خاورمیانه در چه دورانی به سر می‌برد؟
عصرگروه‌های فروملی
جعفر حق پناه / کارشناس مسائل ترکیه
منطقه خاورمیانه در شرایط گذار به سر می‌برد و نوعی خلاء قدرت را به ویژه بعد از کاهش حضور آمریکا طی سال‌های اخیر و همین‌طور فروپاشی نظم سنتی و سامان سیاسی پس از تحولات عربی شاهد هستیم. در این شرایط می‌توان گفت اغلب کنشگران منطقه‌ای از جمله ترکیه به‌نوعی از حالت حفظ وضع موجود به تجدیدنظر‌طلبی و تلاش برای باز‌تنظیم موازنه‌های قوا در منطقه به نفع خودشان برآمده‌اند؛ این خصیصه اغلب قدرت‌هاست. در چنین وضعیتی شاهد آن هستیم که منطق ائتلاف‌ها در منطقه دچار تحول شده و روال سنتی پیشین برهم خورده است. پیش تر یک محور سازش با محوریت اسرائیل داشتیم که برخی کشورهای عربی مانند عربستان، اردن و امارات را نیز شامل می‌شد و در مقابل محور مقاومت بود که ایران، سوریه و برخی گروه‌های جهادی در آن قرار می‌گرفتند. در این بین کشورهایی مانند قطر و ترکیه به‌عنوان محور حائل و میانجی قرار می‌گرفتند. اما بعد از سال 2010 این کشورها باید تعیین تکلیف می‌کردند و از آنجایی که در زمره تجدیدنظرطلب‌ها بودند به محور سازش متمایل‌تر شدند. در برهه کنونی نیز می‌توان نقش آنکارا را در همان بستر تحلیل کرد. یعنی کشوری است که باتوجه به موقعیت خودش در منطقه حضور پیدا می‌کند. البته باید توجه داشت که برخی متغیرهای میانجی نیز در این رابطه موثر بودند؛ از جمله تغییر و تحولات در داخل ترکیه که می‌توان گفت منجر به ایجاد یک گفتمان جدید هویتی داخل این کشور شد. گفتمانی که با قرائت ترکیه‌ای و عثمانی از اسلام قرابت دارد و تا حدودی از غرب فاصله گرفته است. از جمله متغیرهای دیگر می‌توان به فاصله‌گرفتن تدریجی ترکیه از اروپا و آمریکا اشاره کرد. به ویژه طی سال‌های اخیر این فاصله بیشتر شده چرا که ترکیه به‌دنبال یک نظم جدید منطقه‌ای است.
در این میان رویکرد ترکیه برای ایران به‌عنوان یکی از بازیگران منطقه‌ای حائز اهمیت است. باید توجه داشت که اصولا برای ایران مطلوب‌تر آن است که نظم منطقه‌ای با مشارکت کنشگران منطقه حتی عربستان، ترکیه، پاکستان و سایر قدرت‌های منطقه‌ای منهای رژیم اسرائیل شکل بگیرد، البته به شرطی که مبتنی بر منطق کنسرت یا امنیت دسته‌‌جمعی باشد. زیرا در این صورت مداخله‌گری قدرت‌های بزرگ مانند آمریکا در منطقه به حداقل می‌رسد و به نوعی بخشی از سیاست ایران که منزوی شدن اسرائیل است نیز تامین می‌شود. اگر ترکیه نظم‌سازی و موازنه جدید در منطقه را با مشارکت ایران دنبال می‌کرد برای ایران واجد مسئولیت حداکثری بود اما از قبل مشخص بود چنین امکانی بعید است. چرا که ترکیه منابع هویتی و گفتمانی خود را به‌گونه‌ای تعریف می‌کند که حتی در رقابت با ایران قرار می‌گیرد و مکمل آن نیست. ایران و ترکیه جز در موارد خاصی مانند مساله کردی و تلاش برای حفظ یکپارچگی سرزمینی عراق و سوریه و تا حدودی میل به ایجاد و گسترش مردم‌سالاری در منطقه خیلی مخرج مشترکی در حوزه‌های دیگر ندارند. ضمن آنکه به هر حال اتحاد راهبردی ترکیه با ناتو، آمریکا و غرب نیز محفوظ است و هیچ کس
انتظار ندارد که این اتحاد در وخیم‌ترین شرایط نیز به انقطاع بینجامد.
بنابراین نوع کنشگری ترکیه در شرایط کنونی به لحاظ راهبردی در رقابت با ایران است و ما حداکثر می‌توانیم به لحاظ تاکتیکی برخی همکاری‌ها را قائل باشیم. حتی در مورد اتفاق نظر فعلی تهران و آنکارا در مورد تحولات قطر، یک رقابت راهبردی و در عین حال همکاری تاکتیکی مشاهده می‌شود. می‌توان این مساله را در مورد موضوعات دیگر نیز مشاهده کرد. بنابراین در مجموع هر‌قدر که ترکیه خود را خاورمیانه‌ای‌تر تعریف کند فضای رقابتی‌اش با ایران افزایش خواهد یافت. در حالی که اگر این کشور خود را به‌عنوان یک قدرت مرکزی با کارکردهای اقتصادی، به‌عنوان هاب انرژی و نقطه اتصال شرق و غرب نشان دهد در آن صورت بیشتر میل به تعادل پیدا می‌کند و می‌تواند مکمل ایران باشد. اما در شرایط فعلی که تا حدودی سیاست خارجی ترکیه یعنی تمایلات شخصی هیات حاکمه این کشور ایدئولوژیک شده است، همچنان وجوه رقابتی میان ایران و ترکیه از سطح همکاری‌هایشان برجسته‌تر است.
از سوی دیگر امروز شاهد افزایش تنشهای تروریستی در منطقه هستیم و حتی این تنشها تا ایران نیز نفوذ کرد. شاید یکی از دلایل این تشدید قدرت گروه‌های تروریستی این باشد که در منطقه با وضعیت آشوب و خلاء قدرت مواجه هستیم. بنابراین این وضعیت کمک می‌کند تا گروه‌های فروملی مانند داعش، القاعده و برخی جریان‌های قومی-مذهبی دیگر کارکردهای فراملی پیدا کنند. در گذشته نیز چند‌قطبی در منطقه وجود داشت اما مانند دوران جنگ سرد این گروه‌ها از یک چارچوب خاصی فراتر نمی‌رفتند. به‌عنوان مثال کردها در بحبوحه دهه هفتاد و جنگ سرد به نوعی در منطق بازی ابرقدرت‌‌های شرق و غرب و نایب‌های آنها یعنی ایران و عراق نقش‌آفرینی می‌کردند. اما امروزه وضعیت آشوب به‌گونه‌ای شده که کارکرد گروه‌های فروملی متفاوت شده است.
ما شاهد هستیم که بیشترین شمار دولت‌های فرومانده در حوزه غرب آسیا یعنی افغانستان، عراق، سوریه، یمن و تا حدودی پاکستان است و ضعف دولت‌های مرکزی به مرور باعث می‌شود که این شرایط برای گروه‌هایی که در خلاء و شکاف زندگی می‌کنند بیشتر شود. بر این اساس قابل پیش‌بینی است که این جریان‌های تندرو کم و بیش فعال باقی بمانند زیرا خلاء قدرت باعث می‌شود که انگیزه و توانی برای مقابله با آنها وجود نداشته باشد و در اصل این وضعیت به مشروعیت‌بخشی به گفتمان این جریان‌ها کمک می‌کند. بنابراین به نوعی تجدیدنظر‌طلب‌تر از هر تجدیدنظر‌طلبی خود را معرفی می‌کنند که ظاهرا این کالا در بازار سیاست خاورمیانه خریداران زیادی دارد.
دیدگاه تان را بنویسید