صعود چپ

رضا مجیدزاده : در حالی که در انتخابات اخیر پارلمانی در دانمارک، قدرت به ائتلاف راست میانه‎رو انتقال یافت، در اسپانیا، چهار شهر از بین پنج شهر مهم و پرجمعیت در اختیار تشکل‎های شهرداری چپگرا قرار گرفت. ضمن اینکه در انتخابات انگلستان چپگرایان توفیقی کسب نکردند اما در انتخابات بهمن ماه سال گذشته خورشیدی چپگرایان یونان توانستند اکثریت آرا را به دست آورند. هر‌چند قدرت‎گیری حزب سیریزا در یونان از دید بسیاری از صاحبنظران به مثابه چرخش همای سعادت در بالای سر چپگرایان اروپا تعبیر شد اما نتایج انتخابات انگلستان و دانمارک این تعبیر را تایید نکرد.

زمینه‎های گرایش به احزاب چپ و راست در اروپا
بحران مالی سال 2009 و تبعات آن خصوصا از انباشته بدهی برخی از کشورهای اروپایی موجب گشته است منتقدان سیاست‌های اتحادیه اروپا خصوصا احزاب چپگرا در برخی از کشورها در مواردی که ریاضت اقتصادی عرصه را بر شهروندان یک کشور تنگ می‎کند از اقبال‌عمومی برخوردار گردند. به‌ویژه چنین اقبالی در اقتصادهای ضعیف‌تر اروپا مانند یونان به چشم می‎خورد. اتحادیه اروپا از سال 2006 و پس از بحران تهدید روسیه به بستن شیر گاز اوکراین از یک طرف، حمله روسیه به گرجستان و بحران مالی ناشی از وام‌های بی‌پشتوانه از طرف دیگر در حال بازسازی ساختار خود بوده است.
در نتیجه بروز این بحران، ارزش یورو در برابر دلار به‌طور متناوب افت کرده، بیکاری خصوصا در کشورهای یونان، ایتالیا و اسپانیا افزایش یافته و اطمینان مصرف‎کنندگان خدشه‎دار شده است. به همین خاطر بانک مرکزی اروپا تلاش کرده است تا با اتخاذ سیاست‌های آسان‌سازی پولی، تقاضای کل را تحریک کرده و تورم 2درصدی را در این اتحادیه محقق سازد. فروش اوراق قرضه در اتحادیه اروپا و پایین نگاه داشتن نرخ بهره از جمله این سیاست‌ها بوده‎اند که مهمترین اثر آنها به شکل بدهکار شدن اکثر دولت‌های اتحادیه اروپا و ایجاد کسری بودجه شدید رخ نشان داده است. با این وجود آمارهای اقتصادی خصوصا در رقابت بین دلار-یورو نشان می‎دهد که هنوز اتحادیه اروپا با خروج از این بحران فاصله دارد و برای همین هم شهروندان این اتحادیه مخصوصا در کشورهایی با کسری بودجه بالای دولتی ناچارند تا به ریاضت اقتصادی تن دهند. ریاضت اقتصادی و دورنمای نه‌‌چندان روشن برای پایان آن موجب شده تا احزاب چپگرا در اروپا با اقبال نسبی مواجه شوند.

احزاب چپگرای یونان و اسپانیا
فعالیت حزبی در اسپانیا در هر دو سطح ملی و محلی به چشم می‎خورد؛ در سطح ملی دو حزب غالب عبارت است از حزب کارگران سوسیالیست اسپانیا یا PSOE که چپگراست و حزب مردم یا PP که گرایش به راست دارد. در این طیف، نام حزب پودموس podemos چپگرا نیز به چشم می‎خورد. البته تا چندی پیش کمتر کسی بود که نام حزب پودموس را شنیده باشد اما اکنون این حزب به مطرح‌ترین حزب سیاسی اسپانیا تبدیل شده است. خاستگاه این حزب به جنبشی علیه فساد و بی‎عدالتی در سال 2011 بازمی‎گردد که در پای مرام‎نامه آن امضای روشنفکرانی مانند خوان کارلوس موندرو دیده می‎شود. پودموس در زبان اسپانیایی به معنای «ما می‌توانیم» است که تکیه کلام باراک اوباما در انتخابات ریاست‌جمهوری ایالات‌متحده را به ذهن متبادر می‎کند. در پایگاه اینترنتی حزب پودموس، این حزب خود را به‌عنوان ابتکار عمل شهروندان و با هدف فعالیت‌های انتخاباتی معرفی کرده است که پابلو ایگلسیاس، سخنگوی رسمی آن است. رهبران این حزب روی رویکردهایی مانند سقف حقوق برای افراد پردرآمد تاکید دارند و این حزب هدف مذاکره مجدد درباره تعهدات بازپرداخت بدهی اسپانیا، پرداخت کمک‌هزینه‎ ثابت برای مخارج زندگی به همه شهروندان برای فقرزدایی و کاهش سن بازنشستگی به 60 سال را دنبال می‎کند. از نظر رویکرد سیاسی نیز حزب پودموس، به رسمیت شناختن دولت فلسطین، تغییر فرهنگ سیاسی، افزایش شفافیت و دموکراسی مشارکتی را در زمره برنامه‎های خود اعلام کرده است. ساختار مشارکتی حزب پودموس و موضع انتقادی آن در برابر سیاست‌های ریاضتی اقتصادی از مهمترین کامیابی آن در انتخابات اخیر است، به‌طوری که در این حزب هر یک از شهروندان می‎توانند سندی ارائه کنند که اصول حزب را تبیین کند و در نهایت رای مشارکتی اعضای حزب، پذیرش سند را تایید می‎کند. حزب سیریزا از منظر رویکرد ضدریاضتی همانند حزب پودموس است. سیریزا یا «اتحاد چپ رادیکال» در سال ۲۰۰۴ میلادی از به هم پیوستن شماری از گروه‌های کوچک چپگرای غیرپارلمانی و فعالان سیاسی منفرد تحت محوریت گروه سیناسپیسموس شکل گرفت. رهبر وقت سیریزا آلکوس آلاوانوس فلسفه وجودی سیریزا را ایجاد محفلی برای شکل‌گیری جریان چپ جدید به دور از راستگرایی سوسیال‌دموکرات‌ها و دگماتیزم استالینیستی کمونیست‌های یونانی تعریف کرد. استراتژی سیریزا بر مبنای اصول قدرتمندسازی فرودستان و ارتباط مستمر با جنبش‌های اجتماعی فعال طراحی شد. البته اقبال به سیریزا تنها به دلیل بدهکاری یونان و ریاضت اقتصادی از جانب انقباض مالی و پولی در این کشور نیست، بلکه سیاست‌هایی مانند میل به برداشت مالیات سنگین از سپرده‎های بانکی شهروندان یونانی نیز این کشش به سمت چپگرایی در یونان موثر بود. چون در نتیجه این ریاضت اقتصادی در طی سال‌های اخیر تولید ناخالص داخلی یونان بیش از ۲۵درصد کاهش پیدا کرده و بدهی ملی یونان از حدود صددرصد به بیش از ۱۷۰درصد تولید ناخالص داخلی افزایش یافته است. آلکسیس سپیراس در کارزار انتخاباتی یونان وعده داد که پرداخت نیمی ‌از 240 میلیارد یورو بدهی‌های یونان را به تعویق اندازد اما هنوز یونان با تبعات بدهی سنگین دست به گریبان است به‌طوری که در جدیدترین سیاست پولی این کشور، شهروندان می‎توانند روزانه تنها تا سقف 60 یورو از عابربانک‌های این کشور پول برداشت کنند.

ناکامی ‌احزاب چپ در انگلستان و دانمارک
در سال 2014، پس از اعلام نتایج انتخابات پارلمان اروپا، مشخص شد که احزاب افراطی راستگرا که وجه مشترک آنها، خارجی‌‌ستیزی و مخالفت با اتحادیه اروپاست، در تمامی‌ کشورها رشد داشته‌اند. در برخی از کشورها مانند انگلستان، دانمارک و فرانسه این گونه احزاب برنده کل انتخابات هم شده‌اند. در سوئد، حزب دموکرات‌های سوئد که حزبی‌ با سیاست‌های مهاجرستیزی و مخالفت با اتحادیه اروپاست، نزدیک به ده درصد رای آورد.
اکنون سوال این است که چرا عکس احزاب چپگرای یونان و اسپانیا، احزاب چپگرا در انگلستان و دانمارک با شکست مواجه شدند؟ یکی از مهمترین دلایل شکست چپگرایان در دانمارک به توجه اکثریت مردم به احزاب راستگرای مخالف مهاجرت به دانمارک مربوط می‎شود که موج اسلام‌هراسی که خصوصا پس از واقعه شارلی ابدو و جنبش پگیدا قوت گرفته است و پیش‌زمینه ذهنی قوی در کشورهایی مانند دانمارک دارد، از مهمترین علل موضع منفی دانمارکی‌ها نسبت به مهاجرت و اقبال به راستگرایان است. عکس یونان و اسپانیا که نگرانی از تبعات سیاست‌های ریاضت اقتصادی مردم را به سمت چپگرایان سوق می‌‌دهد، در دانمارک، نگرانی از مهاجرت و تبعات ناامنی اجتماعی آن به‌واسطه تبلیغات گسترده در اولویت‎بندی ‌ترجیحات رای‌دهندگان کارگر افتاده است. در نتیجه این تغییر اولویت‌ها، حزب مردم دانمارک، قدرت را از چنگ سوسیال دموکرات‌های این کشور در آورد.
در انگلستان نیز رویکردی مشابه در جریان بود و طرح‌های دیوید کامرون برای مذاکره مجدد درباره قوانین مهاجرت‎پذیری اتحادیه اروپا با اقبال مواجه گشت و او رقابت انتخاباتی را از اد میلیبند چپگرا برد. در نتیجه مواضع انگلستان و دانمارک درباره چانه‎زنی برای تغییر قوانین مهاجرت اتحادیه اروپا تقویت شده است. با این وجود اغلب نظرسنجی‌های انتخاباتی بریتانیا با قطعیت اعلام می‎کردند که کامرون شکست خواهد خورد. تونی بلر، نخست‌وزیر سابق انگلستان بر این باور است که حزب کارگر نتوانسته به تشریح برنامه خود برای آینده انگلیس بپردازد اما باید توجه کرد که عملکرد بلر در دوران نخست‎وزیری خصوصا مشارکت در جنگ خاورمیانه، یکی از مهمترین عوامل رویگردانی همای سعادت از چپگرایان انگلستان بوده است. محافظه‌کاران با آگاهی از نقاط ضعف خود می‎دانند که برنامه‎های ریاضت اقتصادی که دولت ائتلافی کامرون در پنج‌سال گذشته برای کاهش کسری بودجه در پیش گرفت، نارضایتی زیادی ایجاد کرده است. در طرف مقابل، مخالفین حزب محافظه‌کار نیز روی مسائل اقتصادی متمرکز شده و تلاش کردند تا از این طریق، آرای میلیون‌ها ناراضی انگلیسی از عملکرد حزب محافظه‌کار را به سمت خود جلب کنند. اما راستگرایان انگلستان با تمرکز و تاکید روی مساله همه‎پرسی درباره باقی‌ماندن یا خروج انگلستان از اتحادیه اروپا و موضوع بازنگری در قوانین مهاجرت پایگاه اجتماعی خود را حفظ کنند. اما شعارهای حزب ضد اتحادیه اروپا باعث شد بخشی از طرفداران خروج انگلیس از اتحادیه اروپا و ناراضی از عملکرد کامرون به این حزب گرایش پیدا کنند. تامین مسکن برای یک میلیون و سیصد هزار انگلیسی، تزریق هشت میلیارد پوند به سیستم بهداشت و تخفیف مالیاتی نیز از دیگر برنامه‎های حزب محافظه‌کار است که نظر شهروندان انگلیسی را جلب کرد. اما صرف نظر از علل برد کامرون، ژان کلود یونکر رئیس کمیسیون اروپا بر این موضع است که درها روی تغییرات کوچک در معاهدات اتحادیه اروپا باز است. با این حال یونکر و اکثریت رهبران اتحادیه اروپا با هرگونه تغییرات بنیادی از قبیل محدود کردن آزادی حرکت مردم در داخل این اتحادیه مخالفت کرده‌اند و این چیزی است که کامرون به‌دنبال آن است. با این وجود پیروزی کامرون در انتخابات بریتانیا موجب آسان‌سازی مسیر وی شده و به حفظ بریتانیا در اتحادیه اروپا کمک خواهد کرد و او می‎تواند موضوع ادامه عضویت در اتحادیه اروپا را آسانتر برای مردم این کشور بقبولاند.