قاسم محبعلی، مدیرکل اسبق خاورمیانه وزارت امور خارجه درگفتوگو با مثلث
سیاست ایران؛ ثبات وحدت‌بخش
با توجه به اقدامات تروریستی که در تهران صورت گرفت، بسیاری معتقدند تحولات در خاورمیانه شکل تازه‌ای به خود خواهد گرفت. در این زمینه با قاسم محبعلی، مدیرکل اسبق خاورمیانه وزارت امور خارجه و کارشناس مسائل منطقه به گفت‌وگو نشستیم. محبعلی در گفت‌وگو با مثلث معتقد است در شرایط کنونی کشورهای عربستان، آمریکا و کشورهای حاشیه خلیج‌فارس تلاش دارند در ائتلافی با یکدیگر ضد ایران در منطقه وضعیت را به نفع خود پیش ببرند اما وی تاکید دارد که چون بخشی از سیاست‌های عربستان سعودی ناشی از ترسش در منطقه و برخی ناشی از حس جاه‌طلبی برای رهبری جهان اهل سنت است، بنابراین سیاست‌های ایران باید براساس منافع ملی ایجاد خاورمیانه صلح و ثبات در منطقه باشد تا کشور بتواند روند توسعه سیاسی و اقتصادی را دنبال کند. یکی دیگر از اصول سیاست خارجی ما این است که وحدت اسلامی و همبستگی اسلامی نقض نشود تا تفرقه در کشورهای اسلامی از بین برود و این موضوع باعث نشود تا قدرت‌های دیگر مثل اسرائیل از این تفرقه استفاده کرده و منافع خودشان را در منطقه دنبال کنند.
عربستان چه نقشی در تحولات خاورمیانه در برهه فعلی برعهده دارد؟
عربستان بعد از بهار عربی تهدید بزرگی احساس کرد و برهمین اساس وارد یک سلسله فعل و انفعالات در حمایت از بعضی از حکومت‌ها مثل مصر و درگیری با بعضی از کشورها به دلیل حمایت از یمن و برخی گروه‌های سلفی نزدیک به وهابیت شده است؛ همه اینها مجموعه اقداماتی است که عربستان انجام می‌دهد برای اینکه از بهار عربی که داشت تحولاتی را در خاورمیانه و در رژیم‌های عربی ایجاد می‌کرد و می‌توانست به عربستان سعودی و کشورهای خلیج‌فارس نیز سرایت کند، جلوگیری کند. در حال حاضر نیز عربستان دو مساله بزرگ دارد؛ یکی اینکه طبیعتا چگونه مساله یمن را به پایان برساند چون وارد یک جنگ فرسایشی شده است؛ دیگر اینکه براساس آنچه خود عربستان به نادرست اعلام می‌کند تهدید ایران و ترس از مداخلات ایران در برخی کشورهاست و بر این اساس تلاش دارد در این باره نیز مانع ایجاد کند. در هر صورت طبیعتا عربستان بر اساس آن مخاطرات زیادی را برای خودش و کشورهای دیگر به وجود آورده است.
بر این اساس معتقدید که عربستان همچنان سیاست‌های گذشته را دنبال می‌کند؟
عربستان سیاست‌های گذشته را دنبال می‌کند. بعد از روی کار آمدن ترامپ، ریاض فکر می‌کند یک فرصت تاریخی برایش ایجاد شده است لذا سعی دارد یک هژمونی در کشورهای عربی به وجود بیاورد ، ائتلاف ایجاد کند و با کمک آمریکا، ایران را تحت فشار قرار دهد. در نتیجه سیاست‌های عربستان همچون گذشته است اما شدت و سرعتش با شرایط گذشته تفاوت خواهد داشت.
طی هفته‌های گذشته شاهد بودیم به‌دنبال صحبت‌های امیر قطر، کشورهای عربی با هدایت عربستان سعودی مواضعی را در برابر قطر اتخاذ کردند. هر‌چند ترکیه به حمایت از قطر پرداخت اما به نظر شما نقش قطر و ترکیه در منطقه چیست؟
به نظر من این موضوع ریشه در اختلافات و رقابت‌های منطقه‌ای دارد. قطر و ترکیه از جریاناتی حمایت می‌کنند که گرایش اخوانی دارند اما برعکس عربستان سعودی از جریان سلفی در منطقه حمایت می‌کند. بنابراین اختلاف عربستان و قطر تا حد زیادی ریشه در رخدادها، وقایع و همچنین جریان‌های مختلف از دهه‌های گذشته تاکنون دارد.
اینکه کدام کشور میراث‌دار اصلی جریان سلفیت در جهان عرب خواهد بود، یکی از موضوع‌هایی است که ریشه اصلی اختلاف ریاض و دوحه را تقویت می‌کند. به‌گونه‌ای که قطر اعلام می‌کند که طیف وسیعی از سلفی‌ها و جریان‌های منتسب باید توسط دوحه رهبری شوند و در مقابل، ریاض داعیه رهبری جهان عرب و جریان سلفیت در کشورهای اسلامی را دارد.
در امتداد این وضعیت، باید توجه داشت که اختلاف‌های دیگری هم میان قطر و بحرین در ادوار گذشته و به‌خصوص در بحث جنبش‌های حاضر در بهار عربی وجود داشت که عربستان دقیقا روی این جنبش‌ها نظر منفی داشته و دارد و حتی سعی می‌کند تمامی این جریان‌ها را از بین ببرد. جنبش‌هایی که در بهار عربی حضور داشتند تا حدودی مورد حمایت قطر قرار گرفته بودند که شاخص‌ترین آنها را باید جریان اخوان‌المسلمین در مصر دانست. در این راستا شاهد بودیم که پس از انقلاب مصر اخوان‌المسلمین دست برتر را در قاهره داشت و نهایتا محمد مرسی روی کار آمد. این واقعه را باید مبدا و شروع‌کننده فاز جدیدی از اختلافات میان قطر و عربستان دانست؛ تا جایی که شاهد بودیم نظام رسانه‌ای و دستگاه اطلاعاتی عربستان تمام سناریوهای خود را برای به حاشیه راندن مرسی و به بن‌بست رساندن انقلاب مصر به کار برد.
نمونه این اختلاف‌ها در لیبی و تا حد زیادی در تونس اتفاق افتاد که کانون آنها را باید اخوان‌المسلمین و اختلاف‌های میان ریاض و دوحه دانست. در سوریه هم موارد اختلاف میان قطر و عربستان بسیار بود که البته به‌شدت حمایت از اخوان‌المسلمین نبود. از این جهت عربستان سعی داشت یک ائتلاف گسترده از کشورهای عربی منطقه به وجود بیاورد تا بتواند علاوه بر آنها قطر را زیر پرچم خود نگه دارد اما دوحه به دلیل مسائلی که پیش‌تر به آن اشاره شد، اختلاف زیادی با ریاض در این محورها داشت و همین موضوع باعث شد تا شاهد خیزش جدی تنش میان این دو کشور باشیم.
در تفسیر دیگر، صراحتا باید به این نکته توجه شود که وضعیت و نحوه برخورد با گروه‌های سیاسی و دینی در منطقه خاورمیانه و همچنین حاشیه خلیج‌فارس، بحث و محور اصلی اختلاف دو کشور به شمار می‌رود. در این بین باید توجه شود که عمان و حتی کویت در امتداد قطر خواهان پیروی از سناریوها و راهبردهای عربستان در حاشیه خلیج‌فارس و کشورهای منطقه نبودند؛ از این جهت شاهد هستیم که کویت و عمان در حال میانه‌داری و زیستن بدون جهت برآمدند. با وجود این آنچه مشخص است اینکه قطر سعی دارد بازی مستقلی را دنبال کند.
ترکیه از آنجایی که به جریان اخوان‌المسلمین نزدیک است بنابراین تمایل دارد که به نوعی وارد این بازی شود و نگذارد که قطر تسلیم عربستان سعودی شود. در بازه‌ای از زمان، قطر، ترکیه، تونس، سوریه و حتی حماس مواضع نزدیک به یکدیگر داشتند که اصلی‌ترین حلقه وصل آنها جریان اخوان‌المسلمین بود. از این‌رو آنها سعی داشتند در خصوص این محور روابط خود با یکدیگر را تنظیم کنند؛ اما آنچه در جریان وقایع چند وقت گذشته مطرح شده، نقش ترکیه در تنش جدید میان قطر و عربستان است.
بدون‌تردید ترکیه همانند گذشته از فرصت‌ها استفاده خواهند کرد و سعی می‌کنند مناسبات خود با قطر را در محورهای مختلف به‌خصوص روابط اقتصادی و انرژی تنظیم کنند. اما این باعث نمی‌شود بگوییم که روابط آنکارا و ریاض با یکدیگر دچار تنش می‌شود یا اینکه عربستان قصد داشته باشد ترکیه را علیه قطر مدیریت کند. بنابراین گرایش‌های آنها و تا حدودی منافع مشترک میان ترکیه با قطر و عربستان به صورت تنظیم‌شده پیش خواهد رفت و هیچ‌کدام نفی‌کننده دیگری نخواهد بود.
یکی از موضوعات مورد بحث در اینجا دیدگاه آمریکا به تحولات منطقه است. باتوجه به اینکه به نظر می‌رسد دونالد ترامپ دیدگاه نزدیکی به عربستان سعودی دارد به نظر شما نقش این کشور در تحولات خاورمیانه چیست؟
سیاست‌های دونالد ترامپ و از آنجا که دولت به صورت کامل در اختیار جمهوریخواهان قرار دارد این است که یک ائتلافی بین اعراب و اسرائیل ایران را تحت فشار قرار دهند تا سیاست‌های خاورمیانه‌ای‌شان را از این طریق پیش ببرند. بر این اساس بعد از دیدار آقای ترامپ از عربستان، این کشور محور فشار خود را بر ایران قرار داده است. کنگره آمریکا نیز در حال تصویب طر‌حی است که به اصطلاح خودشان تحریم‌های غیرهسته‌ای است که شامل تحریم‌های موشکی، تحریم‌های ضدتروریستی و مداخلات ایران در منطقه و مباحث حقوق بشر است. سیاست آمریکا، عربستان و اسرائیل در یک راستا قرار دارد و می‌تواند منافع ایران را تهدید کند. طبیعی است که آنها از هر ابزار ممکن برای تحت فشار قرار دادن ایران بهره ببرند.
به نظر شما در شرایط کنونی و باتوجه به حوادث تروریستی که در منطقه صورت گرفت، نقش ایران چیست؟
بخشی از سیاست‌های عربستان سعودی ناشی از ترس در منطقه و برخی ناشی از حس جاه‌طلبی است که برای رهبری جهان اهل سنت احساس می‌کند. طبیعتا سیاست‌های ما باید بر این محور قرار بگیرد که ببینیم منافع ملی ما چه چیزی را اقتضا می‌کند. منافع ملی کشورمان در حال حاضر اقتضا می‌کند که در خاورمیانه صلح و ثبات برقرار باشد تا کشورها بتوانند روند توسعه سیاسی و اقتصادی را دنبال کنند. یکی دیگر از اصول سیاست خارجی ما این است که وحدت اسلامی و همبستگی اسلامی نقض نشود تا تفرقه در کشورهای اسلامی از بین برود و این موضوع باعث نشود تا قدرت‌های دیگر مثل اسرائیل از این تفرقه استفاده کنند و منافع خودشان را در منطقه دنبال کند.
بنابراین سیاست ما درست در جهت عکس عربستان سعودی است که در حال حاضر به نوعی دنبال تفرقه و درگیری در جهان اسلام است.
دیدگاه تان را بنویسید