سیاست غرب برای فرو بردن خاورمیانه در هرج و مرج عمدی است یا حاصل بی‌کفایتی آنان؟
لبنانیزه کردن دولت‌های خاورمیانه
اکنون سال‌هاست که خاورمیانه گرفتار هرج‌و‌مرج است و هر سالی که می‌گذرد موج‌جدیدی از بی‌ثباتی، خونریزی و رنج و مشقت برای مردم منطقه از راه می‌رسد.
اکنون سال‌هاست که خاورمیانه گرفتار هرج‌و‌مرج است و هر سالی که می‌گذرد موج‌جدیدی از بی‌ثباتی، خونریزی و رنج و مشقت برای مردم منطقه از راه می‌رسد. از افغانستان تا عراق و از لیبی تا سوریه، سیاست خارجی کشورهای غربی مستقیما عامل بخش عمده‌ای از هرج و مرجی است که امروزه در خاورمیانه شاهدیم که به شکلی فزاینده این منطقه را به سوی بی‌ثباتی سوق داده است.
اما یکی از پرسش‌های همیشگی روزگار ما این است که آیا این بی‌ثباتی و بی‌ثبات کردن‌ها نتیجه بی‌کفایتی راهبردهای کشورهای غربی است یا راهبردی حساب شده از سوی غرب برای ایجاد عامدانه هرج و مرج، بالکانیزه کردن کشورها و تشدید تنش‌های فرقه‌گرایانه در این منطقه؟
جنگ 30ساله جدید
افراد خاصی در درون تشکیلات آمریکا بین خاورمیانه امروزی و جنگ سی‌ساله در اروپای قرن هفدهم مقایسه‌هایی به عمل آورده‌اند که پرفسور لری گودسون از کالج جنگ نیروی زمینی آمریکا یکی از آخرین آنهاست. با اینکه مشابهت‌های یافت شده بین اروپا و خاورمیانه به هیچ روی دقیق نیستند، ولی این مقایسه در درون محافل ژئواستراتژیست غربی به شکل نوعی محور بحث درآمده است.
جنگ سی‌ساله یک دوره تاریخی پیچیده است که طی آن صفی از بلوک‌های قدرت بنا بر دلایلی متنوع به جنگ‌ها و کشمکش‌های متعددی دست زدند. بر‌اساس تعریف دایره‌المعارف بریتانیکا: «هرچند ریشه کشمکش‌هایی که به این جنگ‌ها انجامید به سال‌ها پیش‌تر بازمی‌گشت، این جنگ به شکل متعارف آن در سال 1618 آغاز شد، یعنی زمانی که فردیناند دوم امپراتوری آتی روم مقدس در نقش خود به‌عنوان پادشاه بوهم، کوشید تا مطلق‌گرایی کاتولیک رومی را در مناطق تحت سلطه خود تحمیل کند و در نتیجه اشراف پروتستان بوهم و اتریش دست به شورش زدند.»
این جنگ به سرعت گسترش یافت و اکثر قدرت‌های بزرگ اروپایی را که یا معتقد بودند این فرصتی برای شکست دادن قدرت‌های همسایه‌شان است یا توسط نیرویی که به اراضی آنها تجاوز کرده بود پایشان به این کشمکش کشیده شده بودند، درگیر کرد که مورخان آن را یکی از ویرانگرترین دوره‌های تاریخ اروپا می‌دانند. روستاها، شهرهای کوچک و بزرگ مورد تجاوز قرار گرفتند و توسط مزدورانی که برای بلوک‌های قدرت متفاوت می‌جنگیدند، چپاول شد و قاره اروپا را به نابودی کشاند.
جنگ سی‌ساله با امضای یک رشته معاهدات در سال 1648 خاتمه یافت که از آنها با عنوان «صلح وستفالیا» یاد می‌شود؛ صلحی که نظم سیاسی جدیدی را به شکل کشورهای مستقلی که با یکدیگر همزیستی داشتند، در اروپا تثبیت کرد (هرچند برخی مورخان در مورد اهمیت حق حاکمیت ملی وستفالیانی اختلاف‌نظر دارند.) جیمز بیست سفیر پیشین کانادا در یوگسلاوی، بلغارستان و آلبانی، طی یک سخنرانی در سال 2007 از سیستم وستفالیایی با تعبیر تعیین شدن اصول اساسی حق حاکمیت ملی؛ اصل تمامیت ارضی و عدم‌مداخله در امور دولت‌های ملی یاد کرد و افزود اگرچه نظم وستفالیایی مکررا نقض شده، اما گذر زمان از اهمیت خود این اصول چیزی نکاسته است.
در جولای 2014 ریچارد هاس، مدیر پیشین برنامه‌ریزی سیاستگذاری وزارت امور خارجه آمریکا و رئیس شورای روابط خارجی، در مقاله خود با عنوان «جنگ سی ساله جدید»، خاورمیانه امروزی را با اروپای قرن هفدهم مقایسه کرد. هاس نوشت که خاورمیانه احتمالا در آینده نیز گرفتار بی‌نظمی و آشوب خواهد بود مگر آنکه نظم محلی جدید ظهور یابد: «در حال حاضر و تا آینده‌ای قابل پیش‌بینی - تا زمانی که نظم منطقه‌ای جدید ظهور نیافته یا همه نیروها خسته و فرسوده نشده‌اند - خاورمیانه بیش از آنکه مشکلی برای حل کردن باشد، وضعیتی برای مدیریت کردن خواهد بود.»
همانطور که یک سال پیش گزارش کردم، این نظم محلی جدید ممکن است به شکل یک اتحاد خاورمیانه‌ای ظهور یابد.
تجزیه خاورمیانه
شواهد فراوانی حاکی از وجود یک دستورکار حداقل در دست برخی از استراتژیست‌های داخل آمریکا برای نابود کردن دولت - ملت‌ها و بالکانیزه کردن خاورمیانه و تبدیل آن به کشورهای کوچک، میکرو‌کشورها و مینی‌کشورها وجود دارد؛ کشورهایی که چنان ضعیف و سرگرم جنگ و جدال با یکدیگر خواهند بود که قادر به متحد شدن علیه قدرت‌های استعماری خارجی - و به‌خصوص شرکت‌های چند‌ملیتی غربی- نخواهند بود. پس از یک دوره طولانی ویرانگری و هرج و مرج در منطقه، مردم خاورمیانه ممکن است چنان از تبعات جنگ هراسان شوند که نظم تحمیل شده غربی‌ها را به‌عنوان راهی برای خاتمه یافتن جنگ‌ها بپذیرند، حتی اگر همین نیروهای غربی مسئول ایجاد آن هرج و مرج‌ها و آشوب‌های غیرقابل تحمل شده باشند.
رد راهبرد بالکانیزه کردن را می‌توان دست کم تا اوایل دهه 1990 پی گرفت، یعنی زمانی که مورخ
انگلیسی-آمریکایی برنارد لوئیس مقاله‌ای نوشت که در شماره سال 1992 فارن‌افرز، نشریه شورای روابط خارجی، با عنوان «بازاندیشی درباره خاورمیانه» به چاپ رسید. او پتانسیل چند پاره شدن منطقه و فرو رفتن آن را در «هرج و مرجی از فرقه‌ها، قبایل، مذاهب و احزاب متخاصمی که با یکدیگر مشاجره و نزاع می‌کنند» به تصویر می‌کشد. با اینکه لوئیس در مقاله‌اش می‌نویسد این فقط یک «احتمال» در میان بسیاری از احتمالات دیگر است، ولی وضعیت ترسیم شده از سوی او شباهت بی‌کم و کاستی با وضعیتی دارد که امروزه در کشورهایی چون عراق و لیبی شاهدیم.
«یک احتمال دیگر که حتی بنیادگرایی می‌تواند در آن نقش داشته باشد، چیزی است که این اواخر مد شده و آن را «لبنانیزه کردن» می‌نامند. اکثر کشورهای خاورمیانه - مصر و ایران در این میان استثنایی واضح هستند - طی چند دهه اخیر و به شکل مصنوعی ایجاد شده‌اند و در برابر چنین روندی آسیب‌پذیرند. اگر قدرت مرکزی به شکل قابل توجهی تضعیف شود، در این کشورها نه جوامع مدنی واقعی وجود دارد که نظم سیاسی را در کنار هم نگه دارند و نه حس مشترکی از هویت ملی یا وفاداری تعیین‌کننده‌ای به یک دولت - ملت.»
لوئیس در ادامه می‌نویسد: «در این صورت چنین کشوری- همانطور که در مورد لبنان اتفاق افتاده است - در هرج و مرجی از فرقه‌ها، قبایل، مذاهب و احزاب متخاصمی که با یکدگر مشاجره و نزاع دارند، فرو می‌رود و چند پاره می‌شود. اگر اوضاع وخیم شود و دولت‌های مرکزی ضعیف شوند و فروبپاشند، همین اتفاق می‌تواند نه تنها در کشورهای خاورمیانه فعلی بلکه در جمهوری‌های تازه‌استقلال‌یافته شوروی سابق نیز رخ دهد که در آنها مرزهای مصنوعی از سوی اربابان امپراتوری سابق ترسیم شده و هر جمهوری را با موزائیکی از اقلیت‌ها و ادعاها به شکلی از اشکال یا از سوی همسایگانشان باقی گذاشته است.»
هنری کیسینجر، وزیر امور خارجه اسبق آمریکا و عضو شورای روابط خارجی در سخنانی در مدرسه فورد در سال 2013، تمایل خود را برای مشاهده بالکانیزه شدن سوریه و تبدیل آن به مناطقی کم‌وبیش نیمه خودمختار فاش کرد و علاوه بر آن مقایسه‌ای بین این منطقه با اروپای گرفتار جنگ سی ساله انجام داد: «سه نتیجه احتمالی وجود دارد؛ پیروزی اسد، پیروزی سنی‌ها، یا پیامدی که در قالب آن ملیت‌های مختلف برای همزیستی با یکدیگر توافق کنند اما در مناطق کم‌وبیش نیمه خودمختار نتوانند یکدیگر را مورد سرکوب قرار دهند، این پیامدی است که من ترجیح می‌دهم شاهد آن باشم. اما این دیدگاه طرفداران چندانی ندارد... از طرف دیگر به نظر من اسد باید برود، ولی فکر نمی‌کنم که کلید کار این باشد. کلید حل ماجرا شبیه اروپای بعد از جنگ سی ساله است، زمانی که گروه‌های مسیحی مختلف یکدیگر را کشتند تا وقتی که سرانجام به این نتیجه رسیدند که باید با یکدیگر زندگی کنند اما در واحد‌های جغرافیایی جداگانه.»
ایجاد یک «امارت سلفی» در سوریه
در ماه می سال جاری، گروه دیدبان قضایی، مجموعه‌ای از مدارک پیش‌تر طبقه‌بندی شده متعلق به وزارت دفاع و وزارت امور خارجه آمریکا را منتشر کرد. یکی از این مدارک مهم حاوی گزارش سال 2012 آژانس اطلاعات دفاعی بود که فاش می‌کرد قدرت‌های حامی اپوزیسیون سوریه - کشورهای غربی، کشورهای خلیج‌فارس و ترکیه- خواهان ایجاد یک امارت سلفی در شرق سوریه به منظور منزوی کردن رژیم سوریه هستند: «نیروهای اپوزیسیون می‌کوشند کنترل نواحی شرقی سوریه را در دست بگیرند و استان‌های غربی عراق (موصل و انبار) به‌علاوه برخی از مناطق هم‌مرز با ترکیه را به آن ملحق کنند. کشورهای غربی، کشورهای خلیج‌فارس و ترکیه از این اقدامات حمایت می‌کنند. اگر وضعیت خوب پیش نرود، احتمال تشکیل یک امارت سلفی اعلام شده یا اعلام نشده در شرق سوریه وجود دارد و این دقیقا همان چیزی است که قدرت‌های حامی اپوزیسیون خواهان آن هستند تا از این طریق رژیم سوریه را که عمق استراتژیک گسترش تشیع (عراق و ایران) قلمداد می‌شود، منزوی کنند.»
این مدرک می‌افزاید: «گروه داعش نیز می‌تواند یک دولت اسلامی را از طریق اتحاد خود با سایر سازمان‌های تروریستی در عراق و سوریه اعلام کند.»
بالکانیزه کردن عراق
تجزیه عراق به سه منطقه مجزا هدفی بوده که عده بسیاری در داخل تشکیلات آمریکا از زمان تهاجم سال 2003 این کشور به عراق دنبال کرده‌اند؛ هرچند ترکیه عضو ناتو شفاها با تشکیل یک کشور کردنشین در شمال مخالفت کرده است. در سال 2006 نقشه بالقوه‌ای از یک خاورمیانه فرضی در آینده از سوی سرهنگ دوم رالف پیترز منتشر شد که عراق را به سه‌منطقه تقسیم شده به تصویر می‌کشید: یک عراق سنی در غرب، یک کشور شیعه عرب در شرق و یک کردستان آزاد در شمال.
با اینکه این نقشه بازتاب دکترین رسمی پنتاگون نبود، اما شمایی از آنچه را در ذهن برخی از استراتژیست‌های نظامی و حامیان ارشد این ایده و نیز بسیاری از دیگر صاحبنظران غربی درباره راهبرد اتخاذ شده برای عراق می‌گذشت، نشان می‌داد.همان گونه که تحلیلگر ژئوپلتیک اریک دریتسر در مقاله‌ای که به تازگی در نیو ایسترن اوتلوک منتشر شده اشاره کرده، لسلی گلب رئیس بازنشسته شورای روابط خارجی در مقاله‌ای در نیویورک تایمز گفته است که محتمل‌ترین نتیجه در عراق می‌تواند «یک راه‌حل سه کشوری باشد: کردها در شمال، سنی‌ها در مرکز و شیعیان در جنوب.» سوریه در این نقشه همچنان به‌عنوان کشوری یکپارچه نشان داده شده است، هرچند که دلیل آن می‌تواند این باشد که جنگ وکالتی این کشور تا سال‌ها بعد شروع نشده بود. اسرائیل نیز ممکن است در دهه‌های آینده اراضی بیشتری را به اشغال خود درآورد.
کشوری متفاوت، راهبرد مشابه
همین الگوی بالکانیزه کردن و هرج و مرجی که در عراق و سوریه شاهدیم، در مورد لیبی نیز مصداق دارد. به‌دنبال جنگ سال 2011 ناتو در این کشور شمال آفریقا، این کشور در ورطه هرج‌و‌مرج فرو رفت و عملا به سه بخش تقسیم شده است که مناطق مجزایی در شرق کشور، در شمال غرب و در جنوب غرب ایجاد شده است. لیبی اکنون کشوری ناکام و عاری از دولت مرکزی است و جنگی قبیله‌ای در آن جریان دارد که در آن شبه‌نظامیان رقیبی که زمانی در کنار یکدیگر می‌جنگیدند، اکنون علیه یکدیگر اسلحه به دست گرفته‌اند.
معامله اتمی ایران می‌تواند نشانگر آغازی جدید برای راهبرد ژئوپلتیک غرب در خاورمیانه باشد که طی آن این کشورها با قدرت‌های منطقه‌ای برای ترویج ثبات و احتراز از مداخله نظامی (یا مداخله به شکل وکالتی) همکاری کنند. بیایید امیدوار باشیم که چنین چیزی حقیقت داشته باشد و غرب انبوه برنامه‌های بی‌ثبات‌کننده‌ای را که سال‌ها دنبال می‌کرده، متوقف خواهد کرد.
اما محتمل‌ترین سناریو، تداوم راهبرد بالکانیزه کردن است که همگی ما انتظارش را داریم؛ تا زمانی که نظم محلی جدید ظهور کند؛ نظمی که البته توسط و برای منافع آمریکا طراحی خواهد شد.
دیدگاه تان را بنویسید