گفتوگوی مثلث با ابراهیم متقی
دشمنی دیپلماتیک
اوباما با تایید توافق هسته‌ای در عمل به مشروعیت نظام جمهوری اسلامی ایران در مناسبات منطقه‌ای و بین‌المللی تن داد. او این دیدگاه خود را در گفت‌وگویی با توماس فریدمن روزنامه‌نگار مشهور آمریکایی نیز مطرح کرد
پس از توافق صورت گرفته در وین برخی این مساله را مطرح می‌کنند که شاید به دلیل تفاهمات حاصل‌شده میان ایران و آمریکا و گفت‌وگوهای طولانی دو طرف با یکدیگر بر سر مساله هسته‌ای، اکنون دیگر بحث تغییر رژیم که سال‌ها از سوی دولت‌های مختلف در آمریکا در قبال ایران دنبال شده است، از دستورکار آمریکا خارج شده باشد. در کل نظر شما راجع به این مساله چیست و آیا اصولا توافق صورت گرفته تاثیری در تغییر نگاه آمریکا به ایران دارد؟
یکی از مفاهیمی‌که در سال‌های بعد از پیروزی انقلاب اسلامی درباره راهبرد منطقه‌ای آمریکا نسبت به ایران مطرح شده را می‌توان موضوع مربوط به «تغییر رژیم» دانست. در دوران مختلفی این موضوع مطرح شده که آمریکا در چه شرایطی و براساس چه ابزارهایی به تغییر رژیم یا گزینه نظامی پرشدت علیه ایران مبادرت خواهد کرد؟ واقعیت آن است که در تفکر راهبردی آمریکا، این ذهنیت وجود دارد که ایران به مثابه تهدید راهبردی تلقی میشود. به همین دلیل است که کارگزاران اطلاعاتی، دفاعی، نظامی و امنیتی ایالات متحده از سازوکارهای مختلفی برای مقابله و محدودسازی قدرت ایران بهره گرفته‌اند.
تفکر بسیاری از نظریه‌پردازان، کارگزاران سیاست خارجی و مقامات عالیه جمهوری اسلامی ایران بر این امر قرار گرفته که آمریکا در صدد براندازی ساختار سیاسی ایران است. آنان نشانه‌هایی را مورد توجه قرار می‌دهند که مبتنی بر «سیاست اجبار» و «گسترش تهدیدات» آمریکا علیه ایران بوده است. برخی از پژوهشگران به‌ویژه «آنتونی بوویل» بر این اعتقادند که تسخیر سفارت آمریکا توسط ایران انعکاس نگرانی‌های درونی جامعه‌ای است که در سال 1332 مقامات آمریکایی توانستند کودتا علیه حکومت مصدق را از طریق سازماندهی گروه‌های مخالف در درون سفارت آمریکا پیگیری نمایند. به همین دلیل است که نشانه‌هایی از آمریکا هراسی زمینه لازم برای تردید نسبت به سیاست‌های راهبردی آمریکا را فراهم می‌سازد.
اگرچه تاکنون برخی از مقامات آمریکایی از جمله «کاسپار واینبرگر» وزیر دفاع ایالات متحده در دوران ریاست‌جمهوری رونالد ریگان بر این موضوع اصرار داشتند که باید مقابله با ایران ماهیت ساختاری و اجتماعی داشته باشد، اما هیچ‌گاه سایر مقامات رسمی آمریکا موضوع مربوط به تغییر رژیم را به‌عنوان سیاست رسمی کشور اعلام نداشته‌اند. به همین دلیل است که واینبرگر در سال 1987 مجبور به استعفا گردیده و به جای وی «فرانک کارلوچی» وزیر دفاع آمریکا گردید. هرچند در دوران کارلوچی، اقدامات تهاجمی متعددی توسط نیروهای نظامی آمریکا در خلیج‌فارس علیه ایران انجام شد، اما موضوع مربوط به تغییر رژیم در ادبیات راهبردی آمریکا مطرح نشده است.
در تمامی دوران تاریخی بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، مساله‌ای به‌عنوان «کاربرد گزینه نظامی» علیه ایران مطرح گردیده و همواره مقامات آمریکایی از احتمال کاربرد نیروی نظامی علیه ایران صحبت به عمل آورده‌اند. چنین نگرشی به مفهوم کاربرد نیروی نظامی برای تغییر رژیم نبوده است. آمریکایی‌ها بر این اعتقادند که تغییر رژیم در ایران، موازنه منطقه‌ای را در وضعیت بی‌ثباتی و آشوب قرار می‌دهد. به همین دلیل است که آنان تمایلی به اتخاذ سازوکارهای پرشدت برای مقابله با ایران ندارند. در عین حال می‌توان بر این موضوع تاکید داشت که مقامات آمریکایی در دوران مختلف تاریخی از دیپلماسی اجبار، سیاست تهدید و سیاست مهار ایران بهره گرفته و در برخی از ادبیات راهبردی خود از جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان دولت یاغی و محور شرارت نام برده‌اند.
با‌توجه به چنین فرآیندی می‌توان بر این موضوع تاکید داشت که دیپلماسی اجبار و سیاست تهدید آمریکا با هدف تغییر رفتار ایران بوده است. تحریم‌های گسترده علیه ایران نیز به‌عنوان نشانه‌ای از سیاست تهدید محسوب میشود. چنین تحریم‌هایی را می‌توان در زمره اقداماتی دانست که ساختار قدرت در ایران را با محدودیت‌های فراگیر روبه‌رو کرده، به‌گونه‌ای که زمینه انعطاف پذیری راهبردی به‌وجود آید. دیپلماسی هسته‌ای ایران و مذاکراتی که طی چند سال گذشته آغاز شده و به توافقنامه جامع هسته‌ای منجر گردیده را می‌توان انعکاس دیپلماسی اجبار آمریکا دانست.
بنابراین بهتر است پرسش به این صورت مطرح شود که سیاست مبتنی بر تهدیدات، دیپلماسی اجبار و سازوکارهایی که منجر به مهار ایران در سیاست بین‌الملل و محیط منطقه‌ای میشود، آیا در دوران بعد از توافق 14 جولای 2015 ادامه خواهد یافت؟ پاسخ به این پرسش کاملا مثبت است. واقعیت آن است که هرگونه دیپلماسی معطوف به مماشات و توافق ناشی از آن هیچ‌گاه قادر به کاهش تهدیدات نخواهد بود. زیرا هرگاه تهدیدات به نتیجه موثری در فضای سیاست بین‌الملل منجر شود، بازیگران تهدید‌کننده از انگیزه بیشتری برای ادامه تهدیدات برخوردار می‌شوند.
پس به نظر شما مذاکراتی که طی چندین ماه به‌طور مداوم صورت گرفته تاثیری در تغییر رفتار غرب نسبت به ایران ندارد؟
در این رابطه باید توجه داشته باشید مذاکرات هسته‌ای ایران و گروه 1+5 بعد از 22 ماه در روز 14 جولای 2015 به توافقی منجر گردیده که راهنمای کشورهای 1+5، شورای امنیت سازمان ملل و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در ارتباط با روند محدودسازی قابلیت هسته‌ای ایران و همچنین برطرف‌سازی تدریجی تحریم‌ها خواهد بود. هدف اصلی مذاکرات هسته‌ای از سوی ایران را می‌توان جلب اعتماد کشورهای نظام بین‌الملل برای حذف تدریجی تحریم‌ها دانست. در حالی‌که هدف بنیادین کشورهای گروه 1+5 را می‌توان در قالب راستی‌آزمایی مورد توجه و تحلیل قرار داد.
در چنین فرآیندی، ایران و کشورهای جهان غرب براساس دو هدف کاملا متفاوت وارد فرآیند دیپلماسی هسته‌ای شدند. هدف اولیه ایران معطوف به «حفظ دستاوردهای هسته‌ای» بوده است. دستاوردهای هسته‌ای در ادبیات روابط بین‌الملل براساس مفاهیمی همانند «قابلیت کامل، همه‌جانبه و فراگیر هسته‌ای» معنا پیدا می‌کند. چنین نگرشی به‌مفهوم آن است که ایران بتواند قابلیت‌های هسته‌ای خود را در‌فردو، نطنز و رآکتور آب سنگین اراک حفظ نماید. در ازای چنین رویکردی، کشورهای جهان غرب و بازیگران نظام جهانی در چارچوب گروه 1+5 درصدد برآمدند تا «قابلیت راهبردی ایران» را کاهش دهند.
درک این موضوع که مذاکرات با رویکرد مماشات چه نتایجی دارد، زمانی مشخص میشود که رویکرد نظریه‌پردازان سیاست بین‌الملل آمریکایی تحلیل شود. در این ارتباط، مرشایمر تاکید دارد: «در راهبرد مماشات، دولتی که در معرض تهدید قرار گرفته است، امتیازاتی به تجاوزگر می‌دهد که توازن قدرت را تغییر دهد. مماشات‌کننده معمولا می‌پذیرد که همه یا بخشی از قلمرو بازیگر ثالثی را تسلیم دشمن قدرتمندش کند. هدف از این اقدام، تعدیل رفتار تجاوزگر است. سوق دادن تجاوزگر به سمتی مسالمت‌جویانه‌تر و احتمالا تبدیل آن به یک قدرت هوادار وضع موجود، کار دشواری می‌باشد... طبق این استدلال، سیاست مماشات چون به مماشات کننده امکان می‌دهد حسن نیت خود را ثابت کند و توازن را به نفع دولت تغییر دهد که مماشات می‌کند، بنابراین امید دارد در نهایت از تجاوزگری قدرت بزرگ بکاهد... بعید است مماشات با یک دشمن خطرناک آن را به یک حریف مهربان‌تر و ملایم‌تر و از آن بعیدتر به یک دولت صلح دوست تبدیل کند. در واقع مماشات اشتهای دولت تجاوزگر به کشورگشایی را افزایش می‌دهد... قدرت‌های بزرگ برای آفند برنامه‌ریزی می‌کنند، دولتی که در قبالش مماشات میشود، هرگونه واگذاری قدرت توسط
دولت دیگر را نشانه ضعف می‌داند. در این صورت دولت تجاوزگر احتمالا برای کسب امتیاز بیشتر به اعمال فشار خود ادامه می‌دهد. دولتی که در پی به دست آوردن حداکثر قدرت ممکن نباشد، دولت عاقلی نیست.»
اگر خواسته باشیم رویکرد نظریه‌پردازانی همانند مورگنتاو، جرویس و مرشایمر در مورد الگوی رفتاری بازیگران قدرتمند در برابر بازیگران منطقه‌ای را تحلیل نماییم، در آن شرایط می‌توان به این جمع‌بندی رسید که دیپلماسی هسته‌ای، ماراتن مذاکرات هسته‌ای و توافقنامه هسته‌ای 14 جولای 2015 نمی‌تواند در زمره عواملی محسوب شود که مشکلات راهبردی ایران را کاهش داده یا اینکه زمینه ایجاد توافق بنیادین برای عادی‌سازی روابط جهان غرب با ایران را فراهم کند. سخنگوی کاخ سفید در این ارتباط بیان داشت: «رژیم بازرسی‌ها، حمله نظامی به ایران را هدفمند‌تر خواهد کرد. یکی از محاسن بازرسی‌های ویژه از ایران برای آمریکا آن است که زمینه افزایش اطلاعات در مورد اهداف مورد نظر برای اقدام نظامی احتمالی را فراهم می‌سازد.»
در یک ارزیابی کلی سابقه رویکرد معطوف به تغییر رژیم و سیاست تهدید علیه ایران چگونه بوده است؟ به چه دلایلی آمریکا در طول سالیان متمادی به‌دنبال تغییر رژیم و اعمال سیاست تهدید در ایران بوده است؟
بسیاری از اسناد امنیت ملی آمریکا این موضوع را مورد تاکید قرار می‌دهند که ایران دارای رویکردی تعارضی نسبت به ایالات متحده است. در نگرش مقامات و تحلیلگران موضوعات ایران در آمریکا، جمهوری اسلامی به‌عنوان کشوری تلقی میشود که دارای گرایش انقلابی است، در صدد تغییر موازنه قدرت منطقه‌ای بوده و آموزه‌های ارائه‌شده از سوی نهادهای بین‌المللی و قدرت‌های بزرگ را مورد انتقاد قرار می‌دهد. قدرت‌سازی ایران همواره یکی از دغدغه‌های اصلی مقامات و تحلیلگران موضوعات راهبردی در آمریکا و کشورهای اروپایی محسوب میشود.
بسیاری از اقداماتی که آمریکایی‌ها از آغاز پیروزی انقلاب اسلامی در دستورکار قرار دادند را می‌توان در قالب سیاست تهدید و سازوکارهای مهار ایران در سیاست جهانی دانست. براساس چنین نگرشی آمریکایی‌ها اقدامات متعددی را در مقابله با ایران به انجام رسانده‌اند. از جمله این اقدامات می‌توان به طراحی حمله نظامی عراق به ایران از طریق افرادی همانند «جورج بال» معاون خاورمیانه‌ای وزارت‌خارجه و «زبیگنیو برژینسکی» مشاور امنیت ملی آمریکا در دوران کارتر اشاره داشت. افراد یاد شده بر این اعتقاد بودند که هرگونه اقدام نظامی عراق علیه ایران، منجر به ظهور اهداف فرعی برای مقامات سیاسی ایران خواهد شد. در چنین فرآیندی بود که زمینه برای مذاکرات مک فارلین در تهران و در سال 1986 به‌وجود آمد.
در دوران ریگان، محدودیت‌های اقتصادی و امنیتی علیه ایران افزایش یافت. فروش تسلیحات به ایران که در معرض تهاجم نظامی عراق قرار گرفته بود با محدودیت و موانع بین‌المللی روبه‌رو شد. ریگان در بسیاری از مواقع ایران را به‌عنوان تهدید منطقه‌ای تلقی کرد. ریگان محور اصلی فعالیت «نیروی فرماندهی مرکزی» که جانشین «نیروی واکنش سریع» گردیده بود را مقابله با ایران دانست. اگرچه در سال 1986 مذاکرات مک فارلین در تهران انجام شد، اما در سال 1988 آمریکایی‌ها مبادرت به هدف‌گیری سکوهای نفتی، ناوچه‌های نیروی دریایی جمهوری اسلامی و هواپیمای مسافری کردند. چنین اقداماتی تماما به مثابه سیاست تهدید و محدودیت‌های راهبردی محسوب میشود.
سیاست تهدید آمریکا علیه ایران در دوران ریاست‌جمهوری جورج بوش پدر نسبتا کاهش یافت. علت آن را می‌توان در تغییر موازنه منطقه‌ای و ارتقای قدرت صدام حسین برای انجام اقدامات تهاجمی دیگر دانست. در چنین شرایطی بود که آمریکا جنگ دوم خلیج فارس علیه صدام حسین را سازماندهی کرده و به این ترتیب زمینه‌های کاهش محدودیت علیه ایران به‌وجود آمد. چنین فرآیندی تا سال 1993 ادامه پیدا کرد که به موجب آن «مارتین ایندایک» سیاست مهار دوجانبه علیه ایران و عراق را در دستورکار قرار داد.
در دوران ریاست‌جمهوری بیل کلینتون، محدودیت‌های اقتصادی و تکنولوژیک به دلیل نشانه‌های سیاست خارجی و داخلی ایران سازماندهی شد. گروه‌های اسرائیل‌محور در دوره اول ریاست‌جمهوری کلینتون نقش تهاجمی‌تری در برخورد با ایران داشتند. وارن کریستوفر، وزیر امور خارجه آمریکا در دوره اول ریاست‌جمهوری کلینتون محور اصلی نقش محدودکننده علیه ایران بوده است. روندهای محدودسازی ایران در دوران بعد از حادثه 11 سپتامبر 2001 افزایش یافت. چنین روندهایی را می‌توان در الگوهای تهاجمی سیاست خارجی آمریکا در دوران جورج بوش پسر مشاهده کرد.
اولین مرحله مذاکرات هسته‌ای ایران با کشورهای آلمان، فرانسه و انگلیس در سال 2003 انجام گرفته و منجر به تعلیق غنی‌سازی اورانیوم گردید. روندی که هیچ‌گاه شفاف‌سازی و اعتمادسازی ایران منجر به متقاعد شدن کشورهای غربی نگردیده و به این ترتیب زمینه برای از سر گیری روند غنی‌سازی به‌وجود آمد. روندی که زمینه‌های لازم برای صدور قطعنامه‌های 1696، 1737، 1747، 1803 و 1835 در دوران ریاست‌جمهوری جورج بوش پسر گردید. قطعنامه‌های یاد شده نشان می‌دهد که محور اصلی سیاست آمریکا در این دوران تغییر رژیم نبوده بلکه سازوکارهای افزایش تهدید برای کاهش قدرت ایران پیگیری شده است. در دوره ریاست‌جمهوری اوباما نیز قطعنامه 1929 صادر شد که آثار اقتصادی آن به همراه تحریم‌های یکجانبه آمریکا و اتحادیه اروپا، سیاست تهدید، مهار و محدودسازی ایران را تشدید کرد. در این دوران آمریکا توانست رژیم‌های تحریم را به‌عنوان محور اصلی سیاست راهبردی خود برای مقابله با ایران در دستورکار قرار دهد. در تمامی این دوران هیچ‌گونه نشانه‌ای از سیاست تغییر رژیم توسط مقامات اصلی و راهبردی آمریکا مطرح نگردیده و در دستورکار نهادهای امنیتی قرار نداشته است. سیاست تهدید، فشار
و محدودسازی در تمامی دوران به‌عنوان بخشی از واقعیت راهبردی آمریکا در مقابله با ایران محسوب میشود.
با‌توجه به تحولات صورت گرفته از این پس حوزه‌های همکاری، تضاد و تنش ایران و آمریکا در چه مواردی خواهد بود؟
مذاکرات هسته‌ای ایران و گروه 1+5 معطوف به اتخاذ سازوکارهایی برای کاهش تهدیدات علیه جمهوری اسلامی از طریق سازوکارهای صلح‌آمیز و مسالمت‌جویانه بوده است. دیپلماسی را می‌توان یکی از عناصر بنیادین قدرت ملی دانست. اهمیت دیپلماسی برای بهینه‌سازی موقعیت کشورها و ارتقای صلح بین‌المللی در شرایطی حاصل میشود که منافع ملی بازیگران از طریق سازوکارهای همکاری‌جویانه و مسالمت‌آمیز تأمین گردد. کشورهایی که در مسیر دیپلماسی قرار می‌گیرند، تلاش دارند تا به سایر بازیگران و نهادهای بین‌المللی تفهیم نمایند که درصدد گسترش بحران و تغییر موازنه قدرت نبوده و قواعد بنیادین سیاست بین‌الملل را مورد توجه قرار می‌دهند.
واقعیت این است که توافق برنامه جامع هسته‌ای ایران و گروه 1+5 نمی‌تواند زمینه‌های تنش‌زدایی در روابط ایران و آمریکا را به‌وجود آورد. در تفکر راهبردی ایران و آمریکا هیچ‌گونه نشانه‌ای از همکاری موثر امنیتی وجود ندارد. در این ارتباط، جان کری در 18 جولای 2015 بر این موضوع تاکید داشت که آمریکا در خصوص ایران متوهم نیست. او اعلام داشت که ایران و آمریکا متحد و دوست نیستند. اشتون کارتر، وزیر دفاع آمریکا نیز در آستانه سفر خود به اسرائیل بر این موضوع تاکید داشت که در توافق با ایران هیچ‌گونه نشانه‌ای از ممنوعیت در ارتباط با کاربرد ابزار نظامی در ارتباط با ایران وجود ندارد.
چنین مفاهیمی نشان می‌دهد که آمریکا هنوز از سازوکارهای مختلفی برای محدودسازی و مقابله با ایران بهره می‌گیرد. انعطاف‌پذیری ایران در فرآیند دیپلماسی هسته‌ای به جهان غرب، امتیازات زیاد داد. چنین امتیازاتی مانع از ادامه اقدامات محدودکننده در رابطه با ایران محسوب نمی‌شود. تایید کلی موافقتنامه هسته‌ای ایران و گروه 1+5 توسط شورای امنیت که در 20 جولای 2015 انجام گرفت، روندهای معطوف به دیپلماسی اجبار علیه ایران را بازتولید کرده است. بنابراین نمی‌توان نشانه‌هایی را ملاحظه کرد که زمینه همکاری و کاهش تهدیدات را به‌وجود آورد.
دیدگاه تان را بنویسید