گفت‌وگوی مثلث با دکترکیهان برزگر
باید از طریق منطقه، ترامپ را مهار کنیم
در روزهای پایانی سال به دیدار دکتر کیهان برزگر، رئیس پژوهشکده مطالعات استراتژیک خاورمیانه رفتیم و ارزیابی این استاد دانشگاه و کارشناس‌ارشد را پیرامون اختلافات میان ایران و ترکیه، چشم‌انداز روابط‌تهران و ریاض، آینده بحران سوریه جویا شویم
در شرایطی سال 95 را به پایان می‌رسانیم که ایران و ترکیه که همواره الگوی روابط دوجانبه‌شان مبتنی بر فرازوفرود بوده در دوران فرود روابط به سر می‌برند. لفاظی‌ها و ادعاهای مقامات آنکارا علیه ایران آن چیزی است که این روزها روابط دو کشور را با نوعی تنش مواجه کرده است. این در حالی است که ایران و ترکیه همزمان همکاری‌هایی در حل بحران سوریه دارند. به نظر شما هدف اصلی آنکارا از پیگیری چنین سیاست‌هایی چیست؟
ببینید داستان از اینجا شروع می‌شود که توافق هسته‌ای ایران با قدرت‌های بزرگ (برجام) و همچنین نقش فعال و پیشروی ایران در مبارزه با تروریسم داعش و القاعده و افراط‌گرایی در منطقه، زمینه را برای افزایش نقش و مشارکت ایران در حل بحران‌های منطقهای به‌خصوص عراق و سوریه فراهم کرده است. در همین راستا، ائتلاف ایران و روسیه در بحران سوریه، همزمان با نقش منفعل آمریکا و کشورهای اروپایی در معادلات منطقهای، بر پویایی‌های نقش ایران در مذاکرات صلح منطقهای افزوده است. این تحول ترکیه را نگران کرده که توازن قوای سنتی در معادلات منطقه به ضرر ترکیه به هم خورده است. بر این مبنا، ترکیه در جستجوی ائتلاف‌های جدید با سایر بازیگران منطقهای و فرامنطقه‌ای از جمله عربستان سعودی و آمریکا و حتی روسیه برای بازگشت به وضعیت سابق برآمده است. اکنون ترکیه سعی می‌کند تا تنش‌های موجود با روسیه را به نوعی برطرف کرده و از روی کار آمدن ترامپ در آمریکا در این چارچوب هم استقبال کرده است.
هدف اصلی دولت اردوغان در ترکیه این است که نقش سیاسی و اقتصادی ترکیه را در منطقه افزایش دهد. سیاست خارجی ترکیه قبل از روی کار آمدن حزب حاکم «عدالت و توسعه» یک سیاست «کل‌گرا» بود، یعنی از کشورها یا گروه‌های خاصی طرفداری نمی‌کرد. یعنی مسائل منطقهای را در کلیت آن می‌دید. اما در زمان اردوغان این سیاست خارجی «جانب‌گرا» و درگیر مسائل قومی و نژادی و ایدئولوژیک شد. برخی نیز این سیاست را با عنوان «نوعثمانی‌گرایی» معرفی می‌کنند. بسیاری از محافل ترکیه‌ای هم آن را حزبی می‌خوانند و به‌گونه‌ای حکومت ترکیه را «رژیم ریاست‌جمهوری» در برابر «رژیم پارلمانی» سنتی معرفی می‌کنند و اینکه حزب حاکم به‌دنبال سیستم چک و بالانس نیست. مبنای این سیاست، حمایت آنکارا از رویکرد سنی و ائتلاف با گروه‌های سیاسی ایدئولوژیک مثل اخوان‌المسلمین برای پر‌کردن خلاء قدرت مثلا در سوریه یا مصر بعد از تحولات بهار عربی در منطقه بوده که از آن طریق ترکیه بر نقش سیاسی و به تبع گسترش تبادلات اقتصادی با منطقه بیفزاید.
این رویکرد ترکیه منجر به بروز اختلافاتی با سایر قدرت‌های منطقهای شده است. به‌خصوص که رابطه آنکارا با گروه‌های افراطی و ایدئولوژیک در منطقه کاملا روشن نیست. مشکل ترکیه از همین جا آغاز می‌شود، یعنی پیگیری سیاست ایدئولوژیک و حتی ناسیونالیستی که با واقعیت‌های سیاسی - امنیتی منطقه چندان سازگار نیست. مثلا ترکیه همچنان اصرار بر خروج بشار اسد از قدرت سوریه دارد. یا مواضع خود در مورد مبارزه با تروریسم را دیر اعلام می‌کند. اکنون این بحث مطرح است که ایران، ترکیه و روسیه در مذاکرات صلح آستانه با هم همکاری می‌کنند. ولی واقعیت اینجاست تا زمانی که سیاست‌خارجی آنکارا در یک چارچوب ایدئولوژیک و منافع حزبی تعریف شود و از اصول ثابتی پیروی نکند و اینکه به‌گونه‌ای به مواضع تهران و مسکو که مسائل را بیشتر در قالب تحلیل مسائل امنیت ملی و دولت می‌بینند نزدیک نشود، اختلافات و مشکلات همچنان وجود خواهد داشت. در این چارچوب باید گفت حتی اعراب منطقه هم به نقش منطقهای ترکیه نگاه مثبتی نخواهد داشت.
باتوجه به اشتراکات و منافع ایران و ترکیه از داشتن روابط با یکدیگر می‌توان نتیجه‌گیری کرد که هرچقدر هم که لفاظی‌ها بین دو کشور شدت بگیرد یا بر‌سر برخی مسائل اختلاف‌نظر داشته باشند، اما هیچ گاه تهران و آنکارا وارد روابط خصمانه نخواهند شد؟
بله به‌نظرم همینطور است. تنش و منازعه به نفع دو کشور نیست. ایران و ترکیه اندازه قدرت و سابقه دولت و تاریخ خود را در نظر می‌گیرند. ضمن اینکه این دو، کشورهای در حال ظهور اقتصادی هستند و اینکه پروسه توسعه و پیشرفت آنها نیاز به نوعی آرامش و ثبات داخلی و منطقهای دارد. در برابر اختلافاتی که بین تهران و آنکارا بر سر بحران‌های سوریه و عراق وجود دارد، دلایل زیادی هم به لحاظ اشتراکات فرهنگی، تاریخی، هویتی و منافع اقتصادی وجود دارند که ایران و ترکیه را به‌رغم تمام تنش‌های منطقهای باز به‌هم وصل می‌کند. اصل سیاست خارجی ایران بر این مبناست که روابط با ترکیه همیشه دوستانه باشد. در این بین ممکن است ترک‌ها بعضا از این روابط همکاری‌جویانه به دلیل مسائلی که ذکر شد خارج شوند، ولی مطمئنا در نهایت منافع اقتصادی، سیاسی و حتی امنیتی‌شان باعث نزدیکی آنکارا به تهران می‌شود. مهمتر از همه باید توجه داشت که حکومت حزب عدالت و توسعه یعنی حزب حاکم اردوغان اصلا حاضر نیست از رشد اقتصادی معادلات اقتصادی با ایران صرفنظر کند، همچنانکه حاضر نیست از رشد اقتصادی با روسیه بگذرد. به نظر من حرکت‌هایی که ترکیه در نزدیکی به کشورهای خلیج‌فارس انجام
می‌دهد نیز با هدف بالا بردن چند درصدی رشد اقتصادی‌اش است. چون رشد اقتصادی محور اصلی سیاست خارجی اردوغان در تثبیت قدرت حزب حاکم در هرم قدرت سیاسی ترکیه است. همین وضعیت، دو کشور را همواره به نوعی واقع‌گرایی نسبی در روابط سوق می‌دهد.
اکنون تنش‌های منطقهای به‌نوعی روابط دو‌کشور را در قالب «توازن منفی» پیش برده است. اما به نفع دو کشور است که روابط را در قالب یک «توازن مثبت» شکل دهند. مبنی‌بر اینکه همکاری دو کشور می‌تواند به نفع منافع دو طرف باشد و اینکه تنش‌های حضور سایر کشورها مانند روسیه، عربستان و آمریکا در مسائل منطقهای را در جهت منافع خودشان متعادل کنند. در این صورت یک تعریف جدیدی در روابط شکل خواهد گرفت.
بحث مهم دیگری که این روزها در منطقه و سیاست خارجی ایران بسیار بدان پرداخته می‌شود، بحران سوریه است. باتوجه به همکاری‌های سه‌جانبه‌ای که میان ایران، روسیه و ترکیه صورت می‌گیرد در مقطع فعلی این بحران را چطور ارزیابی می‌کنید و چه چشم‌اندازی برای بحران در سوریه و سرنوشت بشار اسد متصور هستید؟
بحران سوریه فراتر از مسائل حکمرانی خوب، به نوعی با مساله گسترش تروریسم، افراط‌گرایی، تکفیری‌گرایی و در این اواخر داعش ارتباط داشته است. بسیاری از دولت‌ها در ابتدا حکومت اسد را یک خطر برای منطقه تصور می‌کردند اما بعدها متوجه شدند که خطر و اولویت اصلی برای امنیت منطقهای، تروریسم و داعش است و اینکه به نفع امنیت ملی آنهاست که با آن به مبارزه بپردازند. مثلا روس‌ها و سپس عمده کشورهای اروپایی به این اصل گرایش پیدا کردند. ایران نیز از ابتدا بر این اصل تاکید می‌کرد. ترکیه نیز در روند زمان مجبور شد خود را با این تحول سازگار کند.
وضعیت حکومت بشار اسد در شرایط فعلی نسبت به چند ماه گذشته خیلی بهتر شده است؛ مذاکرات صلح سوریه با واقع‌گرایی بیشتری در حال انجام است؛ نگاه ترکیه به‌عنوان مخالف اصلی حضور اسد در قدرت به‌گونه‌ای تعدیل می‌شود و امروز ترکیه می‌گویند که نیازی نیست اسد حتما و به‌عنوان پیش‌شرط پیشبرد مذاکرات از قدرت کناره‌گیری کند، بلکه این می‌تواند در روند مذاکرات تعیین شود. اکنون موضع عربستان در سوریه نیز باتوجه به درگیری‌های مستقیم نظامی این کشور در یمن ضعیف است. در این بین روسیه در موضع قدرتمندی قرار دارد؛ آمریکا هم درگیر مسائل داخلی خود است و موضع دونالد ترامپ در مورد بحران سوریه اصلا مشخص نیست. امروز مساله اصلی این است که این مذاکرات صلح چطور می‌تواند تعادلی میان نیروهای مختلف ایجاد کند و رضایت نسبی را میان طرفین پدید آورد.
اکنون به نظر شما روی کار آمدن شخصی چون دونالد ترامپ در بحران‌های خاورمیانه چقدر می‌تواند تاثیرگذار باشد؟
مشکل اصلی ترامپ این است که او مسائل جهانی و به‌خصوص خاورمیانه‌ای را با هدف تحت تاثیر قرار دادن سیاست داخلی پیگیری می‌کند و بنابراین چندان واقعی نیست. ترامپ اعلام کرده است که اولویت او در خاورمیانه مبارزه با تروریست‌هاست. اما یک تناقض در سیاست‌های رئیس‌جمهوری جدید ایالات‌متحده به چشم می‌خورد. آمریکا از ابتدای بحران‌های منطقهای با نوعی محدودیت استراتژیک برای ورود به جنگ زمینی روبه‌رو بوده و همین دولت اوباما را به یک سیاست حضور محدود در منطقه و تمرکز بر دیپلماسی برای حل مسائل منطقهای سوق داد. اکنون تناقض اصلی سیاست ترامپ این است که ایران و روسیه در مبارزه با تروریسم، نقش کلیدی داشته‌اند اگر ترامپ خواهان همکاری با ایران و روسیه در مبارزه با تروریسم شود، در این صورت این یک تحول مثبت است. اما اگر بخواهد نوعی یکجانبه‌گرایی یا دوجانبه‌گرایی در مبارزه با تروریسم را در دستورکار قرار دهد، این خود منجر به بی‌اعتمادی بیشتر در طرف سوم و بروز نوعی سردرگمی می‌شود. ائتلاف واشنگتن با کشورهایی چون عربستان و قطر آنقدر ارزش استراتژیک ندارد که منجر به شکست گروه‌های تروریستی و تکفیری شود. همزمان آمریکا در تضاد یا
اختلاف با دولت‌های سوریه و عراق است و از این لحاظ نتوانسته ائتلافی را با کمک سایر کشورها مانند عربستان یا ترکیه به وجود آورد. نیروهای مردمی این کشورها هم خیلی موافق با آمریکا نیستند. بنابراین در مجموع چشم‌انداز مبارزه ترامپ با گروه‌های تکفیری بدون ائتلاف با سایر کشورها و در یک قالب چندجانبه، چشم‌انداز تاریکی خواهد داشت. به نظر نمی‌رسد که رئیس‌جدید کاخ سفید بتواند تحول جدیدی را بوجود بیاورد. در حال حاضر نیز بحث بر سر این است که ترامپ در جنگ با گروه‌های تکفیری همان استراتژی باراک اوباما را دنبال می‌کند. یعنی نیروهای محدود آمریکایی را اعزام کند، با کردهای شمال سوریه ائتلافی داشته باشد و تا حدی نیز به نقش و منابع نظامی و سیاسی متحدان سنتی و محافظه‌کار خود در منطقه خلیج فارس تکیه کند.
با این تفاسیر نقش آمریکا در منطقه خاورمیانه به نسبت دوران اوباما کمرنگ‌تر خواهد شد یا پررنگ‌تر؟
به عقیده من با وجود ترامپ یک سردرگمی در استراتژی منطقهای آمریکا به وجود می‌آید. از یک طرف خواهان نزدیکی با عربستان است، از طرف دیگر به رای‌دهندگان آمریکایی اطمینان داده که ریشه تروریسم و افراط‌گرایی را می‌خشکاند. معلوم نیست ترامپ در مساله فلسطین - اسرائیل تا چه حد می‌خواهد جلو برود. مگر اینکه ترامپ بخواهد با روسیه وارد یک همکاری و مصالحه در مبارزه با تروریسم شود. این مساله نیز جای بحث دارد و این سوال مطرح است که آمریکا چطور می‌تواند با روسیه‌ای که این همه سال به لحاظ بوروکراسی تعاریف متفاوتی از نقش‌‌های منطقهای، مبارزه با تروریسم و مسائل اتحادها و ائتلاف‌ها داشتند به آسانی وارد همکاری شود. به هر حال اکنون در آمریکا یک دوره انتقالی را مشاهده می‌کنیم و چشم‌انداز سیاست مشخصی از زاویه ترامپ دیده نمی‌شود که بخواهد تروریسم را تضعیف کند یا شکست دهد.
همانطور که جنابعالی نیز اشاره کردید ترامپ مایل است که با روسیه وارد دور تازه‌ای از همکاری‌ها و روابط شود. اما آنچه مشخص است با وجود تعریف و تمجید ترامپ و ولادیمیر پوتین همتای روسی او از یکدیگر، مسائل و اختلافات میان مسکو و واشنگتن به قدری جدی است که بعید به نظر می‌رسد دو طرف بتوانند همکاری‌هایی را در پیش بگیرند. نظر شما در این رابطه چیست؟
در این خصوص باید بگویم که ترامپ بسیاری از مسائل را به صورت شخصی یا به گفته برخی به صورت غریزی و رفاقتی می‌بیند. به‌عنوان مثال او از پوتین و روسیه تعریف و تمجید می‌کند. اما پرسش اینجاست که تا چه اندازه بوروکراسی و ساختار سنتی آمریکا بتواند تعریف جدیدی از روسیه به‌عنوان بازیگر رقیب یا دشمن ارائه کند. اینکه روابط آمریکا با روسیه در چارچوب ناتو و مساله تهدید چگونه تعریف شود یا جایگاه ایران در روابط روسیه و آمریکا نیز حائز‌‌اهمیت است. روس‌ها تا کجا می‌خواهند به ایران نزدیک شوند و آیا این مساله به ضرر واشنگتن خواهد بود یا اینکه می‌خواهند به آمریکا نزدیک شوند که به ضرر ایران خواهد بود. بنابراین من ائتلاف ترامپ - پوتین را آنقدر جدی نمی‌بینم که منجر به آن شود دو کشور وارد یک همکاری استراتژیک یا ائتلاف‌گونه در موضوعات منطقهای شوند. تنها کاری که واشنگتن و مسکو می‌توانند انجام دهند این است که به منافع یگدیگر در منطقه احترام بگذارند و سعی کنند آنها را در یک قالب متعادل تعریف کنند.
در حال حاضر که آمریکا همچنان در یک دوره انتقالی به سر می‌برد و استراتژی‌‌های ترامپ نیز به‌عنوان رئیس‌جمهوری که آشنا به امور سیاست نیست، تعریف نشده، آیا می‌توان گفت که سردرگمی واشنگتن به نفع منطقه و ائتلاف‌های منطقهای است؟
به‌رغم تمام چالش‌ها و بحران‌هایی که منطقه خاورمیانه داشته اما فرصتی که اکنون به‌وجود آمده این است که انگار نوعی چندجانبه‌گرایی و نگاه به همکاری‌های منطقهای به‌عنوان یک واقعیت در اغلب کشورها شکل گرفته است. ایران که از ابتدا رویکردهای مستقل سیاسی و امنیتی خود را داشته است؛ ترکیه نیز در زمان روی کار آمدن رجب‌طیب اردوغان سعی کرده خود را مطرح کند و سیاست‌های مستقل خود را در پیش گرفت. عربستان‌سعودی هم زمانی که متوجه شد آمریکا در مسائل منطقهای در زمان اوباما الزاما نفع آن را در نظر نمی‌گیرد، نوعی سرخوردگی در میان نخبگانش به وجود آمد و آنها به این اعتقاد رسیدند که باید رویکردهای مستقل خود را داشته باشند. بنابراین «نگاه به درون»، در عربستان نیز تقویت شده و نسل جدیدی از نخبگان در این کشور روی کار آمده‌اند که چشم‌انداز 2030 را با هدف تقویت موقعیت و قدرت دولت سعودی مطرح کردهاند. حاصل شکل‌گیری نگاه به درون در میان کشورهای منطقه این است که آنها به این نتیجه می‌رسند که اگر قرار است روی منابع ملی خود تاکید کنند و به اهمیت نقش ژئوپلیتیک متمرکز شوند، باید به‌نوعی با هم همکاری کنند.
برای حل مسائل منطقهای، کشورهای منطقه مجبورند در رابطه با برخی مسائل به یک مصالحه برسند. به نظر من نبود آمریکا به نفع این نوع ادغام منطقهای است. اگر واقعا قرار است منطقه به یک امنیت و صلح پایدار برسد، حتما باید در نتیجه توافق میان کشورهای منطقه باشد. بازیگر خارجی، مسائل منطقهای را پیچیده می‌کند. مثلا در حال حاضر حضور روسیه در خاورمیانه و سوریه برای کشور ما از چند منظر قابل بررسی است. اینکه ایران توانسته یک قدرت بزرگ نظامی را وارد بازی کند و معادله قوا را به نفع خود تغییر دهد یک فرصت است. اما در مقابل نگرانی‌ها نسبت به افزایش نقش روسیه در منطقه وجود دارد که می‌تواند فراتر از بحران سوریه و مبارزه با تروریسم باشد. آیا روسیه با آمریکا به یک مصالحه دوجانبه می‌رسد؟ یا روسیه با ترکیه به ضرر منافع ایران عمل خواهد کرد؟ به‌هرحال ایران باید محتاط باشد. در نتیجه، آمدن یک قدرت بزرگ، پویایی‌های جدیدی ایجاد می‌کند که خود نگرانی‌هایی برای قدرت‌های منطقهای در پی دارد و حتی ممکن است رقابت میان آنها را افزایش دهد. در این بین بهترین مدل این است که کشورهای منطقه پیشاپیش به مصالحه‌ای با یکدیگر دست یابند و سعی کنند نقش
بازیگران فرامنطقه‌ای و قدرت‌های بزرگ را در راستای منافع خودشان متعادل کنند. یکی از دلایلی که ایران اکنون با عربستان سعودی نمی‌تواند به توافق دست یابد این است که ریاض برای مذاکره با ایران راه را بسته است. سعودی‌ها بر این تصورند که اگر وارد مذاکره با ایران شوند، این موضوع به نفع تهران در قالب روابط با غرب و سایر قدرت‌ها و در نتیجه افزایش نقش منطقهای آن خواهد بود. ایران نیز نسبت به عربستان محتاط است زیرا نگران است آنها به‌گونه‌ای عمل کنند که پای آمریکا را به صورت فعال در منطقه باز کنند. بنابراین نقش بازیگر خارجی همیشه در یک موضوع منطقهای، پیچیدگی‌های خاص خود را دارد. البته در برخی مسائل مانند بحران سوریه، حضور بازیگر خارجی غیرقابل اجتناب است اما نهادینه‌کردن نقش بازیگر خارجی به نفع منافع کشورهای منطقه نیست.
دکتر برزگر! در ادامه بحث همکاری‌های منطقه به بحث ایجاد «مجمع گفت‌وگوهای منطقهای» بپردازیم که توسط دکتر ظریف در اجلاس مونیخ مجددا مطرح شد. هدف دستگاه دیپلماسی ایران از مطرح‌کردن چنین طرحی چیست و چه چشم‌اندازی را برای آن متصور هستید؟
این بحث منطق و مشروعیت خاص خود را دارد. اکنون ما با یک سری مشکلات منطقهای مواجه هستیم که بدون همکاری‌های منطقهای و در یک قالب دسته جمعی قابل حل نیستند. به‌عنوان مثال مبارزه با تروریسم یا حل بحران‌های جاری در این دسته می‌گنجند. مشروعیت مبارزه با تروریسم در میان مردم منطقه و در سطح بین‌الملل به‌گونه‌ای پذیرفته شده است. در بالا هم گفتم مساله اصلی درون منطقه، خود تروریسم نیست بلکه نگاه کشورها در مبارزه با تروریسم است که نوعی رقابت ژئوپلیتیک بوجود آورده که تروریست‌ها از آن به نفع خود استفاده می‌کنند. دکتر ظریف به خوبی به این مساله توجه کردهاند که انرژی دولت‌ها نباید صرف پرداختن به معلول‌ها شود. به‌عنوان مثال هر کدام از کشورها شیوه مهار خود را در مبارزه با داعش دارند و این موضوع باعث شده که شکست تروریسم با تاخیر صورت بگیرد. مجمع گفت‌وگوی منطقهای باعث می‌شود که دیدگاه کشورها به یکدیگر نزدیک شود. حتی در سطح سیاست داخلی دیدگاه‌ها به هم نزدیک می‌شوند، مثلا به‌عنوان نمونه بین ایران و عربستان سعودی، این مساله در سیاست خارجی آنها نیز تاثیرگذار خواهد بود. مجمع گفت‌وگوی منطقهای این ویژگی را دارد که می‌تواند موضوعات
و تهدیدات مشترک را شناسایی و راه‌حلی برای آنها پیدا کند. اغلب کشورها در مناطق مختلف دنیا برای خود مهمترین مشکل‌شان را تعریف کردند و با همکاری با یکدیگر تلاش کردند که آن را حل کنند. به‌عنوان مثال در اروپا یک زمانی افراط‌گرایی مهمترین موضوع بود و بنابراین کشورهای اروپایی برای حل آن وارد ادغام منطقهای شدند. در خاورمیانه نیز اگر موضوع تروریسم مهمترین مشکل منطقهای تعریف شود، نیاز است که تمام کشورها وارد یک گفت‌وگوی منطقهای برای مهار آن شوند. ضمن آنکه فراتر از مسائل سیاسی و امنیتی مانند مبارزه با تروریسم و ایجاد ثبات، موضوعات فرهنگی و اقتصادی نیز ضرورت همکاری‌های منطقهای را اجتناب‌ناپذیر می‌کند. ادغام کشورهای منطقه با یکدیگر، ایجاد سیستم متصل
حمل و نقل، انرژی و اقتصاد مسئولیت مشترک کشورها برای حل مشکلات منطقه را افزایش می‌دهد. همچنین به‌نظرم طرح تشکیل مجمع گفت‌وگوی منطقهای برگرفته از این اصل در سیاست خارجی ایران است که اولویت تمرکز باید روی منطقه باشد. منطقه جایی است که ایران از طریق آن با سیاست جهانی ارتباط برقرار می‌کند. اکنون ترامپ نه از طریق لغو برجام، بلکه از طریق فشار بر ایران در منطقه سعی در مقابله با کشورمان دارد. به‌نظرم مهار ترامپ هم باید از طریق منطقه و شکستن ائتلاف‌های وی در سطح کشورها در منطقه باشد. دوری جستن اروپا، روسیه، چین و غیره از سیاست‌های ترامپ در منطقه به نفع ایران است. پیشبرد یک دیپلماسی چندجانبه‌گرا به نفع سیاست خارجی ایران است. در حال حاضر نیز دولت آقای روحانی و دستگاه دیپلماسی به‌گونه‌ای تمرکز بر اولویت مسائل منطقهای را بر مبنای همین اصل دنبال می‌کنند.
باوجودی که سیاست خارجی ایران بر مبنای گفت‌وگوهای منطقهای استوار است اما عربستان سعودی به‌عنوان رهبر کشورهای سنی منطقه خلیج‌فارس و در همسایگی ایران سیاست‌های خصمانه‌ای را در قبال تهران در دستورکار خود قرار داده است که از جمله می‌توان به تشکیل ناتوی عربی اشاره کرد. به نظر شما اهداف ریاض از چنین اقداماتی چیست؟
سعودی‌ها با تمرکز بر شکاف‌های قومی و این ادعا که حضور ایران در منطقه بر این شکاف‌های قومی دامن می‌زند، سعی در ایجاد یک ائتلاف سنی در منطقه دارند. آمریکایی‌ها خواهان فشار بیش از حد به سعودی‌ها که در زمان اوباما به اوج خود رسیدند، نیستند. چون نگرانند که عربستان از کنترل و دایره نفوذ سنتی آنها خارج شود. بر این مبنا هر از چند‌گاهی به فکر نوعی ائتلاف نظامی جدید با اعراب منطقه خلیج‌فارس می‌افتند. اکنون هم صحبت از ناتوی عربی است. ولی به‌نظرم از لحاظ هویتی و منطق طبیعی قدرت این به نفع منطقه نخواهد بود. توافق هسته‌ای ایران با قدرت‌های بزرگ به‌خصوص غرب سعودی‌ها را شدیدا نگران کرده و بنابراین از هر فرصتی استفاده می‌کنند تا این روابط سنتی با آمریکا را به شکل سابق برگردانند و زمینه نزدیکی ایران و غرب را به هر نحو ممکن به هم بزنند. سعودی‌ها ثانیه‌شماری می‌کردند که دوره اوباما تمام بشود و اکنون نیز از روی کار آمدن ترامپ بسیار خوشحال هستند. بنابراین آمدن ترامپ، سعودی‌ها را فعال کرده است و آنها امیدوارند که معادله احتمالی میان ایران و آمریکا در برهه فعلی برهم ریزد و واشنگتن دوباره به سمت ریاض بازگردد. همزمان عربستان
سیاست و استراتژی مستقل خود را در پیش گرفته تا بر اهمیت و جایگاه ژئوپلیتیک آنها افزوده شود. بر همین مبنا آنها جنگ یمن را آغاز کردند، استراتژی ائتلاف بلوک سنی را دنبال کردند و جنگ داعش را به‌عنوان «ائتلاف اسلامی» شکل دادند تا بگویند که آنها نیز حضور جدی در منطقه دارند. مشکل اصلی عربستان توافق هسته‌ای نیست، بلکه نگرانی از افزایش جایگاه و نقش ایران در منطقه است و اینکه کشورهای غربی نیز در حال پذیرش این موضوع هستند. سعودی‌ها احساس می‌کنند که اگر این تعریف جدید صورت بگیرد، افزایش قدرت ایران یک مانع بر سر آنها است. بنابراین از جایگاه ایران استفاده ابزاری می‌کنند تا استراتژی خود را پیش ببرند.
با این تفاسیر شما چه چشم‌اندازی را برای روابط تهران و ریاض متصور هستید؟
هرچند زمینه‌های بهبود روابط بین دو کشور اکنون مشاهده نمی‌شود، اما چشم‌انداز روابط دو کشور نباید به‌گونه‌ای تعریف شود که تنازع را بین آنها نهادینه کند. عربستان یک کشور بزرگ عربی- اسلامی و یک قدرت نفتی است که در روابط با ایران از زاویه قدرت‌های بزرگ بسیار تاثیرگذار است. به‌عنوان مثال روس‌ها به عربستان نگاه ویژه دارند یا چین با ریاض روابط اقتصادی گسترده‌ای دارد. همچنین جایگاه عربستان نزد آمریکا یک جایگاه تعریف شده است. مساله ایران و عربستان این است که ریاض می‌تواند روی قدرت‌های بزرگ نسبت به ایران تاثیر بگذارد و اگر روابط با این کشور به‌گونه‌ای مدیریت نشود ممکن است مشکلاتی را در سطح منطقه ایجاد کند. خود سعودی‌ها نیز اعتقاد به این مساله دارند که ایران یک قدرت بزرگ است اما رفتار و برخی از سیاست‌های جمهوری اسلامی را به ضرر منافع خود تعریف می‌کنند. اکنون باید ببینیم که سرنوشت سیاست تهاجمی عربستان در یمن چه خواهد شد. متاسفانه روی کار آمدن ترامپ باعث شده سعودی‌ها احساس کنند که یک نقطه عطف جدید برای آنها ایجاد شده است. بنابراین احتمال آن می‌رود که چند صباحی به سیاست ضدایران خودشان ادامه دهند. ولی به‌صورت
اجتناب‌ناپذیر در آینده احتمالا تعادلی در روابط و مناسبات دو کشور به وجود خواهد آمد. در این بین حل مشکلات منطقهای بی‌تردید نقش مهمی در بهبود روابط ایران و عربستان خواهد داشت.
به‌عنوان آخرین سوال، در سال پیش رو مهمترین مساله در سیاست خارجی ایران چه خواهد بود؟
ایران یک ظرفیت سیاسی - امنیتی در درون منطقه دارد که به‌نظرم باعث شد کشورهای غربی با ایران وارد گفت‌وگو شوند و حتی به توافق هسته‌ای برسند. ارزش استراتژیک روابط با ایران در نگاه غربی و در درون منطقه در مبارزه با تروریسم و حل مشکلات منطقهای است. اکنون مبارزه با تروریسم، تمرکز اصلی کشورهای غربی در سیاست خارجی‌شان است و بر این مبنا به مردم‌شان قول داده‌اند. به‌عنوان مثال دونالد ترامپ اولویت اصلی‌اش را مبارزه با تروریسم اعلام کرده است. در اروپا به‌خصوص فرانسه نیز نوعی پوپولیسم جدید در حال روی کار آمدن است که رهبران اینها باتوجه به ناامنی و اتصال آن با مساله پناهندگان و افراط‌گرایی فعال و محبوب شده‌اند. بنابراین برقراری ثبات در منطقه و امنیت مهمترین موضوع بازیگران عمده به‌شمار می‌روند. دستگاه سیاست‌خارجی ایران باید به کشورهای منطقهای و فرامنطقه‌ای مهم و تاثیرگذار بقبولاند که نقش ایران در مبارزه با تروریسم یک نقش سازنده و پررنگ است. ایران باید یک نگاه ابتکاری در مبارزه با تروریسم و حل بحران‌های منطقهای داشته باشد. اگر تهران بتواند چنین اقدامی صورت دهد، نقش منطقهای کشورمان نزد قدرت‌های بین‌المللی افزایش
چشمگیری خواهد یافت که نتیجه ایجاد یک سیاست‌خارجی پویا است. به‌نظرم موضوعات منطقهای در آینده بخش عمده‌ای از انرژی سیاست خارجی ایران را به خود اختصاص دهند. اکنون که مساله برجام به سرانجامی رسیده است، ایران باید از ظرفیت ژئوپلیتیک خود در منطقه برای ایجاد تعادل در روابط جهانی خود استفاده کند.
دیدگاه تان را بنویسید