راشدالغنوشی چه تغییراتی کرد؟
چه روندی در زندگی دینی و سیاسی راشد الغنوشی شکل گرفته است که جنبش اسلام‌گرای النهضه "از جریان اسلام سیاسی خارج شد
دکتر حسین ابراهیم نیا؛ پژوهشگر مرکز مطالعات خاورمیانه - شیخ راشدالغنوشی، در دهمین کنگره حزب‌النهضه در 20 مه 2016 بیان داشت "که از سنت اسلام سیاسی فاصله گرفته و دین از درگیری‌های سیاسی و مساجد از رقابت‌های سیاسی و سوءاستفاده‌های حزبی دور بماند"؛ وی همچنین در کنگره بر پنج موضوع اصلی تأکید نمود نخست، بر ارزیابی مجدد عملکرد النهضه؛ دوم، ترسیم استراتژی آینده؛ سوم تعیین منابع، بازنگری روش فکری و نظری النهضه در چارچوب جدید؛ چهارم، طرح دستور کار سیاسی؛ و در نهایت موضوع پنجم، بازبینی سازمانی بود؛ در همین کنگره شیخ راشد الغنوشی اعلام نمود که جنبش اسلام‌گرای النهضه "از جریان اسلام سیاسی خارج و از یک جنبش عقیدتی به یک حزب سیاسی تبدیل شده" است و در حقیقت دو مسیر متفاوت فعالیت سیاسی و نقش دینی در سپهر عمومی تعریف نموده است و میان دو عمل دعوت دینی و وظایف سیاسی حزب، تنها باید اعمال سیاسی حزب را انجام داد؛ اکنون با بیان مقدمه فوق این پرسش‌ها به میان می‌آید که راشدالغنوشی کیست و در دیدگاه راشدالغنوشی چه تغییراتی ایجاد شده است؟ و درواقع چه روندی در زندگی دینی و سیاسی این شخصیت شکل گرفته است؟
راشدالغنوشی، در سال 1941 در جنوب تونس (شهر حماء) متولد شد؛ وی مدارج تحصیلی را به ترتیب در تونس، قاهره، سوریه و سوربن پاریس گذراند، اما به دلیل مشکلات خانوادگی، تحصیل را در اروپا رها نمود و به تونس بازگشت و به عنوان استاد فلسفه مشغول به کار شد؛ با بازگشت وی به تونس، پس از چندی با عبدالفتاح‌مورو، حمیدالنفیر و صلاح‌الدین‌جورشی آشنا شد؛ لذا زمینه‌ای شد تا جمعیت پاسدار قرآن‌کریم شکل برجسته‌تری به خود گرفته و سال 1970 تا1971 اولین حلقه درس و بحث در مسجد سیدی‌یوسف تونس تشکیل شود؛ این هسته آرام آرام نسلی جدید را در مقابل مدرسه الزیتونیه شکل داده، چرا که زیتوینه از نیمه‌های دهه 1960 دولتی شده و این دولت بود که آن را هدایت می‌نمود و عملاً عالمان و شیوخ نقشی نداشتند؛ در این میان راشد الغنوشی شخصیتی بود که مخالف این جریان در الزیتونیه بود و آنان را کسانی می‌دانست که امانت الهی خود را حفظ نکرده و در مورد تونس و جامعه آن کوتاهی نموده‌اند؛ در همین موضوع وی بیان می‌دارد که "ما دیگر به بازماندگان مدرسه الزیتونیه به عنوان الگویی که باید از آن‌ها تبعیت شود؛ نمی‌نگریم، ما به سیدقطب، حسن‌البنا، مودودی و حسن‌الترابی چشم دوخته‌ایم. شیوخ ما آن‌ها هستند، زیرا پرچم اصلاحات اسلامی را برافراشته‌اند. من به دنبال ابزار مبارزه و به دنبال کسی هستم که به او به عنوان اصلاح‌طلبی که بر فساد وارد جنگ می‌شود، اقتدا کنم". برهمین اساس وی با الگوگرفتن از اندیشه متفکران اسلامی خصوصاً حسن‌الترابی تلاش می نماید اهداف خود را عملی سازد؛ گرچه در این میان باید اشاره داشت که وی در خاطرات شخصی خود می‌گوید که اندیشه‌های وی برخاسته از یک گرایش خاص نبوده و آمیزه‌ای از گرایش‌های مختلف بوده است که از سویی به اخوان‌المسلمین و افکار سیدقطب تمایل داشته و از سوی دیگر دارای اندیشه‌ای سلفی، واپس‌گرا و ارتجاعی بوده که از سلف خود، شیخ‌ناصرالدین‌آلبانی در سوریه به ارث برده است؛ همچنین به گفته خودش شدیداً تحت تأثیر نوشته های مالک‌بن‌نبی بود و این سومین جهت از شخصیت وی بوده است؛ اما با همه این تفاصیل وی با انتشار ماهنامه المعرفه نخستین هسته‌های عملیاتی در تونس را تشکیل داد و در آن به نشر آراء و نظرات خود پرداخت؛ وی در همین ماهنامه به ضرورت احترام به آزادی‌های عمومی_خصوصی اشاره دارد و حقوق بشر را به عنوان اصولی که در اسلام مقرر شده و به وسیله‌ی پیمان نامه‌های بین‌المللی به تصویب رسیده است، مسلم فرض می‌نماید. این موضوع، اساساً آزادی بیان، انجمن‌ها و مشارکت سیاسی را در بر می‌گیرد و کاربرد خشونت و سرکوب آزادی عقیده را محکوم می‌نماید؛ در مجموع، به نظر راشدالغنوشی این موضوعات ممکن است برنامه ای برای همزیستی مسالمت‌آمیز و گفت‌وگو میان حکومت کننده و حکومت شونده یا میان دولت و جامعه ایجاد نماید.
بر همین اساس لازم به اشاره است که، علاقه به ایجاد ارتباط میان مردم‌سالاری و مذهب، تأکید بر عدم تناقض ذاتی میان این دو مفهوم، و عدم وجود فاصله بین مفاهیم شهروندی و مذهب، موضوعاتی است که شیخ راشدالغنوشی را بیشتر به آرائ و نظرات حسن‌الترابی پیوند می‌دهد. از آن جای که مسئله اصلی در مذهب، متقاعد شدن است، حق شهروندی بدون تبعیض مذهبی کسب می‌شود؛ بنابراین، شهروندان گاهی ممکن است به این نتیجه برسند که منافع‌شان از طریق تشکیل احزاب و دیگر اجتماعات غیرمذهبی بهتر تأمین می‌شود، یا حتی ممکن است تغییر کامل نظام سیاسی را انتخاب کنند؛ این مسائل نقض مذهب نیست، چرا که مذهب، کثرت‌گرایی را تأیید می‌نماید؛ نصوص مقدس، منبعی برای رجوع به حقیقت و جذب آن هستند، از سوی دیگر، تفاسیر بشری از متون مذهبی، روش‌های گوناگون فهم تغییرات در موضوعات پیچ
یده‌ی فکری، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی را ارائه مینمایند؛ لیکن به نظر الغنوشی این امر امکان آن را فراهم می‌سازد که توسعه‌ی نظام‌مند، به انحای مختلف شکل بگیرد؛ لذا الغنوشی و همفکران وی در جنبش النهضه پذیرش هرگونه نظم سیاسی را به وجود نظامی مشروط مینمایند، که رقابت آزاد احزاب سیاسی و سپهر عمومی جامعه در موضوعات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و حتی ایدئولوژیک تأمین کند؛ شهروندان و احزاب، از طریق مشارکت در نهادهای اجتماعی و انتخابات برای انواع شوراهای نمایندگی قادر خواهند بود مستقیماً به اداره امور دولت یاری رسانند. اگر این امر تحقق پذیرد، جنبش اسلامی آماده است نظامی را که از آن پس از حمایت عمومی و در نتیجه، مشروعیت سیاسی برخوردار است، به رسمیت بشناسد؛ وی، اقتدار مردم را برترین اقتدار (البته بعد از اعتراف به حاکمیت خدا ) دانسته و در جهت احقاق حقوق مردم برای تشکیل نهادهای مدنی و احزاب (و حتی یک حزب کمونیست) تلاش می‌کند؛ در حقیقت، از منظر وی، یک جامعه حتی حق ملحد بودن را نیز دارد؛ راشدالغنوشی، با پذیرش انواع اجتماعات، هرگونه اعمال محدودیت بر آزادی جامعه را در سازمان دادن به خود، آن گونه که ضروری می‌پندارد، از سر راه بر می‌دارند.
بیان این موضوعات از سوی راشدالغنوشی در دوره‌ای که تونس با دیکتاتوری حبیب بورقیبه و پس از آن زین‌العابدین بن علی حاکمان بلامنازع آن بود سبب شد که وی نخست در سال 1980 (چند ماه) و سپس در سال 1981 یازده سال زندان را تجربه نماید؛ ولیکن پس از آزادی به کشورهای حاشیه خلیج‌فارس، ایران، سودان و لبنان سفر نموده و به نشر اندیشه‌هایش می‌پردازد؛ لیکن مجدداً وی به دلیل فعالیت دینی و سیاسی در سال 1992 دستگیر و دادگاه وی را به حبس ابد محکوم می‌نماید؛ اما پس از چندی با فرار از زندان نخست به الجزایر و بعد از آن به فرانسه و انگلستان می‌رود؛ اما با تحولاتی که از اواخر سال 2010 با خودسوزی جوان تونسی آغاز می‌شود و با سقوط بن‌علی، تونس را وارد دوره‌ای دیگر از تاریخ می‌نماید، وی به کشور باز می‌گردد و جنبش النهضه وی موفق می‌شود در نخستین انتخابات در دوره جدید با بالاترین رأی پیروز شود؛ گرچه در انتخابات بعدی با ریزش در مجموعه آراء مواجه می‌شود ولیکن همچنان دارای کرسی و قدرت در حاکمیت جدید تونس هست.
اما راشد الغنوشی پس از سقوط بن‌علی گرچه به گمان برخی تغییر نموده بود ولی تغییری در اندیشه و آراء وی شکل نگرفته بود، بلکه توسعه و بسط همان نظرات گذشته بود؛ چراکه به عنوان نمونه وی در یکی از نخستین اظهار نظرات اعلام می‌نماید که" هویت راهی است برای کاستن از تأثیرات پدیده‌ی دین مادرزادی و تلاشی به جهت پیوند دادن دین با هویت ملی در یک کشور؛ وی می‌گوید که باید میان اسلام و کلیت یک جامعه پیوند‌های مجددی برقرار و آن را با مفهوم میهن پرستی سازگار نمود"؛ بنابراین راشدالغنوشی به دنبال بسط آراء خود به دنبال ترکیب و تلفیق آرای لیبرال دموکراتیک با ارزش‌های محافظه‌کارانه است؛ چراکه وی در یکی دیگر از اظهار نظرهای خود بیان می‌دارد که الگوی حزب عدالت و توسعه را در تونس ادامه خواهیم داد؛ و اسلام‌گرایان باید این اطمینان خاطر را بدهند که هیچ دگرگونی و تحول انقلابی روی نخواهد داد؛ چراکه به نفع اسلام گرایان هست که مسیر گذار آرام به یک نظام سیاسی کاملاً شفاف را هموار نمایند و به نهادینه شدن روند دموکراسی کمک نمایند؛ بنابراین راشد الغنوشی معتقد است که اصلاحات نوگرایانه با حفظ اصول محافظه‌کارانه در عرصه حیات عمومی باید صورت گیرد؛ و وی مانند بسیاری از محافظه‌کاران مسیحی به منظور توجیه اقدامات خویش به ارزش‌های جهانشمول متکثر اخلاقی استناد مینمایند؛ همچنین راشد الغنوشی این نکته را هم بیان می‌دارد که اداره جامعه با اتکاء به این نوع هنجارها و ارزش‌های اخلاقی امکان‌پذیر نیست، لذا اسلام‌گرایان در بُعد دینی و مذهبی چاره‌ای نخواهند داشت که واقعیات موجود را در زمینه تنوع و تکثر در حوزه ادیان بپذیرند؛ در خاتمه لازم به اشاره که نظرات راشدالغنوشی حول محور دموکراسی است؛ در حقیقت مجموعه اظهارات وی خصوصاً پس از تحولات جهان عرب و در کنگره دهم به دنبال تثبیت و نهادینه شدن قواعد دموکراتیک و اصول دموکراسی است؛ و نه سکولاریزه شدن حوزه عمومی؛ بنابراین وی اعتقاد دارد که اسلام‌گرایان به جهت رشد و باقی ماندن در سپهر عمومی قدرت و جامعه باید مسائل اساسی و مهم را در نظر بگیرند و از موضوعات حاشیه‌ای گذر نمایند؛ بر همین مبنا است که وی در یکی از آخرین اظهارنظرات خود بیان می‌دارد که "اسلام سیاسی، واکنشی بوده که در گذشته علیه دو پدیده دیکتاتوری و افراط گرایی(لائیک) در جامعه تونس کاربرد داشته و البته باید گفت که این موضوع با ملاحظاتی همراه بوده است، اما اکنون جامعه تونس یک دموکراسی نوپا بوده و دیکتاتوری و خودکامگی را نمی‌پذیرد و در همان حال، دست رد بر سینه هرگونه افراط‌گرایی (از نوع لائیک و مذهبی) می‌زند و بیان می‌دارد که در چنین شرایطی جایی برای اسلام سیاسی در تونس وجود ندارد".
دیدگاه تان را بنویسید