محسن شریعتی‌نیا درگفت‌وگو با مثلث
آمریکا با مرحله افول قدرت فاصله دارد
به گفته شریعتی‌نیا درباره بحث تغییر تمرکز آمریکا از خاورمیانه به سمت شرق آسیا دو دیدگاه وجود دارد؛
فرضیه اصلی این بحث «افول قدرت آمریکا» در مقایسه با 20 سال پیش است و در این میان یکی از عناصر مطرح‌شده بحث قدرت‌گرفتن چین و وابستگی آمریکا به این کشور است. در ابتدا توضیح دهید که آیا شما چنین فرضیه‌ای را قبول دارید؟
بحث افول آمریکا در ایران به شکل دقیقی مطرح نشده است؛ اگر به لغتنامه دهخدا مراجعه کنیم، افول به معنای غایب و ناپدید شدن است اما این مساله در مورد آمریکا اتفاق نیفتاده و این کشور همچنان یک ابرقدرت در جهان است. بنابراین کاربرد افول قدرت در مورد آمریکا دقیق نیست و با واقعیت‌ها و موقعیت کنونی آمریکا همخوانی ندارد. در رابطه با کاهش قدرت نیز باید گفت که اصولا مفهوم قدرت در علم روابط بین‌الملل مفهوم بسیار پیچیده‌ای است. قدرت اقتصادی آمریکا کاهش یافته به این دلیل که بعد از جنگ جهانی دوم حدود 50درصد از تولید ناخالص داخلی جهان در اختیار آمریکا بود اما امروز این رقم بسیار کاهش داشته و به 16 درصد رسیده است. بنابراین به لحاظ قدرت و جایگاه اقتصادی آمریکا در جهان می‌توان گفت که کاهش قدرت در این حوزه رخ داده است. البته باوجود این کاهش قدرت، هنوز اقتصاد آمریکا بزرگترین اقتصاد جهان است و بالاترین تولید ناخالص داخلی را نیز این کشور به خود اختصاص داده است. هنوز تولید ناخالص داخلی آمریکا 17418 میلیارد دلار است، در حالی که این رقم در مورد چین 10380 میلیارد دلار است.
اما باید توجه داشت که قدرت تنها در انحصار حوزه اقتصاد نیست و حوزه‌های مختلفی را شامل می‌شود، مانند حوزه نظامی که در این حوزه، آمریکا با فاصله نسبت به سایرین هنوز قدرت برتر جهان است. در حوزه قدرت نرم، آمریکا یک سری توانمندی‌هایی دارد که دیگر کشورهای قدرتمند به‌ویژه چین فاقد آن هستند. در نهایت در یک حوزه بسیار مهم به نام قدرت ساختاری وجود دارد که در نهادهای بین‌المللی به‌خصوص نهادهای پولی و مالی متجلی می‌شود. در این حوزه نیز این کشور همچنان قدرت برتر است. بنابراین این بحث پیچیده را نمی‌توان خیلی ساده بیان کرد و در قالب یک جمله گفت که آمریکا نسبت به 20 سال پیش افول کرده است.
یکی از دلا‌یلی که بعضا باعث می‌شود این گمان حاصل شود که قدرت آمریکا رو به کاهش است، بحثی است که از جانب خود مقامات آمریکایی مطرح می‌شود مبنی بر اینکه چون آمریکا می‌خواهد به سمت جنوب شرق آسیا برود باید نفوذ یا حضور نظامی‌اش را در منطقه خاورمیانه کاهش دهد. باتوجه به این مساله می‌توان گفت که امروز آمریکا توان آن را ندارد که به‌طور همزمان در چند نقطه از جهان حضور پررنگ داشته باشد؟
تا امروز با وجود مطرح شدن این بحث، اما آمریکا فقط از یک نقطه خاورمیانه خارج شده که عراق است. در خلیج فارس هنوز یکی از پررنگ‌ترین حضورها را آمریکا دارد و در مورد اسرائیل نیز این کشور بیشترین حمایت و کمک‌ها را به آن ارائه می‌دهد. در پرونده هسته‌ای ایران نیز شاهد بودیم که آمریکا طرف اصلی گفت‌وگوی ایران بود و نهایتا توافق میان ایران و آمریکا حاصل شد. بنابراین روی زمین نشانه‌های جدی از تغییر جایگاه آمریکا و کمرنگ شدن حضورش در خاورمیانه را نمی‌بینیم. عمدتا بحث‌هایی از این دست مطرح می‌شود که قرار است آمریکا حضورش را در خاورمیانه کم کند. در این خصوص باید میان حضور و مداخله تفکیک قائل شد؛ مداخله آمریکا در خاورمیانه طی سال‌های اخیر کمتر شده است که دو دیدگاه در این رابطه وجود دارد. برخی معتقدند که آمریکا دلیلی برای مداخله نمی‌بیند و عامدانه مداخله نمی‌کند. به بیان دیگر توان مداخله را دارد.
برخی نیز بر این باور هستند که این کشور توان مداخله را ندارد. اما باید مدنظر داشت که در برهه کنونی آمریکا درگیر جنگ با داعش در خاورمیانه است. گرچه انتقاداتی به نقش و اراده آمریکا در این رابطه وارد می‌شود اما این واقعیت که نیروی هوایی آمریکا درگیر جنگ با داعش است را نمی‌توان انکار کرد. جدای از این مساله راجع به تغییر تمرکز آمریکا به سمت شرق آسیا نیز دو دسته بحث مطرح است؛ 1- تاریخ آینده جهان همچنان که هیلاری کلینتون در مقاله معروفش اشاره کرده در آسیای شرقی و نه در عراق و افغانستان نوشته خواهد شد و آمریکا می‌خواهد نقش اصلی را در نوشتن تاریخ روابط بین‌الملل در قرن 21 برعهده داشته باشد، بنابراین به آن سمت حرکت خواهد کرد.2- ممانعت از تسلط چین بر شرق آسیا و هژمونیک‌شدن نظم منطقه‌ای در آن نقطه از جهان. با وجود این تفاسیر آمریکا به لحاظ توان نظامی و به لحاظ پراکندگی پایگاه‌هایش در سراسر جهان، توان عملیات در هر نقطه از جهان را دارد.
با توجه به نوع تعاملی که آمریکا بر سر مساله ایران و کوبا داشت می‌توان گفت که آمریکا از این پس در حوزه سیاست خارجی‌اش بیشتر از طریق قدرت نرم و دیپلماسی وارد عمل خواهد شد؟
در این دو مساله ذکر شده، دیپلماسی به‌عنوان یکی از ابزارهای قدرت آمریکا بیشتر به کار گرفته شده و اساسا رویکرد دولت باراک اوباما رویکردی است که در آن از قدرت دیپلماتیک بیش از هر عنصر دیگری استفاده می‌کند. اما به‌دنبال اتفاقات و توافقاتی که در روابط آمریکا با ایران و کوبا حاصل شد، این مساله مطرح است که آیا به دلیل ضعف این اتفاقات افتاده یا قدرت و همچنین آیا نظام بین‌الملل در حال دگرگونی است؟ من این احتیاط علمی را دارم و نمی‌توانم چنین نتیجه کلانی از دو رخدادی که در عرصه بین‌الملل رخ داده، حاصل کنم. توجه داشته باشیم که در کنار مذاکره با ایران و کوبا، آمریکا به جنگ با داعش و نیروهای افراطی در افغانستان و پاکستان مشغول است و در قبال روسیه نیز ابزارهای قدرت سخت را به کار می‌گیرد. بنابراین طیف ابزارها همچنان در سیاست خارجی این کشور به کار گرفته می‌شود.
در حال حاضر این‌گونه مطرح است که چین به یک چالش جدی برای آمریکا تبدیل شده است. به نظر شما ایالات متحده آمریکا چه نگرانی‌هایی از جانب کشوری چون چین دارد؟
رابطه چین و آمریکا پیچیده‌ترین رابطه قدرت‌های بزرگ در وضعیت فعلی است به دلیل اینکه از یک طرف روابط تجاری دو کشور حدود 590 میلیارد دلار است و چین 1270 میلیارد دلار از اوراق قرضه آمریکا را خریداری کرده است. همچنین تقریبا 50 هزار شرکت آمریکایی در چین فعال هستند و چین نیز سرمایه‌گذاری‌های مهمی در آمریکا انجام داده است. تنها در ایالت‌کالیفرنیا، چین حدودا شش میلیارد دلار سرمایه‌گذاری انجام داده است. به علاوه 127 مکانیسم گفت‌وگو و همکاری منظم میان دو کشور وجود دارد.
از طرف دیگر چین یکی از تهدیدات بالقوه علیه آمریکا محسوب می‌شود و در حوزه‌های وسیعی دو کشور با یکدیگر اختلاف دارند. آمریکایی‌ها مدعی هستند که چین بزرگترین سیستم حمله سایبری علیه آمریکا را به‌کار گرفته و بیشترین جاسوسی سایبری را از این کشور انجام داده است. بنابراین این رابطه پیچیده را نمی‌توان به متغیرهای محدودی کاهش داد و بر‌اساس آن گفت که چین تهدیدی علیه آمریکاست یا بالعکس. درواقع دو کشور در وضعیت فعلی، در مدیریت این روابط پیچیده موفق عمل کرده‌اند و توانسته‌اند سطح تعارض را پایین نگه دارند و روند همکاری و رقابت را پیش ببرند. اما در کل نگرانی‌های آمریکا چند دسته است که اولین و مهمترین نگرانی، ارتقای موقعیت چین به هژمون در شرق آسیاست که آمریکا بسیار مصمم است جلوی این اقدام را بگیرد. دومین نگرانی تبدیل شدن چین به یک ابرقدرت جدید است. بر‌اساس پژوهشی که دانشگا‌‌هاروارد بر مبنای مصاحبه با نخبگان سیاست خارجی آمریکا صورت داده، آمریکایی‌ها یک خط قرمز در قبال چین دارند و آن نیز تبدیل شدن چین به قدرت اول در جهان است. آمریکایی‌ها معتقدند که رهبری آمریکا در جهان نباید به مخاطره بیفتد. در حوزه‌های جدید نیز بر این
باورند که چین حملات بسیار گسترده سایبری را علیه آمریکا سازمان داده و ادامه می‌دهد. در رابطه با اقتصاد نیز واشنگتن مساله کسری تجاری با چین را مطرح می‌کند؛ چون حدود 423 میلیارد دلار از 590 میلیارد دلار رابطه تجاری، صادرات چین به آمریکاست که اولا کسری تجاری ایجاد کرده و دوما با انتقال خط تولید شرکت‌های آمریکایی به چین، بخشی از اشتغال در آمریکا از بین رفته است. همچنین رقابت‌پذیری محصولات صنعتی آمریکا کاهش یافته است. این مسائل مجموعه نگرانی‌هایی است که آمریکا در حوزه روابط با چین در سطوح روابط دوجانبه و جهانی مطرح می‌کند.
باتوجه به سیاست‌های دوجانبه واشنگتن-پکن در قبال یکدیگر، در میان‌مدت آیا دو کشور همچنان سیاست‌های رقابتی تعاملی را حفظ خواهند کرد؟
در روابط دو کشور روزانه مسائل جدیدی مطرح می‌شود اما در آینده قابل پیش‌بینی با وجودی که جنبه رقابت در الگوی همکاری و رقابت میان دو کشور در حال افزایش است، بعید به نظر می‌رسد که آمریکا و چین دچار درگیری نظامی شوند. چینی‌ها با همکاری برای آمریکا در بیرون از حوزه آسیا پاسیفیک مشکلی ندارند. آنها همکاری با آمریکا در بیرون از منطقه فوری امنیتی را می‌پذیرند حتی نخبگانشان از این مساله استقبال می‌کنند. برای آمریکا نیز اگر چین رهبری آمریکا در جهان را به شکل آشکار یعنی به‌گونه‌ای که روسیه به چالش می‌کشد به چالش نکشد، آنها می‌توانند روابط پر‌افت و خیزشان را با چین ادامه دهند.
دیدگاه تان را بنویسید