آیا می‌توان به همکاریهای منطقه‌ای کشورهای حوزه خلیج فارس و ایران امیدوار بود؟
منطقهگرایی جدید؛ عناصر اطمینان‌ساز
از دیدگاه ژئوپلتیکی، نظریه‌های گوناگونی درباره منطقهگرایی ارائه شده که در این میان هدف، ایجاد منطقه خاص و تلاش برای تامین اهداف مشترک ذکر شده است. در یک همکاری منطقه‌ای، کنشگر اصلی دولت‌ها هستند؛ نکته قابل توجه در منطقهگرایی این است که با واژگانی چون ناسیونالیسم و‌ملت گرایی در تضاد بوده و تجربه منطقهگرایی را هم بیشتر در فردای جنگ جهانی و ویرانی قاره سبز مشاهده کرده‌ایم. اساس این رهیافت بر منطق کارکردگرایی و نظریه پردازی دیوید میترانی استوار است: «روندهای جدید فوق ملی نه تنها به نیازهای رفاهی جدید جامعه جواب می‌گوید، بلکه فضای ناامنی آنارشیک بین‌المللی را نیز متحول خواهد کرد.» از منظر این دیدگاه، دولت‌های ملی برای پرهیز از تنازعات سیاسی و نیل به همکاری در سطوح مختلف باید برخی از حوزه‌های کاری خود را به نهادهای فراملی واگذار کنند؛ همکاری در زمینه‌های رفاهی با گذشت زمان امکان تسری به حوزه‌های سیاسی را دارد. گرچه در دهه شصت‌و‌هفتاد انتقادهایی بر این نظریه وارد شد. با این وجود، همزمان با رشد همگرایی در اروپا و جنوب شرق آسیا و تکاپو میان کشورهای آمریکای جنوبی برای ایجاد بلوک جدید اقتصادی این دیدگاه مجددا
مورد توجه قرار گرفت.
البته به‌رغم همگرایی و همگنی‌های روزافزون در مناطق مختلف دنیا، منطقه خاورمیانه همچنان در واگرایی متعدد به دلیل تنش‌های قومی و مذهبی و نابسامانی سیاسی و اجتماعی به سر می‌برد و هرگونه اقدام در راستای ایجاد اتحادیه جدید و حل‌وفصل اختلافات به دلیل عدم درک مشترک از تهدیدها و نیز دخالت‌های خارجی با دشواری‌هایی روبه‌رو شده است. ایران در منطقه بحران‌خیز خاورمیانه از بازیگران اصلی و تاثیرگذار بر فرآیند تحولات سیاسی - اقتصادی است؛ در کنار کشورهایی چون عربستان، مصر و عراق، «ایران» همواره در شکل‌گیری ترتیبات جدید امنیت منطقه‌ای و موازنه قدرت، نقش خویش را به خوبی ایفا کرده است. موضوع امنیت در واقع مهمترین نگرانی کشورهای منطقه به ویژه ایران و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس بوده است. این ناامنی و زیاده‌خواهی‌های برخی از کشورها با دخالت نیروهای بیگانه نه تنها سد محکمی در قبال هرگونه همکاری اقتصادی و تشریک مساعی در قبال مسائل مختلف شده، بلکه زمینه‌ساز جنگ‌های خونین‌تری نیز شده است. تجاوز نظامی هشت ساله عراق علیه ایران، اشغال کویت و نیز لشکرکشی آمریکا و همپیمانان آن برای خلع سلاح نیروهای بعثی نمونه‌ای از گسترش تضادهای
سیاسی و عقیدتی میان کشورهای منطقه محسوب می‌شود. بدون تردید بیشتر کشورهای منطقه به دلیل اختلافات مرزی و تنش قومی و مذهبی، فاقد اراده مستقل برای همکاریهای مشترک در زمینه اقتصادی و فنی هستند. گرچه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، کشورهای محافظه‌کار عرب به رهبری عربستان و همفکری غرب با تشکیل شورای همکاری خلیج فارس مانع بزرگی بر سر گسترش روزافزون قدرت طبیعی ایران شدند، با این وجود، این شورا هم به دلیل ساختار ناهمگن و اختلافات عدیده بر سر چگونگی تنظیم مناسبات با قدرت‌های منطقه‌ای و خارجی نتوانست راهبرد مشترکی را درپیش گیر‌د؛ به‌طوری‌که عمان و کویت به همراه قطر تلاش داشته و دارند که با واقع‌بینی سیاست‌های مستقل‌تری در روابط با همسایه قدرتمند خود اتخاذ کنند. در این میان یکی از موانع اصلی ناامنی در منطقه، تلاش‌های همسوی اسرائیل و غرب بر سر ایجاد همکاریهای مشترک بین ایران و همسایگانش در منطقه و ایجاد جنگ روانی به دلیل فعالیت‌های صلح‌آمیز هسته‌ای بوده و هست. متاسفانه برخی از کشورهای منطقه به ویژه عربستان با تهدید خواندن این فعالیت‌ها برای امنیت منطقه تلاش کردند از هرگونه گشایش در همکاریهای منطقه‌ای و حل و فصل
اختلافات براساس منطق گفت‌وگو جلوگیری کنند. در هر صورت پس از روی کار آمدن دولت یازدهم و اتخاذ سیاست تنش‌زدایی در عرصه بین‌الملل و مذاکرات طولانی توام با عقلانیت، منجر به توافق وین شده و اقدامات اسرائیل و همگامی عربستان با ارائه تصویر نادرست از ایران و تهدید خواندن آن با شکست روبه‌رو شده است. بنابراین فرصت مناسبی برای برون‌رفت از پیش‌فرض‌های نادرست و فرآیند‌اعتماد سازی میان ایران و همسایگانش پدیدار گشته است. اجرایی‌شدن تفاهم وین در هر صورت فرصت مناسب و سازوکار درست برای پی‌ریزی روابط مستحکم میان ایران و کشورهای حوزه خلیجفارس است.
از دیگر عوامل تسریع‌کننده مناسبات ایران و کشورهای کرانه حوزه خلیجفارس، جد‌شدن تهدیدات افراط‌گرایی و رشد گروه‌های سلفی - تکفیری است. دخالت عربستان و کشورهای همسو برای ایجاد تغییرات تحمیلی در ساختار سیاسی دولت سوریه و نیز دخالت در امور عراق، نه‌تنها سودی در پی نداشته بلکه گروه تروریستی داعش در نقش عنصر تهدید‌گر امنیت حامیان خویش نمایان شده است. همچنین لشکرکشی عربستان سعودی برای اشغال یمن و بازگرداندن مجدد تاج و تخت به منصور‌هادی با هزینه‌های فراوانی در عرصه نظامی وسیاسی روبه‌رو شد. در چنین شرایط دشواری، وزیر امور‌خارجه ایران پس از بازگشت از مذاکرات با گروه 1+5 در وین برای تبیین مواضع ایران و آمادگی کشورمان برای ورود به همکاریهای جدید منطقه‌ای دوره جدیدی از رایزنی‌های دیپلماتیک را آغاز کرده است. هدف اصلی این رویکرد نیز افزایش حضور ایران در مسائل سیاسی منطقه، به‌نوعی تعریف گسترده‌تر از حلقه‌های امنیتی خود، پیوند‌زدن امنیت خود به امنیت منطقه، افزایش قدرت چانه‌زنی و تهدید‌زدایی در محیط پیرامونی اعلام شده است.
در این میان با رایزنی عمان و قطر قرار است گفت‌وگوهای منطقه‌ای تحت عنوان «جی7» بین ایران و شش کشور حاشیه‌خلیج فارس در اواخر شهریور ماه برگزار شود. ایران در راهبرد کلان خویش از امنیت مشاع یا امنیت به هم وابسته دفاع کرده و دوره قبلی آمادگی‌اش برای ورود به همکاریهای سازنده با همسایگانش را اعلام کرده است.
از نظر ایران حضور نیروهای بیگانه نه تنها کمکی به امنیت‌سازی در منطقه آشوب‌زده خلیجفارس نمی‌کند، بلکه خود عاملی بر کشیدگی اوضاع سیاسی و گسترش اختلاف است. ایران طرح مشخصی را برای عوامل اصلی و برهم زننده امنیت منطقه از جمله سوریه و عراق و نیز یمن دارد. در مورد سوریه از آغاز بحران از یک راه‌حل سازنده و گفت‌وگوهای ملی میان گروه‌های مختلف سیاسی سوری حمایت کرده و در این مسیر از همکاری با روسیه، چین و کشورهای منطقه برای ایجاد ثبات و صلح حمایت می‌کند؛ درمورد عراق نیز همکاری گروه‌های سنی و شیعی را راه‌حل مطمئن در برون‌رفت از مشکل می‌داند. رویکرد جدید ایران برای کاهش و کنترل بحران‌های فزاینده منطقه‌ای براساس «تطابق و همسویی» با نگاه عمگرایانه تدوین شده است.
همچنین در دولت تدبیر و امید برای برقراری تعادل در بهره‌گیری از عناصر ایدئولوژیک و عناصر ژئوپولیتیک، اقدامات مناسبی در حال شکل‌گیری است. ایران برعکس تبلیغات رسانه‌های وابسته به اسرائیل و برخی از کشورهای عربی نگاه حاصل جمع صفر به مسائل منطقه ندارد؛ گرچه از متحدان خویش در منطقه به دلیل منافع راهبردی همچنان حمایت می‌کند با این وجود، نوع نگاه ایران براساس اتحاد دنیای اسلام و عبور از مسائل اختلاف‌انگیز شیعی- سنی است. راه‌حل تسریع در گفت‌وگوها، ورود به فاز جدید برای همگرایی منطقه‌ای میان ایران و شش کشور همسایه در این نکته اساسی نهفته است که درک مشترکی از تهدیدات داشته باشند. از دیگر سو برای عبور از شرایط دشوار، شروع مذاکرات غیررسمی در میان رهبران کشورهای منطقه مدنظر است. رهبران این کشورها در پرده آهنین ارتباطات رسمی و تشریفاتی محصورند و حل و فصل مسائل از کانال‌های رسمی به سختی انجام می‌گیرد. در حالی‌که منطق تز همگرایی منطقه‌ای در کنار بازیگران رسمی دولتی برای ارتباطات فنی و رفاهی بر کانال غیررسمی تاکید می‌کند. در این میان شروع دیالوگ‌های فرهنگی و سیاسی میان نخبگان دانشگاهی و پر‌رنگتر شدن نقش تقریب مذاهب برای
زدودن اختلافات مذهبی می‌تواند اثر‌گذار باشد. بنابراین ایران و کشورهای حوزه خلیجفارس برای عبور از دوران سخت و رسیدن به یک تفاهم اصولی باید همکاری خویش را از مسائل فنی و رفاهی شروع کنند؛ علایق مشترک فراوانی در این حوزه موجود است که می‌تواند ایران و کشورهای حاشیه خلیجفارس را به فرآیند همکاری چند‌سویه ترغیب نماید. عضویت ایران و عربستان در کنار دیگر اعضای شورای همکاری خلیجفارس در سازمان اوپک باتوجه به افت شدید قیمت نفت و نیازهای مالی مشترک مسیر روشنی برای آغاز فصل جدیدی از روابط فیمابین است. همچنین عضویت در سازمان کنفرانس اسلامی به‌عنوان نهاد منطقه‌ای تاثیرگذار می‌تواند مکانیزم مناسبی در حل و فصل بحران‌های منطقه‌ای باشد. گرچه فقدان اجماع سیاسی میان کشورهای منطقه برای آغاز روابط اصولی براساس منافع مشترک مشهود است با این وجود، شرایط منطقه خلیجفارس به حدی بحرانی است که گزینه‌ای غیر از تعاملات دیپلماتیک و منطق گفت‌وگو میان ایران و همسایگانش وجود ندارد. در هر صورت به‌رغم اختلافات و تضاد سیاسی و ایدئولوژیکی کشورهای منطقه خصوصیات مشترکی دارند که آنها را ناگزیر به گفت‌وگو می‌کند. البته در کنار تعاملات اقتصادی،
فعال‌سازی گفتگوهای فرهنگی هم می‌تواند زمینه‌ساز همگرایی باشد. چرا که عامل فرهنگی عنصر حیاتی در روابط بین کشورهای منطقه است و بسیاری از اختلافات و منازعات سیاسی خود ریشه فرهنگی دارد. درک مشترک از فرهنگ اسلامی، عامل اساسی در پیوند ملت‌هاست اما متاسفانه در دهه‌های گذشته بیشترین تاکید بر اعتمادسازی در حوزه نظامی - سیاسی شده است.
دیدگاه تان را بنویسید