گفت وگو با دکتر عباس ملکی
آمریکا نمی‌خواهد مشکلاتش را با ایران حل کند
در شرایطی که دونالد ترامپ سکان ریاست‌جمهوری آمریکا را در دست گرفته است با عباس ملکی در مورد سیاست خارجی ایران در شرایط کنونی به گفت وگو پرداختیم
دکتر عباس ملکی، دیپلمات سابق وزارت امور خارجه هر چند این روزها بیشتر در کسوت استادی دانشگاه شریف مشغول فعالیت‌های پژوهشی و آموزشی است اما او همچنان با دقت نظر مسائل مرتبط با سیاست خارجی کشور را دنبال می‌کند. در شرایطی که دونالد ترامپ سکان ریاست‌جمهوری آمریکا را در دست گرفته است با عباس ملکی در مورد سیاست خارجی ایران در شرایط کنونی به گفت وگو پرداختیم. ملکی با اشاره به اینکه همان‌طور که در این 60 روز اخیر مشخص شد، هیات حاکمه جدید آمریکا دارای تجربه چندانی در سیاست خارجی نیست، می‌گوید؛ عنصر زمان در روابط بین ایران و دولت جدید ایالات متحده نقش اساسی ایفا می‌کند. به این صورت که هر چقدر که ایران بتواند دیرتر در جدول اولویت‌های سیاست خارجی آمریکا قرار بگیرد، به نفع ایران است، چرا‌که در چنین حالتی منافع ملی ایران بیشتر تامین خواهد شد.
وی تاکید دارد: «بعید به نظر می‌رسد که حاکمیت جدید واشنگتن، برجام را به‌طور کامل کنار بگذارد. زیرا درباره برجام، یک کار کارشناسی صدها و هزاران ساعته از سوی وزرا، معاونان وزرا و کارشناسان در یک بستر بسیار وسیع متشکل از هفت کشور و همچنین بدنه سازمان ملل صورت گرفته است. نمی‌توان چنین توافقی را به راحتی لغو کرد. از سوی دیگر شاهد هستیم که نخبگان آمریکا که در روزهای اول دوره ریاست‌جمهوری آقای ترامپ کمتر می‌توانستند در مورد واقعیت ایران و به‌خصوص موقعیت ژئوپلتیک آمریکا صحبت کنند، در روزهای اخیر فعال شده‌اند و به صورت فردی یا جمعی مقالات متعددی را می‌نویسند؛ گرچه گوش کاخ سفید و کنگره خیلی شنوا نخواهد بود، ولی اینگونه نوشته‌ها بدون تاثیر هم نخواهد بود.»
برجام در حالی یک‌سالگی خود را پشت سر می‌گذارد که به نظر می‌رسد جهان در حال تغییر است. از یک سو انتخاب دونالد ترامپ به‌عنوان رئیس‌جمهور آمریکا موجب شده که‌تردیدهایی در خصوص آینده برجام به وجود آید. به نظر شما سرنوشت برجام در دوره رئیس‌جمهور جدید آمریکا چگونه خواهد بود؟
آمریکا یکی از قدرت‌های بزرگ جهان است و در سلاح‌های پیچیده و الکترونیک حرف برای گفتن دارد، آمریکا فکر می‌کند ایران یک خطر بالقوه برای منافعش است، پس اگر ترامپ هم همین نظر را داشته باشد، می‌توان گفت برجام توافق خوبی برای او نیست. در این‌صورت سعی می‌کند یک اجماع علیه ایران به وجود بیاورد.
درست یک روز پس از مراسم تحلیف دونالد ترامپ، کاخ سفید با انتشار سندی از قصد آمریکا برای ایجاد یک سامانه دفاع موشکی در برابر ایران و کره شمالی به منظور تقویت توان دفاعی خود خبر داد. بسیاری روی این مساله متمرکز شده و تحلیل‌های مختلفی ارائه دادند. اما به نظر من این طبیعی‌ترین عکس‌العمل شخصی می‌تواند باشد که هنوز مسائل عمیق ژئوپلیتیکی و ژئواستراتژیکی جهان را درک نکرده است. در این بین باید توجه داشت که تمام جهان آگاه هستند که در نحوه نگاه ایران و کره شمالی به مسائل جهان، تسلیحات و به‌خصوص مسائل موشکی، تفاوت‌های عمده‌ای وجود دارد و باید روی این موضوع بسیار ساده که آیا موشک‌های آنها به سرزمین آمریکا می‌رسد یا خیر بحث کرد. بنابراین تمام این مسائل ناشی از ساده‌انگاری قبل از مواجهه با واقعیات بسیار مهیب، بزرگ و‌ترسناک جهان کنونی است. از سوی دیگر یکی از احکام ترامپ بعد از روی کار آمدن لغو روادید چند کشور مسلمان بود که ایران در این میان نقش کلیدی داشته است، مابقی کشورهایی بودند که با ایران رابطه دارند. این نشان می‌دهد که آمریکا سیاست‌هایش را در قبال ایران پیش می‌برد. آمریکا برای ایجاد یک اجماع جهانی علیه ایران نیاز
نیست که خیلی تلاش کند، البته به نظر من آنها به‌دنبال یک برنامه اجرایی علیه ایران هستند.
هر چند در این بین به نظر من عنصر زمان در روابط بین ایران و دولت جدید ایالات متحده نقش اساسی ایفا می‌کند. به این صورت که هر چقدر که ایران بتواند دیرتر در جدول اولویت‌های سیاست خارجی آمریکا قرار بگیرد، به نفع ایران است چرا که در چنین حالتی منافع ملی ایران بیشتر تامین خواهد شد.
همان‌طور که در این 60 روز اخیر مشخص شد، هیات حاکمه جدید آمریکا دارای تجربه چندانی در سیاست خارجی نیستند. از طرف دیگر، نفوذ لابی‌های مختلف به‌خصوص لابی یهودی، همچنین لابی عربی به رهبری عربستان و اخیرا لابی ترکیه، به ضرر ایران است. به همین دلیل به نظر می‌رسد تا مقامات آمریکایی بخواهند به این نتیجه برسند که واقعیت چه چیزی است و چشمانشان را باز کنند، ما نیاز به زمان بیشتری داریم. اگرچه جزو حقوق ایران است که در مقابل هرگونه اتهام آمریکا پاسخ بدهد ولی سیاست خودداری و آرام بودن، بیشتر از هر سیاست دیگری به منافع ملی ایران کمک می‌کند.
به نظر شما نوع مواضع دولت ترامپ، دامن برجام را نمی‌گیرد؟
نگاه دولت دونالد ترامپ به برجام جای بحث و بررسی دارد؛ باید توجه داشت که وزیر امور خارجه و کادر دیپلماتیک ترامپ نسبت به مساله برجام و الزام‌آور بودن پایبندی به آن کاملا آگاه هستند. وزارت خزانه‌داری نیز در خصوص برجام نقش‌آفرینی می‌کند که به نظر می‌رسد در سطح معاونان در این وزارتخانه تغییرات بسیار کم خواهد بود. بخش سوم این مثلث، شورای امنیت ملی آمریکاست. بنابراین می‌توان تحلیل کرد که گفته رکس تیلرسون مبنی بر «بررسی‌های مجدد» در خصوص برجام، برآیند این سه نیرو است. این مساله نیز خیلی عجیب نیست همچنان که در ایران نیز می‌توانند برجام را مجددا بررسی کنند و در ارتباط با آن گفت‌وگوهایی انجام دهند. اما به نظر نمی‌رسد که دولت جدید در آمریکا خواهان برهم زدن برجام باشد؛ چرا که برجام در عین حال که مزیت‌هایی برای ایران داشته، بدون هیچ‌تردیدی مزیت‌هایی نیز برای آمریکا و سیاست خارجی این کشور به‌دنبال داشته است.
با این تفاسیر بعید به نظر می‌رسد که حاکمیت جدید واشنگتن، برجام را به‌طور کامل کنار بگذارد. زیرا درباره برجام، یک کار کارشناسی صدها و هزاران ساعته از سوی وزرا، معاونان وزرا و کارشناسان در یک بستر بسیار وسیع متشکل از 7 کشور و همچنین بدنه سازمان ملل صورت گرفته است. نمی‌توان چنین توافقی را به راحتی لغو کرد و یا تغییر داد. اما بررسی مجدد در برجام ممکن است در نهایت تغییراتی در برجام را به مقامات آمریکایی پیشنهاد دهد اما برهم زدن اصل برجام دور از تصور است. به نظر من بنابر موضوعاتی که در حال حاضر مطرح است به نظر می‌رسد که برجام ادامه پیدا خواهد کرد. ممکن است که کنگره آمریکا بحث در خصوص برخی از تحریم‌های جدید برخلاف برجام را آغاز کند ولی تا زمانی که این تحریم‌های پیشنهادی را بخواهد تصویب کند و به دولت ابلاغ شود، باندگرایی در واشنگتن مانع از هرگونه اقدام تحریک‌آمیز از طرف آمریکا می‌شود. بر همین اساس مشاهده می‌شود که نخبگان آمریکا که در روزهای اول دوره ریاست‌جمهوری آقای ترامپ کمتر می‌توانستند در مورد واقعیت ایران و به‌خصوص موقعیت ژئوپولتیک آمریکا صحبت کنند، در روزهای اخیر فعال شده‌اند و به صورت فردی یا جمعی مقالاتی
را می‌نویسند، گرچه گوش کاخ سفید و کنگره خیلی شنوا نخواهد بود، ولی اینگونه نوشته‌ها بدون تاثیر هم نخواهند بود.
برخی در ایران معتقدند که باید نسبت به سیاست‌هایی که دولت جدید آمریکا در قبال ایران دارد، واکنش نشان داد. به نظر شما استراتژی ایران در شرایط کنونی چه باید باشد؟
جمهوری اسلامی ایران باید در برابرروی کار آمدن دولت جدید در ایالات‌متحده آمریکا در وهله نخست سیاست صبر و تحمل را در پیش بگیرد. زیرا امروز هم در خیابان‌ها، هم در وزارتخانه‌ها و هم در کاخ‌سفید مستقر در واشنگتن هرج و مرج و اغتشاش زیاد است. در چنین حالتی به نظر می‌رسد که سیاست مدارا و دوری گزیدن از هرگونه تنش از سوی تهران، بهترین گزینه باشد. شاید بهتر باشد که ایران سیاست خارجی خود را به‌گونه‌ای توسط رئیس‌جمهور یا وزیر خارجه بازگو کند و بار دیگر سیاست خارجی و اهداف خود به‌خصوص آرزوی جامعه ایرانی برای داشتن یک کشور توسعه‌یافته را مرور کند. اگر بتوانیم این مسائل را به صورت دقیق و موجز مجددا برای آمریکا مرور کنیم، باعث خواهد شد حداقل آنهایی که با نیات و نظرات تصمیم‌گیرندگان ایرانی آشنا نیستند، به اهداف و نیات آنها پی ببرند. نکته دیگر آنکه اگر دولت ترامپ مستقیما علیه ایران مواضعی اتخاذ کرد باید به آنها پاسخ داد و نباید آنها را از نظر دور داشت. چرا‌که یکی از مسائلی که در سیاست خارجی بسیار اهمیت دارد این است که برخی از کشورها با تکرار برخی از اتهامات مایل هستند آن را به یک رویه تبدیل کنند. بنابراین جمهوری اسلامی
ایران باید به تمامی موضع‌گیری‌ها و اتهامات، پاسخ‌های منطقی و حقوقی بدهد تا جامعه جهانی نیز متوجه منطقی بودن مواضع جمهوری اسلامی ایران بشود.
در این میان برخی معتقدند که به دلیل روی کار آمدن دولت جدید در آمریکا این احتمال وجود دارد که گفت‌وگوی جدیدی میان ایران با دولت آمریکا شکل خواهد گرفت؟ به نظر شما امکان شکلگیری چنین گفت‌وگوهایی وجود دارد؟
به نظر من ایران مزیت‌‌های متعددی در صحنه دیپلماسی دارد. به همین دلیل در مورد دولت جدید آمریکا و نوع نگاهش به برجام، ایران دست بالا را دارد. وضعیت دفاعی کشور بدون اتکاء به کشورهای دیگر در حد امکان به صورت قوی آماده و مشغول خدمت هستند. به نظر من دومین مزیتی که ایران دارد، نفوذ منطقه‌ای ایران در خاورمیانه، آسیای جنوب غربی و حتی شمال آفریقاست.
سومین مزیت، اطلاعات، داده‌ها و معلوماتی است که ایران از وضعیت کشورها، گروه‌ها، نهضت‌های آزادی‌بخش، بر کف خیابان و روی زمین دارد. اطلاعات میدانی که در سوریه، یمن و عراق دارد. همین‌طور به نظر من آمریکا بیشتر به‌دنبال این است که از این سه مزیت ایران برای تکمیل گره‌های کور دیپلماسی خود استفاده کند.
به نظر من مذاکره نکردن با آمریکا در مورد مسائل منطقه‌ای، اکنون هیچ ضرری را متوجه ایران نمی‌کند. ممکن است که در آینده وضعیت تفاوت داشته باشد. چون آمریکا به آن صورت به‌دنبال این نیست که با یک‌همکاری سازنده با ایران در پی حل مشکلات باشد. همانطوری که همه می‌دانند، آمریکا در گذشته و حال مشکلات را در خاورمیانه به وجود آورده تا با شکلگیری این مشکلات اسرائیل از لحاظ امنیتی در امان باشد.
یکی از موضوعات بحث سیاست خارجی ایران نوع روابطی است که کشورمان با روسیه دارد و اینکه این روابط به چه سمتی خواهد رفت. ائتلاف آنها در سوریه چگونه خواهد شد؟
من هم مانند شما به روابط تاریخی ایران و روسیه تزاری، ایران و اتحاد شوروی، جمهوری اسلامی ایران و جمهوری فدراتیو روسیه و همچنین به فراز و نشیب‌هایی که داشته، آشنا هستم. ولی به نظر این بار، یک عامل دیگری در خصوص روابط ایران و روسیه وجود دارد که باید آن را در نظر گرفت. اینکه سیاست خارجی ایران این بار، جامع‌تر و پخته‌تر، همچنین دور‌اندیشانه‌تر با روسیه کار می‌کند. در همان حال که رهبران کشور در مورد کار استراتژیک با روسیه توصیه‌های لازم را می‌کنند و بخش‌های گوناگون را تشویق به بالا بردن روابط اقتصادی و تجاری می‌کنند، اما در عین حال در مسائلی که باید در نظر داشت و محدودیت‌هایی را ایجاد کرد، آنها را هم از نظر دور نمی‌دارند. براین اساس به نظر من آینده روابط ایران و روسیه یک روابط رو به‌جلو و وسیع‌تر از گذشته خواهد بود؛ به‌طوری که این موضوع خودش را در روابط اقتصادی نشان خواهد داد؛ آنگونه که به نظر می‌رسد مسائل اقتصادی و تجاری دو کشور به 10میلیارد دلار در سال برسد که این به نفع ایران است. بنابراین در ابعادی که ممکن است خیلی به نفع جمهوری اسلامی نباشد، در آنجا هم به نظر من محدودیت‌ها کار خودش را خواهد کرد. پس در
آینده رابطه‌ای را که با روسیه خواهیم داشت، رابطه اقتصادی، دفاعی است. از سوی دیگر روابط بر مبنای همکاری‌های منطقه‌ای در آسیای مرکزی، قفقاز،دریای‌خزر و خاورمیانه نیز میان دو کشور خواهد بود.
باتوجه به دیدگاه مثبتی که به نظر می‌رسد میان ترامپ و روس‌ها وجود دارد، آیا روسیه با آمریکا علیه ایران هماهنگ می‌شود؟
با تمام اتفاقاتی که بین ایران و روسیه افتاده است، جمعا روسیه در کنار ما خوب ایستاده است. بسیاری از کشورهای عربی نسبت به جمهوری اسلامی ایران حساسیت پیدا کرده‌اند. رهبری این کار هم با عربستان است. ما نباید در مقابله با آمریکا خیلی افراطی برخورد کنیم. باید قبول کرد که برجام به نفع ایران بوده است و قبول کنید که خزانه خالی بود و پول‌های ما را نمی‌دادند. برجام حداقل این مساله را بدتر نکرد و به سمت بهتر شدن هم پیش می‌رود. آمریکا به‌دنبال این است که در میان ما شکاف ایجاد شود. ما با تایید رهبری با شش کشور جهان توافق کردیم که این توافق را محترم می‌شمریم. ترامپ هم باید به این توافق احترام بگذارد. کشور ما نیاز دارد که جلو برود، ما تجهیزات و اماکنی مانند پتروشیمی و پالایشگاه داشتیم که در جنگ ایران و عراق از بین رفت و مردم به سختی آنها را ساختند. امروز هم نباید کاری کنیم طرف مقابل با ایران وارد جنگ شود. براین اساس نباید به سمت نقض برجام برویم. برای نقض برجام ما نباید جلوتر حرکت کنیم. ما باید اجازه بدهیم شورای امنیت ملی در جلساتی که احتمالا با نظارت رهبری برگزار می‌شود، تصمیم‌گیری کند و تابع تصمیمات باشیم.
یکی از مسائلی که در سال‌های گذشته در خصوص نوع مواضع روسیه در قبال ایران مطرح شده بود اینکه روس‌ها تنها براساس منافع خود در کنار ایران بوده‌اند و همین موضوع موجب شده در برخی مقاطع ایران را تنها بگذارند. به نظر شما در این مقطع کنونی آیا روسیه مانند قبل عمل می‌کند یا در کنار ایران خواهد ماند؟
هر کشوری براساس منافع ملی خودش عمل می‌کند بنابراین نباید انتظار داشت که کشوری برخلاف منافع خودش با کشور دیگری نزدیک و دوستی مداوم داشته باشد. ایران هم این گونه است. ایران نیز به این موضوع دقت دارد که سنگینی کفه‌ترازو به سمت روابط نزدیک‌تر است یا اینکه در این میان باید تعهداتی وجود داشته باشد. ولی همانگونه که در سوال قبلی گفتم، ایران و روسیه تا اندازه‌ای همدیگر را شناخته‌اند. روس‌ها می‌دانند که ایرانی‌ها تا چه اندازه مایل به همکاری هستند. در عین حال در چه جاهایی حساسیت وجود دارد. ما هم تا اندازه‌ای این را درک کرده‌ایم. ما در گذشته از روسیه اطلاعات چندانی نداشتیم و بیشتر براساس اطلاعات و تفسیرهای غربی به روسیه نگاه می‌کردیم. اما در حال حاضر خوشبختانه در کشور زبان روسی در چند دانشگاه ما تدریس می‌شود. ما تحصیلکرده‌های متعددی را داریم که از دانشگاه‌های متعدد روسی فارغ‌التحصیل شده‌اند؛ به هرحال ما رابطه نزدیکی با جامعه روسیه داریم و اگر روسیه بخواهد کاری را در جایی شروع کند که با منافع ما سازگار نباشد، ما از سیگنال‌های ضعیف در این مورد در جامعه روسیه، زودتر از گذشته آگاه خواهیم شد.
در ارتباط با حل بحران سوریه، ائتلافی که بین روسیه، ایران و ترکیه به وجود آمده، در حال حاضر رویکرد ترکیه خیلی مشخص نیست. با ایران هم لفاظی‌هایی دارد. به نظر شما استراتژی ایران باید چگونه باشد؟
به نظر من ائتلاف شکل گرفته سه راس ایران، روسیه و ترکیه را دارد که بین ایران و روسیه همگرایی خوبی وجود دارد. بنابراین می‌توان گفت که به نفع ایران است که این ائتلاف را بهم نزند. در مورد ترکیه تفاسیر متعددی صورت می‌گیرد. ولی من شخصا امیدوار هستم که ترکیه به این ائتلاف بازگردد. روشی که هر سه کشور در برخورد با گروه‌های تروریستی و همچنین در برخورد با مذاکرات ژنو و آستانه داشته‌اند، همان مسیر را دنبال کنند. اگر به رفتار سیاست خارجی ترکیه نگاه کنیم، به‌خصوص بعد از برآمدن حزب عدالت و توسعه، ما از این نوع رفتارها و تهدیدها بارها و بارها مشاهده کرده‌ایم. البته باید گفت که سیاست خارجی ترکیه اشتباهاتی داشته اما باید خودش را تصحیح کند. به نظر من بهترین راه برای ایران این است که صبر کند. چون دولت و مسئولان ترکیه در چند هفته یا چند ماه بعد ممکن است به این نتیجه برسند که بهترین روش برای سوریه، بازگشت به ائتلاف است. چون غیر از این همانطوری که درصحنه میدانی ملاحظه می‌کنیم، ترکیه باید خسارت‌های جبران‌ناپذیری را پرداخت کند که تبعات بسیاری برای این کشور دارد.
دیدگاه تان را بنویسید