پیدا و نهان حمله موشکی آمریکا به سوریه
حنا‌بندان سیاسی اعراب
افشار سلیمانی / سفیرسابق ایران در جمهوری آذربایجان
هرچند حمله موشکی آمریکا به دستور دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ماجراجوی این کشور به پایگاه هوایی الشعیرات دولت سوریه در منطقه حمص این کشور را در نقطه مقابل سیاست باراک اوباما سلف ترامپ می‌توان ارزیابی کرد، اما به منظور بررسی چشم‌انداز چنین اقدامی باید موضوع را از جنبه‌های مختلف داخلی و خارجی مورد بررسی قرار داد و بر‌اساس مولفه‌های موثر درونداد و برونداد نسبت به ارائه احتمالات پیش‌رو گمانه‌زنی کرد.
حمله آمریکا به سوریه در چه شرایطی رخ داد؟
برای بررسی حمله موشکی آمریکا به سوریه نخست باید به این نکته توجه کرد که این تهاجم موشکی در چه شرایطی رخ داد. باید توجه داشته باشیم که فرمان حمله ترامپ به سوریه در شرایطی صادر و عملیاتی شد که پادشاه اردن از طرف اعراب مخالف سوریه درست در لحظات تصمیم‌گیری در کنار دونالد ترامپ بود؛ ژنرال کودتاچی السیسی، رئیس‌جمهور مصر هم برای اطمینان یافتن از وعده‌هایی که هنوز روشن نیست، پیش از ملک عبدالله به دیدار ترامپ رفته بود. از آن سو نخست‌وزیر بریتانیا چند ساعت قبل در حال بازدید از عربستان، ثروتمندترین دشمن بشار اسد و بزرگترین نگران نفوذ ایران در سوریه بود. به عبارت ساده‌تر، یک مراسم حنا‌بندان سیاسی در کشورهای عربی در جریان بود. اینکه آیا این حمله می‌تواند یک پروژه کوتاه مدت روانی برای خوشنودی اعراب باشد یا خیر، هنوز معلوم نیست. حال اگر این طور است، فایده این خوشنودی برای آمریکا و شریک مهم‌اش بریتانیا چیست؟ در این خصوص می‌توان به فواید اقتصادی و تجاری‌اش بیشتر فکر کرد.
همچنین همزمان با اصابت موشک‌های تام هاوک به اهداف خود در پایگاه الشعیرات سوریه، رئیس‌جمهور چین با همتای آمریکایی خود در فلوریدا دیدار و مذاکره کرد و اخیرا نیز کره‌شمالی به‌رغم تاکید قطعنامه‌های شورای امنیت سازمان ملل متحد موشک‌های بالستیک اتمی‌خود را بار دیگر آزمایش کرد. با در نظر گرفتن این مسائل، از جهات بیرونی بیشتر به علل حمله آمریکا به سوریه پی خواهیم برد. این تحولات پیشا‌حمله نشان می‌دهد که احتمالا ترامپ با رهبران کشورهای عربی سفر کرده به آمریکا درخصوص این حمله گفت‌وگوهایی داشته است و از طرفی نیز با این اقدام خواسته است پیام‌هایی حاوی هشدار تلویحی به چین و کره شمالی داده باشد. از طرف دیگر از آنجا که ترامپ و تیمش متهم به هماهنگی با روسیه برای کمک به پیروزی‌اش از طریق تخریب و تضعیف هیلاری کلینتون توسط سرویس امنیتی و عناصر رسانه‌ای و متخصصین حک مجازی بود که به احتمال زیاد از صحت بیشتری برخوردار است، حمله آمریکا می‌تواند تا حدودی این تردید را تخفیف دهد. چرا که حمله آمریکا به سوریه به نحوی حمله به منافع روسیه نیز تلقی می‌گردد. از جانب دیگر باتوجه به مواضع تند ترامپ و ترامپیست‌ها علیه ایران در همین
مدت اندک پس از ورود او به کاخ سفید، این حمله نوعی هشدار نیز محسوب می‌گردد.
اما از جنبه‌های داخلی باتوجه به ناکامی‌های داخلی ترامپ در اجرای فرمان توقف صدور ویزا برای اتباع شش کشور من‌جمله ایران که با مخالفت قضات برخی ایالت‌های آمریکا مواجه شد، عدم برخورداری از رای کافی در کنگره برای جایگزینی طرح بیمه ترامپ به جای بیمه موسوم به «اوباماکر»، بلاتکلیف ماندن پروژه کشیدن دیوار بین مرز آمریکا و مکزیک به دلیل مخالفت مکزیک و هزینه 21 میلیارد دلاری این طرح، عقب‌نشینی ترامپ از مواضع خود در برابر ناتو، شرق دور و خاورمیانه، «حمله آمریکا به سوریه» همه این تحولات را تحت‌الشعاع قرار داده است؛ بنابراین چنین به نظر می‌رسد که ترامپ تاحدود زیادی در این مقطع به اهداف خود از این حمله نائل شده است. هرچند ادامه این روند با ابهامات زیادی مواجه است.
در حمله شیمیایی سوریه چه کسانی مقصرند؟
باتوجه به اهدافی که اشاره شد این احتمال که حمله به محل استقرار مواد شیمیایی در سوریه با هماهنگی پنهانی آمریکا و مخالفان اسد حتی تروریست‌های مستقر در سوریه صورت گرفته باشد یا بدون اطلاع آمریکا یک تصفیه‌حساب از سوی سنی‌های ارتش اسد علیه علویان بعثی بوده باشد، وجود دارد. خاصه اینکه مرور نقشه‌های اطراف دمشق نشان می‌دهد که دولت بشار اسد در آن مناطق تقریبا امن و بدون درگیری، اصلا نیازی به پیروزی نداشت، پس دلیلی برای حمله شیمیایی نیز قاعدتا نبوده است. بنابراین عقلانی به نظر نمی‌رسد که دولت دمشق تا این اندازه خامی کرده و دست به چنین اقدامی زده باشد؛ همچنین حتی اگر بشار اسد تصمیم به این کار گرفته بود، دولت‌های تهران و مسکو به دمشق اجازه یک حرکت از پیش باخته را نمی‌دادند که اعتبار آنها هم مورد خطر قرار گیرد. چراکه حمله شیمیایی به زیان دولت اسد، ایران، روسیه و کشته‌شدگان این حادثه تلخ و محکوم تمام شده و همه مخالفان داخلی و خارجی اسد و داعش و دیگر گروه‌های تروریستی از آن به نفع خود بهره‌برداری کردند.
باید توجه داشت در همه جنگ‌های نظامی، استفاده از سلاح‌های میکروبی و گاز اعصاب وقتی صورت می‌گیرد که حمله‌کننده احساس کند شرایط بازی به ضرر اوست. اما دولت دمشق در آن منطقه گرفتار این مساله نبود. آیا این را کارشناسان و نظامیان آمریکایی نمی‌دانستند؟
از سوی دیگر روند سریع آزادسازی 16 روستا در حومه حماه از سوی ارتش سوریه چند روز قبل از حمله موشکی آمریکا به سوریه تاثیرات مخربی بر مخالفان مسلح داخلی و حامیان پشت پرده آنها داشته است؛ بنابراین آنها به‌دنبال برون‌رفتی از این اوضاع نابسامان و توقف فعالیت‌های ارتش سوریه بودند. حمله شیمیایی که با هزینه خون تعدادی از انسان‌های بی‌گناه در استان ادلب رقم خورد، باعث کند شدن دامنه حملات بی‌امان ارتش سوریه شد. این در حالی بود که علاوه بر پیشروی گسترده نیروهای زمینی، نیروی هوایی سوریه و روسیه نیز حملات سنگینی را بر مناطق تحت نفوذ گروه‌های تروریستی در ادلب انجام می‌دادند. به‌عنوان مثال هواپیماهای روسی پیش از حمله آمریکا به سوریه بالغ بر 200 حمله هوایی در شهر ادلب انجام داده بودند که در نتیجه آن بسیاری از مراکز گروه‌های تروریستی منهدم شده بود.
ازآنجا که نه روسیه، نه سوریه و تاحدودی نه ایران از حمله آمریکا به سوریه شگفت‌زده نشدند و هیچ افسر رده‌بالایی کشته نشد و تنها چند سرباز آسیب دیدند یا کشته شدند و 6 هواپیمای تقریبا از رده خارج MiG-23 سوری بمباران و نابود شدند، این حمله بیشتر شبیه سناریویی از پیش تعیین شده به نظر می‌رسد. هرچند چنین احتمالی از مسئولیت روسیه به‌عنوان کشوری که مسئولیت جمع‌آوری و خروج مواد‌شیمیایی از سوریه را برعهده داشت و مسئولیت بشار اسد که رئیس‌جمهور این کشور است، کم نمی‌کند. البته آمریکا، اروپا، اعراب و ترکیه جملگی ادعا کرده‌اند که ارتش اسد این حمله شیمیایی را انجام داده و حمله آمریکا به سوریه را مورد تایید قرارداده‌اند. این درحالی است که اکثر دموکرات‌های کنگره آمریکا صدور فرمان حمله به سوریه از سوی ترامپ را برخلاف قانون اساسی این کشور دانسته‌اند و برخی از آنها مخالف چنین حمله‌ای هستند. البته چنین حمله‌ای برخلاف قوانین بین‌الملل بوده و بدون مجوز شورای امنیت سازمان ملل متحد صورت گرفته است. نباید فراموش کرد که ترامپ پیش از پیروزی در توئیتی مشهور خطاب به باراک اوباما نوشته بود: «دوباره به این رهبر خیلی کودن آمریکا توصیه
می‌کنم به سوریه حمله نکند!» اگرچه برای بسیاری از تحلیلگران این قابل پیش‌بینی بود که اگر دونالد ترامپ در 100 روز اول زمامداری‌اش به موفقیت‌های داخلی نرسد، حتما با یک حمله به سوریه، یک ریکاوری انجام خواهد داد.
واکنش روسیه
هرچند پس از حمله موشکی آمریکا به سوریه، روسیه ضمن اعلام مخالفت با این اقدام، تمامی توافقات و همکاری‌های نظامی خود با آمریکا در سوریه را به حالت تعلیق درآورد اما این حداقل کاری بود که روسیه می‌توانست در واکنش به این جریان انجام دهد. این در حالی بود که آمریکا به منطقه‌ای حمله کرد که کاملا تحت حاکمیت و پوشش نظامی روسیه قرار داشت و قطع همکاری‌ها و انتشار یک بیانیه محکومیت را می‌توان کمترین کار ممکن از سوی روسیه در واکنش به این حمله نظامی قلمداد کرد. روسیه در حال حاضر مسئولیت پوشش و امنیت هوایی مناطق تحت کنترل دولت سوریه را برعهده دارد. در حال حاضر روسیه سامانه‌های ضد موشکی اس-300 و
اس-400 خود را در خاک سوریه مستقر کرده است اما در عمل از آن استفاده نکردند یا به دلیل ناکارآمدی احتمالی این سیستم‌های دفاعی در برابر موشک‌های بالستیک کروز تام‌هاوک آمریکایی امکان استفاده از آنها میسر نشد. در صورتی که کاملا از اقدام نظامی و عملیاتی آمریکا در خاک سوریه اطلاع داشتند و تمامی جنگنده‌های خود را از این پایگاه خارج کرده بودند. بنابراین این سخن دیمیتری مدودوف، نخست‌وزیر روسیه که اعلام کرد حمله آمریکا یک اینچ تا آغاز درگیری با روسیه فاصله داشت را باید یک بلوف تلقی کرد. (پس از شلیک حدود 60 موشک تام‌هاوک که گفته می‌شود هزینه آنها بالغ بر 180 میلیون دلار می‌شود و احتمالا ترامپ فاکتور آن را به ریاض و دوحه و ابوظبی ارسال خواهد کرد). مسکو پیش‌تر نیز در جنگ کوزوو، افغانستان، عراق و لیبی که ناتو و آمریکا علیه این کشورها اقدام نظامی کردند، هیچ واکنش عملی از خود نشان نداد و پس از این هم در شرایطی که پایگاه‌های موشکی ناتو در خارج نزدیک روسیه در لهستان و رومانی و کشورهای بالتیک مستقرند، واکنشی نشان نخواهد داد و تمامی تحرکات مسکو صرفا دور داشتن آمریکا و متحدانش از منطقه مشترک‌المنافع است.
روس‌ها برای نشان دادن عملکرد سامانه‌های دفاعی اس -300 و اس -400، آنها را مجانی در سوریه مستقر کرده بودند. به‌ویژه اینکه هندی‌ها به‌عنوان آخرین مشتری‌های خوش‌اقبال این سیستم، باعث شده بودند دیگر کشورهای منطقه هوس زیادی برای برخورداری از آن داشته باشند. اگر این سیستم‌ها در صورت بهره‌برداری از آنها در حملات آمریکا به سوریه عملکرد درستی از خود نشان نمی‌دادند به نفع چه کسی بود؟ بدیهی است که به نفع آمریکا و به زیان روسیه تمام می‌شد. حتی اگر این فرض را بپذیریم که روس‌ها با تمام تعهدی که به دفاع هوایی از سوریه به بشار اسد داده بودند به عمد سامانه‌های دفاعی خود را خاموش کرده‌اند، باز این بی‌اعتمادی بزرگی برای هم‌پیمانان دولت پوتین به وجود می‌آورد که در صورت بحران چقدر احتمال دارد دولت مسکو بر خلاف قول‌هایش عمل کند؟ هر دو حالت پوتین را تا اینجا بازنده می‌کند.
البته هدف اصلی دولت پوتین برای قرار دادن این سامانه‌ها دفاع از سوریه نبود، بلکه نشان‌دادن یک کاتالوگ واقعی از عملکرد این سامانه بود تا بتواند آن را به کشورهای بیشتری بفروشد. حال معادله ساده شد. احتمالا 60 موشک Tomahawk آمریکایی به راحتی از این سامانه‌های روسی عبور کردند! البته این یک معنی مشخص دارد و نشان داد داستان حفظ امنیت هوایی سوریه از طریق استفاده از این سامانه‌های موشکی روسی، برای مقابله با ارتش آمریکا بیشتر به یک شوخی شبیه است.
درهمین حال گفته می‌شود سوری‌ها نیز با اطلاع روس‌ها بخش عمده‌ای از جنگنده‌ها و ادوات نظامی خود را پیش از حمله آمریکا از پایگاه الشعیرات خارج کرده‌اند که در صورت صحت، احتمال نمایشی و ابزاری بودن این حمله آمریکا بیشتر تقویت می‌شود؛ البته اینکه آیا روس‌ها به ایران نیز خبر داده‌اند این حمله صورت خواهد گرفت یا نه، محل تردید است و تاکنون هیچ مقام ایرانی و روسی در این رابطه سخنی نگفته است.
به‌نظر می‌رسد محکومیت و تعلیق همکاری‌ها با آمریکا از سوی روسیه در راستای حفظ وجهه بین‌المللی مسکو صورت گرفته است که با این حمله وجهه آمریکا تا حدود زیادی خدشه‌دار شد. چراکه این حمله یک دهن‌کجی از سوی آمریکا به قدرت نظامی روسیه بوده است که در حال حاضر بزرگترین رقیب تسلیحاتی آمریکا در منطقه محسوب می‌شود، برای فروش سلاح با آمریکا هماهنگی نمی‌کند و به تقسیم‌بندی سهم بازار از فروش اسلحه اعتقادی ندارد.
در حال حاضر روس‌ها خود را یک ابرقدرت حامی جدی دولت بشار اسد می‌دانند و سوریه برای پوتین یک لوگو در منطقه به حساب می‌آید. اما آمریکا با نادیده گرفتن این موضوع به منطقه‌ای حمله کرد که تحت پوشش کامل روسیه قرار داشت؛ طبق عرف معمول باید اقدام متقابل نسبت به حمله آمریکا صورت می‌گرفت اما روسیه‌ای که بودجه نظامی سالانه‌اش یک دهم بودجه نظامی آمریکاست و کل بودجه سالانه روسیه تنها با بودجه نظامی آمریکا برابری می‌کند و از جهات امنیتی، اقتصادی و سیاسی‌اش با چالش‌های زیادی دست‌وپنجه نرم می‌کند، به نظر نمی‌رسد که توان اقدام متقابل را داشته باشد و حداکثر می‌تواند یک یا چندبار بار دیگر شروع به بمباران مواضع مخالفین کند؛ که عملا آن را نمی‌توان پاسخ متناسب با این اقدام آمریکا دانست. پس می‌توان گفت که واشنگتن ضربه جدی به حیثیت روسیه در سوریه زده است و آن را می‌توان یک تحول جدی در سیاست‌های کاخ سفید در قبال سوریه دانست و هرگونه واکنشی می‌تواند عکس‌العمل‌ها و اقدامات جدید آمریکا را به همراه داشته باشد و سرنوشت دولت سوریه را نیز با ابهام بیشتری روبه‌رو کند. تجربه جنگ سرد نشان داده است که دو طرف بسیار مراقب آن هستند که چنین
اتفاقی رخ ندهد. باتوجه به معیارهای نظامی، اقتصادی و سیاسی، روسیه یک قدرت منطقه‌ای محسوب می‌شد اما پوتین همواره سعی داشته تا روسیه را به‌عنوان یک ابرقدرت جهانی نشان دهد، حالا این اقدام ترامپ موجب شده تا این مساله را با چالشی جدی مواجه کند و باید دید که روسیه حداکثر واکنشی که می‌تواند نسبت به این اقدام نظامی آمریکا انجام دهد چیست؟
چشم‌انداز بحران سوریه
با این وجود ادامه‌دار بودن این حملات بستگی به شرایط موجود پس از این اقدام دارد. در حال حاضر پیش‌بینی نمی‌شود که این‌چنین حملاتی تداوم داشته باشد. به هرحال این موضوع نشان داد که آمریکایی‌ها قصد دارند از این پس در صورت نیاز از این نوع اقدامات همان‌گونه که در عراق، یمن، لیبی و سومالی انجام می‌دهند علیه دولت بشار اسد نیز انجام دهند. بنابراین آن را می‌توان هشداری به روسیه و ایران دانست و از سوی دیگر فرصتی را فراهم می‌کند که ترکیه و شورشیان از این فرصت استفاده کنند تا فشارها را علیه دولت بشار اسد افزایش دهند. هزینه حمله موشکی به سوریه بدون توجه به اینکه کدام کشور آن را پرداخت کرده باشد بیشتر از خسارت وارده به تجهیزات سوری در پایگاه الشعیرات شده است.
آمریکا هم مداخله‌گر است، هم پول بیشتری پرداخت کرده است. پس باید به‌دنبال اهداف مهمتری از این تهاجم نمایشی آمریکا بود. به نظر می‌رسد هدف ترامپ از حمله به سوریه شروع جنگی بزرگ با سوریه و حتی در این مقطع تغییر رژیم بشار اسد نبوده و این اقدام با هدف انحراف افکار عمومی از عدم موفقیت‌های داخلی اخیر او و دادن پیام به روسیه، ایران، کره شمالی و چین به درجات مختلف بوده است. به نظر می‌رسد پیام واشنگتن به چین، همراهی با آمریکا در مسائل تجاری و بحران کره شمالی، پیامش به روسیه قانع شدن به سهم خودش و عدم تکرار داستان کریمه و همراهی با آمریکا در سوریه، پیامش به ایران هماهنگی با آمریکا در سوریه و منطقه و خلیج‌فارس و پیامش به کره شمالی عقب‌نشینی از آزمایشات سلاح‌های هسته‌ای است.
کلام آخر
قدر مسلم می‌توان گفت حملات مقطعی آمریکا به مواضع دولت سوریه هیچ کمکی به حل بحران در روسیه و پایان دادن جنگ داخلی در این کشور نخواهد کرد و اگر آمریکا و سایر بازیگران اعم از مخالفان و طرفداران بشار اسد علیه داعش و سایر گروه‌های تروریستی در سوریه که 60 درصد خاک این کشور را تحت اشغال خود دارند، متحد نشوند و همزمان همه طرف‌ها به مذاکرات سیاسی حل بحران آن‌گونه که پس از آزادی حلب استارت آن را در آستانه زدند، ادامه ندهند، حل بحران سوریه و برقراری صلح و امنیت در این کشور از چشم‌انداز روشنی برخوردار نخواهد بود.
شرایط پدید آمده پس از حمله آمریکا به سوریه احتمالات زیر را به ذهن متبادر می‌کند:
-احتمال تکرار حمله مشابه از سوی آمریکا به صورت مقطعی و به بهانه‌های مختلف
-کاهش احتمال حمله تمام عیار آمریکا به سوریه
- کاهش احتمال عدم رویارویی روسیه با آمریکا در صورت تکرار حمله آمریکا به سوریه و هر کشور دیگر
- افزایش احتمال مصالحه آمریکا و روسیه در سوریه و تنها شدن ایران
-افزایش احتمال مواضع دولت و کنگره آمریکا علیه ایران
-افزایش احتمال تحریم‌های ایران از سوی آمریکا به بهانه‌های تولید موشک‌های بالستیک، حمایت از دولت سوریه، حزب‌الله لبنان و حوثی‌های یمن
-افزایش احتمال تقویت اتحاد علیه بشار اسد به رهبری آمریکا، اعراب، ترکیه و جذب روسیه به این ائتلاف
-افزایش احتمال تقویت ائتلاف ضدایران توسط آمریکا، اعراب، اسرائیل و ترکیه و تلاش برای همراه کردن اروپا با این روند.
دیدگاه تان را بنویسید