دیوانۀ عاقل

سمانه سعادت

در نخستین ساعات روز جمعه 18 فروردین (7آوریل۵۹) موشک از 2 ناوشکن جنگی آمریکا در دریای مدیترانه به سوی پایگاه هوایی «الشعیرات» سوریه پرتاب شد. به گفته مقام‌های آمریکایی این حمله واکنشی بود به بمباران شیمیایی شهرک «خان‌شیخون» در استان ادلب که بنا بر ادعای ایالات متحده، توسط دولت «بشار اسد» در روز سه‌شنبه ۴ آوریل انجام شد. «دونالد‌ ترامپ» رئیس‌جمهوری آمریکا گفت که شخصا دستور این حمله را صادر کرده است. به گفته او این حمله هوایی به منظور دفاع از منافع ملی آمریکا انجام شده است. مقام‌های سوری اعلام کردند که در جریان این حمله موشکی شش نفر کشته شدند. فرماندار حمص تعداد مجروحان این حمله را هفت نفر اعلام کرده است.

شش سال جنگ تمام عیار
نخستین شعله‌های جنگ در سوریه، از پانزدهم مارس 2011 در شهر «درعا» مرکز استانی به همین نام، ‎به فاصله 85 کیلومتری جنوب دمشق و مرز مشترک با اردن و با اعتراض‌هایی به دولت دمشق زبانه کشید.
شاید در ابتدای کار کمتر کسی تصور می‌کرد که آن ناآرامی ‌و آشوب‌ها به جنگی تمام‌عیار و بحرانی در این حد از پیچیدگی تبدیل شود. جنگی که دخالت برخی قدرت‌های بین‌المللی و کشورهای منطقه در آن موجب سرازیر شدن تروریست‌ها به سوریه شد. تروریست‌ها در ادامه از نارضایتی مردم بعضی شهرها به نفع خود بهره‌برداری کرده و با موج‌سواری روی آن، آتش فتنه‌ای را در سوریه روشن کردند که تنها نتیجه آن کشتار و آواره شدن مردم ‌بی‌دفاع این کشور بود. در سوریه بارها با توافق طرف‌های درگیر در بحران، آتش‌بسی اجرایی شد اما با متهم شدن طرف‌های درگیر به نقض گسترده آتش‌بس خشونت‌ها عمیق‌تر از گذشته از سر گرفته شده است. شش سال جنگ در سوریه، ویرانی زیر‌ساخت‌های این کشور، کشته و آواره شدن بسیاری از غیر‌نظامیان، افزایش شمار مهاجران سوری و نیز ناامن‌تر شدن منطقه را به‌دنبال داشته است. «استفان دی‌میستورا» فرستاده ویژه سازمان ملل متحد در امور سوریه، شمار قربانیان این جنگ را حدود 400 هزار نفر اعلام کرده است. حال به‌نظر می‌رسد بحران سوریه پس از هجوم موشکی آمریکا به مرحله پرالتهابی رسیده و روند مذاکرات سیاسی و حتی فرآیند مبارزه با تروریسم را تحت تاثیر قرار داده است.

تلاش برای برقراری توازن
این اقدام عجولانه و شتابزده از سوی ایالات متحده را می‌توان تلاش این کشور برای ایجاد توازن قوا و کاستن از توان نیروهای دولتی سوریه و حامیان دولت قانونی دمشق دانست. اگرچه در ابتدای یورش تروریست‌ها به خاک سوریه، قسمت‌های مهم و وسیعی از خاک سوریه به اشغال آنها درآمد اما از یک سال و نیم گذشته در سایه حمایت‌های مستشاری ایران و ورود نظامی قدرتمند روسیه به تحولات میدانی سوریه کفه‌ترازو به نفع دولت دمشق سنگین‌تر شد و مناطق مهمی ‌همچون حمص، حماه، درعا و پالمیرا به دست نیروهای سوری بازپس گرفته شد. حلب، دومین شهر مهم سوریه که بیش از چهار سال در تصرف تروریست‌های مسلح بود، طی عملیاتی که از تیرماه سال جاری کلید خورد، در نهایت پس از نبردی سرنوشت‌ساز در آخرین روزهای آذر ماه آزاد شد. حلب نقطه اتکای حضور تروریست‌های مخالف دولت اسد در سوریه بود. به عقیده تحلیلگران پیروزی در نبرد حلب، بحران سوریه را وارد فضای جدیدی کرد. گویا کشورهای مخالف دولت قانونی دمشق و در رأس آنها آمریکا، با اقداماتی مانند حمله موشکی اخیر، در تلاش برای بازیابی حیثیت از دست رفته خود در این ماه‌های اخیر هستند.

سردرگمی‌ و ابهام در سیاست خاورمیانه‌ای‌ ترامپ
حدود چهار سال پیش، در زمان ریاست‌جمهوری دولت دموکرات «باراک اوباما» حرف و سخن از مداخله نظامی ایالات متحده در سوریه بر سر زبان‌ها افتاد. اگرچه در آن زمان اوبا ما از چنین اقدامی ‌پرهیز کرد اما رفتار‌ ترامپ در آن زمان قابل توجه است. دونالد‌ ترامپ هشدار داد که آمریکا باید از حمله نظامی و انتقام‌جویانه خودداری کند. او در توئیترش نوشت: «الان وقت آن است که اوباما بر کشور خودمان تمرکز کند؛ بر اشتغال، خدمات درمانی و همه مشکلات دیگری که داریم. سوریه را فراموش کنید و عزت را به آمریکا برگردانید.» ترامپ با تاکید روی همین نکته توانست در کارزارهای انتخاباتی پیروز شود. او از سیاست خارجی مداخله‌گرایانه دموکرات‌ها و بعضی از همقطاران جمهوریخواهش انتقاد می‌کرد. طنز ماجرا این جاست که همین یک هفته پیش «رکس تیلرسون»، وزیر خارجه آمریکا، ظاهرا همین نگاه را دنبال می‌کرد. او درخواست‌های برکناری بشار اسد، رئیس‌جمهوری سوریه از قدرت را بی‌اهمیت جلوه داد و گفت که نقش آقای اسد را، مردم سوریه تعیین خواهند کرد. حال این اقدام چرخشی عمده در سیاست‌های پیشین آقای‌ ترامپ است و انتظارها از عملکردش در سیاست خارجی را هم تغییر داده است. البته هفته‌های پیش‌تر نیز، رئیس‌جمهوری آمریکا با مطرح‌کردن ایده ایجاد منطقه امن در خاک سوریه، نشان داد که از سیاست مشخص و روشنی در قبال خاورمیانه و بحران‌های آن که در صدر آنها بحران پیچیده و چند‌لایه سوریه قرار دارد، برخوردار نیست. ایده ایجاد منطقه امن در سوریه که رئیس‌جمهوری تازه آمریکا آن را مطرح ساخت، به دلیل ابهام‌های فراوان نه‌تنها از قابلیت اجرا فرسنگ‌ها فاصله دارد و تاثیری بر تامین امنیت سوری‌ها نخواهد داشت، بلکه ممکن است گرهی بر گره‌های کور بحران سوریه بیفزاید.

پیامدهای احتمالی
بدون شک ورود آمریکا به خاکی مانند سوریه که بیش از 6 سال است پنجه در پنجه تروریست‌های تکفیری به مبارزه می‌پردازد، به راسخ‌تر شدن عزم آنها در ادامه این مسیر منتهی می‌شود. بشار اسد، رئیس‌جمهوری این کشور گفت: «تجاوز آمریکا اراده ما را برای درهم کوبیدن تروریست‌ها بیشتر کرده است.» علاوه بر اینها گویی این حمله به نزدیک‌تر شدن بیش از پیش ایران و روسیه و موضع‌گیری‌های همسان آنها منجر شده است. به‌خصوص پس از بر سر زبان افتادن برخی شایعات از نزدیکی روابط‌ ترامپ با مسکو و نگرانی از نادیده گرفته‌شدن
منافع تهران.
موضع‌گیری‌ها
اقدام نسنجیده آمریکا به سرعت با واکنش و موضع‌گیری‌های متفاوت مواجه شد. ایران بدون درنگ این اقدام را محکوم کرد. حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر انقلاب این تجاوز را «خطایی راهبردی» دانستند که به تقویت داعش و گروه‌های مشابه منجر می‌شود و هشدار دادند که خطر این گروه‌ها در آینده گریبان آمریکایی‌ها را خواهد گرفت. سخنگوی وزارت امور خارجه ایران حمله موشکی آمریکا به پایگاه هوایی سوریه را شدیدا محکوم کرد. بهرام قاسمی‌ گفت: «ما ضمن محکومیت شدید هرگونه اقدام نظامی یکجانبه و حملات موشکی به پایگاه هوایی الشعیرات در سوریه توسط ناوهای آمریکایی، معتقدیم اینگونه اقدامات به بهانه حمله شیمیایی مشکوک در خان شیخون در ادلب که زمان‌بندی، عاملین و منتفعینِ از آن کاملا در پرده‌ای از ابهام قرار دارد، به تقویت تروریست‌های رو به زوال و پیچیدگی اوضاع در سوریه و منطقه خواهد افزود.» ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهور روسیه نیز اقدام آمریکا در حمله به سوریه را «تعرض علیه یک کشور مستقل» و «نقض قوانین بین‌المللی» دانست. «دمیتری پِسکوف» سخنگوی پوتین گفته ولادیمیر پوتین، معتقد است که آمریکا با «بهانه‌های واهی» دست به این حمله زده است. دولت روسیه پیش تر گفته بود که عامل حمله شیمیایی به شهر خان‌شیخون شورشیان سوریه هستند و نه دولت اسد. رئیس کمیسیون سیاست خارجی مجلس روسیه نیز گفته حمله آمریکا احتمالا نقطه پایان همکاری روسیه با آمریکا در سوریه خواهد بود. «کنستانتین کوساشف» در صفحه فیس‌بوکش نوشته که ائتلاف ضد تروریسم آمریکا و روسیه «پیش از تولد به پایان رسید.» در مقابل، اسرائیل، عربستان سعودی، بریتانیا و ترکیه، از حمله موشکی آمریکا به فرودگاه نظامی دولت سوریه در حمص پشتیبانی کرده‌اند. «نومان کورتولموس» معاون نخست‌وزیر ترکیه، این اقدام را یک پیشرفت مهم و پرمعنا دانسته و خواهان ادامه آن شده تا به گفته او بشار اسد دیگر نتواند به مردمش صدمه وارد کند. عربستان سعودی نیز تصمیم‌ ترامپ برای حمله به سوریه را «تصمیمی ‌شجاعانه» خوانده است.

چشم‌انداز غبارگرفته صلح در سوریه
بدون شک طرف‌های درگیر در سوریه باید به این نکته توجه داشته باشند که راه رسیدن به یک سوریه با‌ثبات، تنها در چارچوب یک فرآیند سیاسی امکان‌پذیر است که اگر جز این بود در شش سالی که از آغاز این ناآرامی‌ها گذشته است، می‌بایست شاهد دستاوردی غیر از کشتار و ویرانی می‌بودیم. بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که این اقدام واشنگتن نمادین بوده تا غبار نشسته بر پرستیژ و حضور خود در منطقه که بعد از ریاست‌جمهوری‌ ترامپ به وجود آمد را پاک کنند. این نمایش واشنگتن به نوعی افزایش قدرت چانه‌زنی در برابر قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی مانند ایران یا حتی روسیه است تا این کشورها از عدم حضور همیشگی ایالات متحده ایمن نباشند. ادامه این جنگ خانمان‌برانداز و در کل گزینه نظامی، نتیجه‌ای جز غرق‌شدن بیشتر سوریه در ورطه ناامنی و افزایش خشونت و قوی‌تر شدن گروه‌های تروریستی در منطقه نخواهد داشت. به عبارت بهتر ناکامی ‌پروسه سیاسی، مساوی با فعالیت بیشتر گروه‌های تروریستی است که نتیجه آن گسترش ابعاد فاجعه انسانی این بحران است.