گزارش امروز نشنال اینترست به قلم اریک آر. ترزولو:/توافق هسته ای ایران چگونه موجب تضعیف ان پی تی می شود؟

پایگاه اینترنتی نشنال اینترست در گزارشی به قلم اریک آر. ترزولو Eric R. Terzuolo نوشت:

دیپلمات ها و دیگر کارشناسان اغلب به «رژیم های» منع تولید و گسترش تسلیحات هسته ای - به عبارت دیگر، مجموعه قوانین، هنجارها، و فرآیندهایی که با هدف توقف گسترش سلاح های کشتار جمعی وضع شده است- اشاره می کنند. رژیم منع تولید و گسترش تسلیحات هسته ای -مبتنی بر پیمان منع تولید و گسترش تسلیحات هسته ای (ان پی تی) در سال 1968-، و آژانس بین المللی انرژی اتمی به عنوان نهاد اجرا کننده ان پی تی سابقه پرفراز و نشیبی توام با موفقیت و شکست دارد.
ان پی تی مانع از اجرای برنامه ساخت تسلیحات پیشرفته هسته ای در عراق در دوره دیکتاتوری صدام نشد. با وجود این، -همانطور که پس از حمله سال 2003 آمریکا به عراق معلوم شد- آژانس بین المللی انرژی اتمی که زیر نظر سازمان ملل قرار دارد، بعد از جنگ نخست خلیج فارس به خوبی از عهده وظیفه خود برای برچیدن زیرساخت های هسته ای عراق برآمد.
دیپلماسی فشرده دوجانبه آمریکا به جلوگیری از خروج کره شمالی از ان پی تی تا یک دهه کمک کرد. اما پیونگ یانگ بعداً در سال 2006 نخستین سلاح هسته ای خود را آزمایش کرد. ایران هم عضو ان پی تی است، با وجود این توانست تا مدتی از تعهدات خود در این پیمان سرپیچی کند.
حق با جیمز جفری، سفیر پیشین آمریکا در عراق است که گفت رد توافقنامه هسته ای ایران زمینه را برای امضای توافقی بهتر هموار نخواهد کرد. برنامه جامع اقدام مشترک(برجام) ظاهراً بهتر از توافقنامه ای است که با کره شمالی امضا شده بود. هر چند باید از مقایسه کردن دو توافقنامه خودداری کرد.
اما به نظر من، توافقنامه هسته ای ایران به منزله تغییری قطعی در نحوه رسیدگی جامعه بین المللی به موارد مشکوک تولید و گسترش تسلیحات هسته ای است. تصادفی نیست که در قطعنامه 2231 شورای امنیت سازمان ملل به صراحت قید شده است که این توافقنامه «نباید به عنوان یک الگو» قلمداد شود، اما این امیدی واهی بیش نیست.
به جای بحث درباره رژیم منع تولید و گسترش تسلیحات هسته ای، باید اذعان کنیم که پرونده ایران و کره شمالی موجب اتخاذ رویکرد موقت درباره موارد فردی مشکوک به تولید و گسترش تسلیحات هسته ای شده است. جامعه بین المللی ممکن است در آینده مجبور به رفع نگرانی های جدید مربوط به تلاش برخی کشورها برای دستیابی به سلاح هسته ای شود (شاید این اقدامات در واکنش به اقدامات گذشته یا آینده ایران صورت گیرد، اما الزاماً این طور نخواهد بود.)
منطقی است اگر توافقنامه هسته ای ایران را به عنوان الگویی برای موارد مشکوک احتمالی مربوط به تولید و گسترش تسلیحات هسته ای در آینده بررسی کنیم. برجام که با اجماع اعضای شورای امنیت سازمان ملل تصویب شد، به طور قطع در حال حاضر به بخشی از سابقه بین المللی تبدیل است، و کشورهایی که ممکن است در آینده تصمیم به تولید یا گسترش تسلیحات هسته ای بگیرند، متن برجام را به دقت مطالعه خواهند کرد، و اجرای این توافقنامه را مورد موشکافی قرار خواهند داد. راستی آزمایی مؤثر کار چندان ساده ای نیست. عقیده شخصی من این است که هنگام تلاش برای تضمین اجرای برجام همواره باید سابقه کلی رژیم ایران را مدنظر داشت. اما در عین حال، صرفاً نگاه به پشت سر و تمرکز بر گذشته، منطقی نیست.
بحث بین دو حزب جمهوریخواه و دموکرات آمریکا بر سر توافق هسته ای ایران بسیار داغ بوده است. با وجود این، نباید انتقاد از جنبه های خاص برجام را صرفاً به منزله حمله لفظی به رئیس جمهور و دولت وی دانست و به ماهیت این انتقادها بی اعتنا بود. برخی انتقادها مهم و مربوط به نحوه تلاش ما برای رفع نگرانی ها درباره تولید و گسترش تسلیحات هسته ای در آینده است. برای مثال اینکه سازوکار بازگشت تحریم ها تا چه حد معتبر است؟ درست است که آمریکا یا هر یک از دیگر اعضای شورای امنیت سازمان ملل که حق وتو دارند، می توانند مبنای قانونی برای اعمال دوباره تحریم ها علیه ایران ایجاد کنند، اما این اقدام به قیمت خروج ایران از توافقنامه و در نتیجه بر هم زدن توافقنامه تمام خواهد شد.
ایده کسب اکثریت آراء سه تا پنج کشور غربی عضو کمیسیون مشترک برجام نیز خیالی بیش نیست. فدریکا موگرینی، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا بیست و هشتم ژوییه در سفر به تهران به میل خود موهای خود را پوشاند، در حالی که در سفر به عربستان این کار را نکرد. همچنین وی بعداً درباره گفتگوهای ایران و اتحادیه اروپا در زمینه تجارت و انرژی در سطح مقامات بلندپایه تا آغاز سال آینده ابراز خوش بینی کرد. لوران فابیوس، وزیر امور خارجه فرانسه بیست و نهم ژوئیه به تهران سفر کرد تا اختلافات موجود را برطرف کند. در واقع هیچ از موارد گفته شده عجیب نیست، اما حاکی از آن است که عادی سازی روابط با ایران بیشتر به نفع شرکای اروپایی آمریکا خواهد بود تا خود این کشور، و این امر ممکن است منجر به بروز دیدگاههای متفاوت درباره ایران در آینده شود.
همچنین به نظر می رسد با وجود نقش بزرگی که برای راستی آزمایی اجرای توافقنامه هسته ای توسط ایران بر عهده آژانس بین المللی انرژی گذشته شده است، این توافقنامه نشان دهنده تضعیف عملی آژانس است. برای مثال، حل و فصل فهرست طویل و مستند مسائل حل نشده بین ایران و آژانس به جای اینکه شرط امضای برجام باشد، به مسئله ای حاشیه ای و فرعی تبدیل شد. شاید لازم بوده است برای تضمین دستیابی به توافق، مسائل حل نشده بین ایران و آژانس در حاشیه قرار گیرد، اما این امر در عین حال نشان می دهد که هدایت امور در دست طرف های مذاکره کننده با ایران است. این در حالی است که اعضای گروه پنج به علاوه یک، و اتحادیه اروپا متعهد شده اند پس از آنکه مدیر کل آژانس تا نیمه ماه دسامبر گزارش نهایی درباره تبادل نظر ها با ایران را بر اساس «نقشه راه برای شفاف سازی مسائل مهم گذشته و حال» ارائه کرد، قطعنامه ای را «با هدف مختوم کردن این پرونده» (ماده 14) به شورای حکام آژانس بین المللی انرژی اتمی ارائه کنند. به عبارت دیگر، در بهترین حالت، مسئله بین ایران و آژانس ، همانطور که در قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل تصریح شده است، بسیار پس از روز تصویب برجام خاتمه خواهد یافت.
هشدار علنی ایران به آژانس بین المللی انرژی اتمی در تاریخ یکم اوت درباره تبادل اطلاعات با سنای آمریکا حاکی از آن است که ایران خود را در جایگاهی قدرتمند در برابر آژانس می بیند. ایده محرمانه نگه داشتن ماهیت این سند مسئله ای قابل ملاحظه است. مدیر کل آژانس بین المللی انرژی اتمی گزارش های متعددی درباره شکست ایران در شفاف بودن و همکاری با این نهاد در خصوص «ابعاد نظامی احتمالی» برنامه هسته ای این کشور به شورای حکام ارائه کرده است که این گزارش ها در پایگاه اینترنتی آژانس در دسترس عموم است. برای مثال، گزارش نوامبر 2011 آژانس حاوی جزئیات درباره فعالیت های ایران در زمینه طراحی سلاح هسته ای است.
با توجه به این اسناد آژانس که به طور علنی منتشر شده است، می توان دستور کار بحث های ایران و آژانس را پیش بینی کرد. شاید تعیین یک دستور کار مشخص می توانست سوءظن ها را درباره بی اعتنایی به مسائل حل نشده بین دو طرف کاهش دهد. همچنین پافشاری ایران بر محرمانه ماندن اسناد، مانع از اعتمادسازی می شود. این خطر وجود دارد که کشورهایی که ممکن است در آینده اقدام به تولید و گسترش تسلیحات هسته ای کنند، وضعیت موجود بین ایران و آژانس را الگوی خود قرار دهند و اینگونه تلقی کنند که تا زمانی که شمار معدودی از کشورها هدایت و کنترل مذاکرات را برعهده دارند، بی احترامی به آژانس موجب بر هم زدن توافق نخواهد شد.
همچنین به موجب این توافقنامه، جدول زمانی نسبتاً طولانی برای رفع نگرانی های بعدی آژانس درباره فعالیت های هسته ای اعلام نشده یا فعالیت هایی که مطابق با برجام نیست، پیشنهاد شده است. 24 روز قید شده در توافقنامه (مراجعه کنید به ضمیمه یک، مواد78-75) با مفاد مربوط به بازرسی ها در کنوانسیون تسلیحات شیمیایی - که ایران عضو آن نیز هست- قابل مقایسه نیست. به موجب کنوانسیون تسلیحات شیمیایی، «شورای اجرایی سازمان منع تسلیحات شیمیایی» تنها 12 ساعت فرصت دارد درخواست یکی از اعضای این کنوانسیون را برای بازرسی در خاک یک کشور عضو دیگر رد کند. در عین حال برای در این درخواست، کسب اکثریت سه چهارم آراء اعضای شورا لازم است. همچنین این موضوع قابل ملاحظه است که به موجب برجام، نه تنها یک سازمان بین المللی مشخص، بلکه کمیسیون مشترک کشورهای امضاکننده برجام - کمیسیون موقتی که به واسطه توافق هسته ای ایجاد شده است-، اختیار تصمیم گیری نهایی را خواهند داشت.
این بخش از برجام که می گوید ایران «تایید می کند تحت هیچ شرایطی برای تولید یا دستیابی به هیچ گونه سلاح هسته ای تلاش نخواهد کرد» نیز مرا نگران می کند. ایران به عنوان یکی از اعضای ان پی تی ملزم به تعهدات فراگیر و مفصل تر، از جمله ممنوعیت تلاش برای تولید سلاح هسته ای یا دریافت کمک برای این کار (مراجعه کنید به ماده 2 ان پی تی) بوده است. چرا از همان لحن و ادبیات موجود در ان پی تی در برجام استفاده نشده است؟ آیا آنچه در این خصوص در برجام آمده است، جایگزین تعهدات ایران در ان پی تی می شود؟ در بخش بعدی برجام، به ان پی تی به منزله «مبنای» منع تولید و گسترش تسلیحات هسته ای اشاره شده است. اما این کار هم موجب کاهش نگرانی من نمی شود. پیام ضمنی استفاده از این لحن در برجام - دست کم برای کسی که با وسواس از منع تولید و گسترش تسلیحات هسته ای حمایت می کند- این است که تنها گروه کوچکی از کشورهای علاقه مند می توانند تعهدات تصویب شده توسط اکثریت کشورهای جهان را بازنویسی و تدوین کنند.
بار دیگر باید گفت داشتن چارچوبی از تعهدات هسته ای که ایران ملزم به آن باشد، بهتر از این است که چنین چارچوبی وجود نداشته باشد (اگر کنگره توافقنامه هسته ای ایران را رد کند، این چارچوب وجود نخواهد داشت). همه توافقنامه ها از دیدگاه یک یا چند کشور امضاکننده توافقنامه (معمولاً همه امضاکنندگان) نقاط ضعفی دارد. سند اصلی هر اندازه هم مستحکم باشد، راستی آزمایی برای مقابله با تولید و گسترش تسلیحات هسته ای لازم است.
اما هر مسئله ای که جامعه بین المللی بر سر آن با ایران توافق کند یا هر اقدامی که درباره ایران در حال حاضر یا در آینده نزدیک صورت دهد، در درازمدت پیامدهای گسترده ای خواهد داشت. باید از هم اکنون به این موضوع فکر کرد که توافقنامه هسته ای ایران با همه جزئیاتش، در زمان دیگری در آینده که به یک مورد دیگر تولید و گسترش تسلیحات هسته ای رسیدگی می شود، چگونه مورد ارزیابی قرار خواهد گرفت. شاید پایان دادن به رژیم منع تولید و گسترش تسلیحات هسته ای و استفاده از رویکردی جدید یا مجموعه ای از رویکردهای جدید به جای آن، اجتناب ناپذیر بوده است. نشست برای بررسی دوره ای عملکرد ان پی تی که هر پنج سال یک بار برگزار می شود، از جمله نشستی که ماه مه پایان یافت، چندان مطلوب نبوده است.
ان پی تی همواره به علت اینکه کشورها ملزم به پیوستن به آن نیستند، محدودیت هایی داشته است. هند، اسرائیل و پاکستان از جمله کشورهای دارنده تسلیحات هسته ای هستند که عضو ان پی تی نیستند. در عین حال، ممکن است دیپلماسی چندجانبه با دشواری هایی رو به رو شود. در حالی که به نظر می رسد گروه کوچکی از بازیگران اصلی می توانند تصمیم مؤثرتر و قاطع تری اتخاذ کنند. همچنین شاید دستیابی به توافق در چارچوب یک گروه کوچک آسان تر باشد.
در هر صورت، دستیابی به توافق هسته ای ایران مؤید آن است که ما وارد مرحله اتخاذ رویکردهای موقت در قبال نگرانی ها از تولید و گسترش تسلیحات هسته ای شده ایم که موجب استفاده از چارچوب های سیاسی مشخص می شود، برای مثال ایجاد کمیسیون مشترک که بخشی از توافقنامه هسته ای ایران است، یا تلاش های دوجانبه و مذاکرات شش جانبه (با مشارکت آمریکا، کره شمالی، کره جنوبی، ژاپن، چین و روسیه) که در مقابله با بلندپرازی های هسته ای کره شمالی چندان موفقیت آمیز نبود. شاید با اتخاذ رویکردهای موقت به نتایج بهتری دست یابیم، اما اجرای موفقیت آمیز توافقنامه هسته ای ایران مستلزم تلاش سخت است، و ما باید در قضاوت کردن در طول این روند و درس گرفتن برای موارد احتمالی در آینده محتاطانه عمل کنیم.