آیا جنگ سرد دیگری در راه است؟
بازی سرنوشت‌ساز
برای لحظاتی، این بازی را تجسم نمایید: ست سوم رقابت والیبال بین تیم‌های روسیه و آمریکا از سری رقابت‌های جام‌جهانی است. تیم متحول شده روسیه، دو ست قبلی را به تیم نسبتا قدرتمند آمریکا باخته و اگر این ست را هم ببازد، شکست بدی خواهد خورد. از این رو با چنگ و دندان در برابر بازیکنان تیم آمریکا مقاومت می‌کند تا حداقل ست سوم را برده و بازی را به ست‌های دیگر بکشاند که شاید بازی را ببرد و اگر شکست هم خورد حداقل امتیازی از آن بگیرد. هر دو تیم، از تیم‌های مطرح و شناخته شده والیبال جهانی هستند که آمریکا طی سال‌های اخیر، قدرت برتر این رشته بوده و روسیه از دوران اوج خود فاصله گرفته اما با متحول کردن تیم خود، در پی بازیابی جایگاه گذشته است. دو تیم استراتژی متفاوتی برای بازی انتخاب کرده‌اند. آمریکا که خیالش از بابت حضور در جمع مدعیان نهایی راحت است، خود را به آب و آتش نمی‌زند و منتظر فرصت و اشتباه حریف می‌ماند. اما روسیه چیزی برای از دست دادن ندارد و برای رسیدن به جمع مدعیان، ناگزیر از امتیاز‌گیری و بازی هیجانی است. تصویر شماتیک فوق، تا حدودی بازتاباننده تحولات کنونی در روابط روسیه و آمریکاست. چند صباحی است که زنگ خطر شروع جنگ سرد دیگری در محافل سیاسی، آکادمیک، پژوهشی، رسانه‌ها و مطبوعات به صدا درآمده و همگان نسبت به شکل‌گیری دور جدیدی از جنگ سرد میان دو ابرقدرت سابق هشدار می‌دهند که نمونه بارز آنها، هشدارهای مکرر هنری کیسینجر و میخائیل گورباچف است. تحرکات اخیر روسیه در میدان نبرد سوریه باعث شده که شدت و دامنه این هشدارها تشدید شود و برخی این اقدامات مسکو را از چشم‌انداز جنگ سردی به نظاره و تحلیل بنشینند. سوال ما این است: آیا جنگ سرد دیگری در راه است؟
بازی روس‌ها در زمین سوریه
گزارش‌های خبری اخیر از میدان نبرد در سوریه حاکی از تشدید تحرکات روسیه و فعال‌تر شدن نظامیان این کشور است. در همین ارتباط، نیویورک‌تایمز در تاریخ 14سپتامبر گزارش داد روسیه چندین دستگاه تانک پیشرفته تی-90، 15 مورد توپخانه هوویتزر، 35 دستگاه نفربر زرهی، 200 نفر نیروی دریایی و تجهیزات لازم برای اسکان حداقل 1500 نفر در لاذقیه سوریه را به این منطقه انتقال داده است. دلایل متعددی برای فعال‌تر شدن روسیه در میدان نبرد سوریه مورد توجه صاحبنظران قرار گرفته است. برخی آن را نتیجه نبردهای میدانی و شکست نیروی وفادار به اسد دانسته و برخی دیگر، آن را نتیجه‌فرصت طلبی ژئوپلتیکی پوتین در روزهای پس از توافق هسته‌ای ایران می‌دانند. روزنامه گاردین، سیاست‌های این روزهای پوتین در سوریه را نتیجه سیاست‌های اشتباه آمریکا و متحدان منطقه‌ای آن می‌داند. بر‌اساس ادعای این روزنامه، روسیه در سال 2012 طرحی پیشنهاد داد که بر‌اساس آن، اسد نیز از قدرت کنار می‌رفت تا راهی برای حل و فصل مسالمت‌آمیز این بحران حاصل شود. اما آمریکا و متحدان آن، طرح مسکو را رد کرده و بر تغییر رژیم از طریق زور تاکید کردند.
تفاوت‌های تنش‌های کنونی با دوران جنگ سرد
آنچه در سال‌های اخیر و در رابطه بین روسیه و آمریکا رخ داده، تفاوت چشمگیری با دوران جنگ سرد دارد که به چند مورد مهم از آنها اشاره می‌شود:
1- دامنه رقابت‌ها و حتی رویارویی‌های نیابتی طرفین، قابل مقایسه با دوران جنگ سرد نیست. دیگر خبری از حوزه نفوذ غربی - شرقی، سیستم دوقطبی متصلب و یارکشی علیه طرف دیگر نیست و حوزه کنش طرفین مخصوصا روسیه به‌شدت محدود شده است. روسیه حتی در خارج نزدیک خود نیز دچار مشکل است و نمی‌تواند منویات و اهداف مدنظر خود را پیاده کند. آمریکا هم نه قدرت و نفوذ دوران دوقطبی و نه توانایی مانور در اقصی نقاط جهان را دارد.
2- باید به این امر مهم توجه داشت که دو ابرقدرت سابق در دوره جنگ سرد، علاوه بر رقابت‌ها و تنش‌های سخت نظامی و اقتصادی، رقابت نفس‌گیر و مهم دیگری در حوزه ایدئولوژی داشتند. تقابل ایدئولوژیک از محورهای اساسی جنگ سرد بود. طوری که با پایان جنگ سرد، جنگ ایدئولوژیک نیز تا حدود زیادی از بین رفت. در حالی که امروزه، رقابت و جنگ ایدئولوژیک معنای چندانی ندارد و روسیه به‌رغم برخورداری از حکومتی اقتدارگرا، در حوزه اقتصادی به سمت بازار آزاد روی آورده است.
3- قدرت و اراده‌ای بین بازیگران برای از سرگیری جنگ سرد وجود ندارد. روسیه به اندازه کافی در داخل با مشکلات متعددی روبه‌روست که توان عرض اندام جدی در سطح جهان و حتی منطقه را نداشته باشد. آمریکا هم دیگر توان و تمایل بازگشتن به آن دوران را از خود نشان نداده است. طرفین سعی بر آن دارند که تنش‌های موجود را مدیریت کرده و از تبدیل شدن آنها به بحران‌های خطرناک جلوگیری کنند. از همین رو، جان کری اخیرا در واکنش به خبر افزایش تعداد موشک‌های بالستیک قاره پیمای روسیه، خطر احتمال بازگشت به دوران جنگ سرد را گوشزد کرده و اظهار داشت: «هیچ‌کس دلش نمی‌خواهد به گذشته و به دوران جنگ سرد باز‌گردیم.» دقیقا به دلیل همین اراده مدیریت تنش‌هاست که اخیرا اشتون کارتر، وزیر دفاع آمریکا با همتای روس خود مذاکره کرده و راه‌های کاستن از تنش‌ها و درگیری‌های احتمالی را بررسی کرده‌اند.
4- اروپا نیز گرایشی به سوی جنگ سرد از خود نشان نمی‌دهد. کشورهای اروپایی عمده توجه و تمرکز خود را معطوف به مسائل داخلی از جمله مشکلات اقتصادی و ایجاد رفاه عمومی ساخته و علاقه‌ای به پرداخت هزینه‌های دوران جنگ سرد ندارند. هشدارهای اخیر مقامات آلمانی و فرانسوی در خصوص ضرورت تعامل و مذاکره با روسیه و برداشته شدن موانع ارتباطات سیاسی و تجاری با این کشور از همین منظر قابل توجه است. هنری کیسینجر اخیرا از آنگلا مرکل، صدر‌اعظم آلمان، خواسته باتوجه به وزن و نفوذ خود در اتحادیه اروپا، نقش پررنگ‌تری در حل و فصل منازعه با روسیه ایفا کند. نیکلاس سارکوزی، رئیس‌جمهور سابق فرانسه هم معتقد است باید با روسیه مذاکره و تعامل داشت تا بتوان بر مشکلات کنونی فائق آمد.
برداشت آخر
آنچه از مطالب پیش‌ترگفته برمی‌آید را می‌توان در چند مورد دسته‌بندی کرد:
کنش‌های گاه و بی‌گاه فعالانه روسیه، نه تنها جنبه تهاجمی ندارد بلکه عمدتا تدافعی بوده و برگرفته از تهدیدی است که این کشور از جانب غرب احساس می‌کند.
فعال شدن روسیه در سوریه، بخشی از بازی پوتین برای احیا‌ی قدرت و نفوذ منطقه‌ای روسیه است، آن هم در دوره‌ای که آمریکا تمرکز سیاست خارجی خود را به آن سوی جهان و برای مهار رقیب قدرتمندی چون چین تغییر داده است.
تحرکات اخیر روسیه در سوریه می‌تواند تاثیر جانبی انزوای این کشور پس از حوادث اوکراین باشد. به‌عبارت دیگر، روسیه تلاش می‌کند تا خود را به‌عنوان بازیگری توانمند جلوه دهد و اروپا و غرب را ناگزیر از تعامل با خود ساخته و بتواند بخشی از تحریم‌ها و محدودیت‌های اعمال شده پس از حوادث اوکراین را از سر راه خود بردارد.
با توجه به نزدیک بودن نشست سالانه مجمع عمومی سازمان ملل، یکی از اهداف پوتین آن است که تمرکز قدرت‌های جهانی را از اوکراین به سمت سوریه سوق دهد و در آنجا خودی نشان دهد.
حفظ منافع استراتژیک خود در سوریه، تبدیل شدن به بازیگری عمده در منطقه خاورمیانه، تضعیف نقش و نفوذ آمریکا در منطقه از دیگر دلایل فعال‌تر شدن سیاست خارجی روسیه در منطقه به شمار می‌روند.
در مجموع، آنچه بین آمریکا و روسیه در حال رخ دادن است را می‌توان به تعبیر پیتر کاتزنشتاین، استاد صاحبنام روابط بین‌الملل، صلح سرد (Cold Peace) خواند چرا‌‌که این دو در استفاده مناسب از دیپلماسی در روابط خود چندان موفق نیستند. نهایتا اینکه قرار نیست هر جنگ سردی شبیه جنگ سرد گذشته باشد اما نکته مهم این است که طرفین ترجیح می‌دهند در نظام بین‌الملل متحول شده کنونی، تنش‌ها را مدیریت کنند تا از کنترل خارج نشود، چرا که توانایی پرداخت هزینه‌های آن را ندارند.
دیدگاه تان را بنویسید