه‌هایی دانست که امکان اجماع‌سازی حزبی و اجتماعی ترامپ در آینده فعالیت‌های سیاسی و حزبی را به‌وجود می‌آورد. گذار از روند اجماع‌سازی را می‌توان در زمره سازوکارهایی دانست که زمینه موفقیت و عبور از پیروزی شکننده در رقابت‌های حزبی را امکان‌پذیر می‌سازد.
واقعیت‌های ساختار سیاسی آمریکا نشانه‌هایی از «موازنه و کنترل» بین ارکان قدرت را نشان می‌دهد. اگرچه براساس قانون اساسی ایالات‌متحده، رئیس‌جمهور آمریکا دارای قدرت اجرایی موثر و تعیین‌کننده‌ای است، اما این قدرت توسط سایر نهادهای سیاسی، امنیتی، قضایی و کنگره کنترل و متوازن می‌شود. رئیس‌جمهور آمریکا در روند قانون‌گذاری، امور مالی و بسیاری از فعالیت‌های اجرایی به‌طور کامل به کنگره وابسته است. سنا می‌تواند در مورد انتصابات رئیس‌جمهور نظر وتویی خود را اعلام دارد. همان‌گونه که مجلس نمایندگان در ارتباط با ردیف مالی فعالیت ارکان اجرایی و نهادهای وابسته به دولت فدرال از آزادی عمل اساسی برخوردار است.
دادگاه فدرال در قالب دیوان عالی ایالات‌متحده می‌تواند اقدامات و دستورالعمل اجرایی رئیس‌جمهور را غیرقانونی اعلام کند. بسیاری از این اقدامات در دوره ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ در ارتباط با موضوع مهاجرت و سفر اتباع برخی از کشورها همانند ایران، سوریه و عراق به ایالات متحده از سوی دیوان عالی آمریکا ابطال شده است. دیوان عالی در جایگاه ناظر بالقوه قرار داشته که قدرت رئیس‌جمهور و الگوی رفتار نامبرده در ارتباط با موضوعات اجتماعی، اقتصادی و امنیتی را کنترل می‌کند. باتوجه به چنین نشانه‌هایی می‌توان نقش ساختار سیاسی آمریکا در کنترل رفتار اجرایی و مدیریتی هر یک از مقامات عالی‌رتبه کشور را جدی دانست.
برخی از مواقع شخصیت‌های اقتدارگرا که از قابلیت کنش تهاجمی برخوردارند، تلاش می‌کنند تا زمینه لازم برای کنترل ساختار را به‌وجود آورند، اما واقعیت آن است که ساختار در ارتباط با الگوی رفتاری چنین افراد و شخصیت‌هایی واکنش نشان می‌دهد. شخصیت‌های اقتدارگرا عموما از تیزهوشی لازم برای عبور از قانون و نهادهای سیاسی برخوردارند. چنین افرادی در برخی از دوران تاریخی قادر خواهند شد تا موقعیت خود را در ساختار سیاسی آمریکا تثبیت کنند، اما اگر الگوهای رفتاری فراقانونی و فراساختاری خود را ادامه دهند با واکنش نهادهای امنیتی، نظارتی و قضایی روبه‌رو می‌شوند.
شخصیت‌های جنجالی همانند دونالد ترامپ، نیوت گینگریچ و جان بولتون از قابلیت لازم برای ایجاد موج‌های سیاسی و اجتماعی برخوردارند، اما آنان قادر نخواهند بود تا روندهای سیاسی و امنیتی کشور را در طولانی‌مدت کنترل نمایند. نقش‌یابی افرادی همانند دونالد ترامپ به مفهوم آن است که ساختار سیاسی و حزبی آمریکا به‌گونه تدریجی ماهیت هیجانی بیشتری پیدا کرده است. در چنین شرایطی است که نهادهای سیاسی آمریکا که ماهیت ساختارگرایانه، تکنیکی و بوروکراتیک دارد، با موج‌های پوپولیستی روبه رو می‌شود. ساختار سیاسی آمریکا در برابر موج پوپولیسم و براساس الگوهای کنش مرحله‌ای و بررسی کیس‌های خاص در برابر الگوی رفتار ترامپ و کارگزاران اجرایی کاخ سفید در دوران جدید واکنش نشان می‌دهد.
2- تاثیر ساختار موازنه و تعادل آمریکا بر آینده سیاسی ترامپ
بنیانگذاران آمریکا و کسانی که قانون اساسی ایالات‌متحده را تنظیم کردند، تلاش داشتند تا به رئیس‌جمهور قدرت اجرایی فراگیر و گسترده‌ای برای تصمیم‌گیری در شرایط بحرانی اعطا نمایند اگرچه برخی از کسانی که در روند تنظیم قانون اساسی مشارکت داشتند، رئیس‌جمهور را به‌عنوان مجری سیاست‌ها و اهداف کنگره و سایر نهادهای قانونی آمریکا می‌دانستند، روند قدرت قانونی رئیس‌جمهور به‌گونه تدریجی افزایش یافت. برخی از روسای‌جمهور پیشین آمریکا همانند وودور ویلسون، فرانکلین روزولت و تئودور آیزنهاور در سال‌های قرن 20 تلاش کردند تا قدرت رئیس‌جمهور آمریکا را در ارتباط با شرایط بحرانی و خاص ارتقا دهند.
اگرچه افراد یاد شده توانستند زمینه‌های لازم برای ارتقا‌ی قدرت رئیس‌جمهور را به‌وجود آورند، اما هیچ یک از آنان الگوی فراساختاری را در دستورکار خود قرار ندادند. ترامپ را می‌توان اولین رئیس‌جمهور آمریکا در سال‌های قرن 20 و 21 دانست که از شخصیت اقتدارگرای خود برای انجام اقدامات فراقانونی و اتخاذ تصمیم‌های فراساختاری بهره می‌گیرد. اگرچه افشای رفتار غیرقانونی و نادرست ریچارد نیکسون رئیس‌جمهور اسبق آمریکا در سال 1972 و در قضیه واترگیت پیامدهای ساختاری و حقوقی را به‌وجود آورد.
کنگره در سال 1978، قانون «اخلاق در‌حکومت» را به تصویب رساند. هدف اصلی کنگره در تصویب قانون اخلاق در حکومت را می‌توان کنترل رئیس‌جمهور و کابینه برای اجتناب از سازوکارهای فراساختاری دانست. براساس مفاد قانون اخلاق در حکومت به این موضوع اشاره شده که اگر رئیس‌جمهور یا اعضای کابینه اقدام فراقانونی انجام دهد، دادستان کل آمریکا براساس شکایت هر یک از افراد، گروه‌های اجتماعی و نهادهای حکومتی می‌تواند به موضوع رسیدگی کرده و نتیجه فعالیت‌های خود را به کنگره گزارش نماید.
قانون اخلاق در حکومت شامل نظارت نهادهای امنیتی و حقوقی بر رفتار رئیس‌جمهور، معاون رئیس‌جمهور، اعضای کابینه و برخی از مقامات عالی‌رتبه که در مجموع تعداد آنان به 70 نفر می‌رسد را شامل می‌شود. علاوه بر اقدامات محدودکننده نهادهای قضایی در برابر تصمیمات رئیس‌جمهور و اعضای عالی‌رتبه دولت، کنگره ایالات‌متحده نیز می‌تواند محدودیت‌هایی را در ارتباط با رئیس‌جمهور اعمال نماید. شاید بتوان استیضاح را به‌عنوان تهدید جدی علیه اقدامات فراقانونی مقامات حکومتی عالی‌رتبه آمریکا دانست.
ظهور ترامپ با قالب‌های نهادی و ساختاری آمریکا هماهنگی چندانی نداشت. گروه‌های محافظه‌کار آمریکایی نیز ترامپ و اندیشه‌اش را انعکاس ناکارآمدی ساختار حزبی و فرآیندهای انتخاباتی می‌دانند. به همین دلیل است که ترامپ با طیف گسترده‌ای از مخالفینی روبه‌روست که بخش قابل توجه آنان را محافظه‌کاران، دموکرات‌ها و لیبرال‌ها تشکیل می‌دهند. در دوره‌های انتخاباتی گذشته، عموما گروه‌های محافظه‌کار در برابر گروه‌های اجتماعی دموکرات صف‌آرایی می‌کردند. در چنین شرایطی طبیعی است که ساختار سیاسی آمریکا نسبت به فضای موجود واکنش نشان می‌دهد.
در سال‌های ریاست‌جمهوری کندی و جانسون نیز موج‌های محافظه‌کاری در آمریکا گسترش یافت و به این ترتیب ریچارد نیکسون توانست در انتخابات نوامبر 1968 و نوامبر 1972 به پیروزی نایل شود. اگرچه دوره دوم ریاست‌جمهوری نیکسون تحت تاثیر تقلب انتخاباتی در کمپ واترگیت منجر به استعفای نامبرده در سال 1974 شد، اما در این دوران محافظه‌کاری جدیدی در آمریکا ظهور یافت که می‌توانست با موج‌های اجتماعی که منتقد جنگ ویتنام بودند، مقابله نماید.
افول جایگاه دونالد ترامپ به‌گونه تدریجی حاصل می‌شود. از مارس 2017 زمینه برای تولید ادبیات انتقادی از ترامپ در حزب جمهوریخواه به‌وجود می‌آید. افول تدریجی ترامپ را باید براساس سنت‌های سیاسی و ساختاری آمریکا در قالب فرآیندهای مبتنی بر «موازنه و کنترل» دانست. بیان چنین شاخص‌های ساختاری نشان می‌دهد که تمامی قدرت تصمیم‌گیری و هنجارسازی در اختیار رئیس‌جمهور یا هر نهاد سیاسی دیگری قرار ندارد. عموما نهادهای سیاسی و ساختاری آمریکا تلاش دارند تا زمینه‌های لازم برای ایجاد موازنه بین مراکز مختلف قدرت را به‌وجود آورند. گذار از قطبی‌شدن جامعه نیز انعکاس فضای ساختاری آمریکا در قالب فرآیندهای موازنه و کنترل خواهد بود.
3- بررسی نشانه‌های تاریخی محدودسازی و استیضاح رئیس‌جمهور توسط کنگره
اگرچه اهرم استیضاح به‌عنوان یکی از ابزارهای موثر گروه‌های رقیب دونالد ترامپ در ساختار سیاسی به‌ویژه کنگره آمریکا محسوب می‌شود، اما اعمال چنین سازوکاری در زمان محدودی نمی‌تواند نتایج و مطلوبیت‌های موثری برای برکناری ترامپ از ساختار قدرت ایالات‌متحده به‌وجود آورد. بهره‌گیری از ابزار استیضاح را می‌توان به‌عنوان رویه‌ای دانست که در بریتانیا برای عزل وزرای شاه از سوی مجلس عوام به کار گرفته می‌شد. اگرچه چنین الگویی در اوایل قرن 19 متوقف شد، اما ساختار سیاسی ایالات‌متحده به‌ویژه اعضای کنگره از ابزار استیضاح برای تهدید و محدودسازی قدرت روسای‌جمهور بهره گرفته‌اند.
در تاریخ سیاسی آمریکا تاکنون دو رئیس‌جمهور یعنی «آندرو جانسون» در سال 1868 و «بیل کلینتون» در سال 1998 در وضعیت استیضاح قرار گرفتند. آندرو جانسون با تفاوت یک رای از محکومیت قضایی که در چارچوب استیضاح انجام می‌گیرد، گریخت. بیل کلینتون به دلیل شهادت دروغ، سوء‌استفاده اقتصادی در ارتباط با زمین‌های آرکانزاس و رسوایی جنسی در شرایط استیضاح قرار گرفت. استیضاح بیل کلینتون نیز نتوانست اکثریت 67درصد نمایندگان مجلس سنا را به دست آورد. به این ترتیب، کلینتون نیز همانند آندرو جانسون توانست موقعیت خود را در ساختار سیاسی و اجتماعی آمریکا حفظ کند.
ریچارد نیکسون در 1974 هنگامی‌که احساس کرد استیضاح او قریب‌الوقوع و تهدیدکننده است، استعفاء کرد. رونالد ریگان نیز بعد از قضیه موسوم به «ایران کنترا» تهدید به استیضاح شد. هم‌اکنون این پرسش مطرح می‌شود که آیا دونالد ترامپ نیز با سرنوشت مشابه سایر مقامات عالی‌رتبه و شخصیت‌های سیاسی آمریکا که در وضعیت استیضاح قرار گرفته‌اند،روبه‌رو خواهد شد. واقعیت این است که پاسخ به این پرسش در شرایط موجود که ترامپ فعالیت‌های اجرایی خود را تازه شروع کرده و ساختار سیاسی آمریکا باید به او فرصت دهد، کار دشواری است.
نتیجه‌گیری
تجربه استعفای مایکل فلین نشان می‌دهد که دونالد ترامپ از انگیزه لازم برای قربانی کردن اعضای کابینه خود برخوردار است. به همین دلیل از سازوکارهای مربوط به بلوف تا زمانی استفاده می‌کند که تهدید جدی علیه او ایجاد نشود. ویژگی‌های شخصیتی دونالد ترامپ به‌گونه‌ای است که از قابلیت لازم برای توازن نسبی با کنگره برخوردار خواهد شد. هم‌اکنون «پل رایان» رئیس مجلس نمایندگان آمریکا حمایت همه‌جانبه خود را از سیاست‌های ترامپ اعلام داشته است. چنین حمایتی به مفهوم آن است که ترامپ از قابلیت لازم برای ایجاد توازن از طریق گسترش روابط شخصی برخوردار است. نشانه‌هایی از عقب‌نشینی تاکتیکی در رفتار شخصیت‌های عمل‌گرا همانند ترامپ وجود دارد. بنابراین نمی‌توان انتظار داشت که ترامپ سرنوشتی همانند نیکسون پیدا کند. اگر موضوع استیضاح دونالد ترامپ در آینده مطرح شود، امکان شکل‌گیری نتایجی همانند آنچه آندرو جانسون، رونالد ریگان و بیل کلینتون داشته‌اند، بیشتر از سرنوشتی است که ریچارد نیکسون دچار آن شد.
دیدگاه تان را بنویسید