بحران کاریزما

نظام سیاسی عربستان سعودی در میان سیستم‌های سیاسی جهان، نمونه‌ای منحصر به فرد به‌شمار می‌رود. در واقع عربستان تنها پادشاهی در جهان است که در آن قدرت، نه به فرزندان پادشاه، بلکه به برادران پادشاه انتقال پیدا می‌کند. سنت انتقال افقی قدرت به برادران پادشاه پس از مرگ ملک عبدالعزیز بنیانگذار دولت سوم سعودی، اجرایی شد و تا به امروز بر مبنای این منشور عمل گردیده است.
در استانداردهای رایج در علوم سیاسی گفته می‌شود که نظام سیاسی عربستان سعودی در طبقه‌بندی سیستم‌های پادشاهی مطلقه یا بر‌اساس طبقه‌بندی ژان بلاندل در کتاب حکومت مقایسه‌ای، جزو نظام‌های سیاسی محافظه‌کار یا سنتی غیر‌مساوات‌طلب جای می‌گیرد. اما در یک طبقه‌بندی دقیق‌تر که گویای واقعیت‌های داخلی عربستان است، می‌توان گفت که حکومت در عربستان سعودی، اگرچه بر محور و معیار پادشاه و اراده او می‌چرخد، اما نوعی نظام سلطنتی مبتنی بر اجماع و وفاق عام میان خاندان حاکم، نهاد مذهب و بسیاری دیگر از اشخاص، خاندان‌ها و گروه‌های مختلف است.
حکومت در عربستان سعودی به موجب سنت حق ویژه مربوط به پسر ارشد ملک عبدالعزیز از خاندان ابن‌سعود است. ملک عبدالعزیز صراحتا‌بیان کرد تا زمانی که پسرانش زنده هستند، سلطنت به نوادگان نخواهد رسید و از آن تاریخ تاکنون نحوه انتقال قدرت بر‌اساس منشور عبدالعزیز صورت گرفته است. عبدالعزیز در سال 1953 درگذشت و فرزند ارشد وی، سعود به سلطنت رسید و برادرش فیصل ولیعهد گردید.
بعد از یک دوره رقابت در نوامبر 1964، ملک سعود توسط شورای سلطنتی، خلع و فیصل برادرش پادشاه گردید. در سال 1975 ملک فیصل توسط برادرزاده‌اش به قتل رسید و برادرش خالد به جانشینی وی انتخاب و فهد به‌عنوان ولیعهد تعیین گردید. با مرگ خالد در سال 1982، فهد پادشاه و عبدالله ولیعهد شد و در سال 2005، فهد درگذشت و دیگر برادران با ملک عبدالله به‌عنوان پادشاه جدید بیعت کردند. در دوره پادشاهی ملک عبدالله، سه برادرش سلطان، نایف و سلمان به‌عنوان ولیعهد انتخاب شدند که سلطان و نایف به ترتیب در سال‌های 2011 و 2012 درگذشتند و با مرگ ملک عبدالله، امیر سلمان (ولیعهد، وزیر دفاع و معاون اول نخست‌وزیر) به‌عنوان ششمین پادشاه عربستان سعودی تعیین شد. اما آنچه مقطع کنونی را با مقاطع پیش متفاوت‌تر و چالش برانگیزتر می‌کند، انتخاب ولیعهد و ولی‌ولیعهد از شاهزادگان نسل سوم یا همان نوادگان عبدالعزیز است.
ملک سلمان پس از مدتی از روی کارآمدن در ژانویه 2015 مقرن بن‌عبدالعزیز برادر ناتنی‌اش را از پست ولیعهدی کنار زد و برادرزاده‌اش محمد بن‌نایف را به‌عنوان ولیعهد و پسرش محمد بن‌سلمان را به‌عنوان جانشین ولیعهد انتخاب کرد. در واقع این انتخاب‌ها، پایان قرار گرفتن برادران در صف ولیعهدی و پادشاهی و ورود عربستان به سیستم جدیدی از انتخاب شاهزادگان است که می‌تواند برخلاف شش دهه گذشته بسیار چالش‌برانگیز باشد.
دلایل چالش را می‌توان در فقدان یک سیستم کارآمد و پویا برای کاهش هزینه‌های جنگ قدرت دانست که در عوامل زیر می‌توان مورد بررسی قرار داد:
1. در منشور عبدالعزیز بنیانگذار دولت سعودی صریحا تاکید شده بود که قدرت تنها باید میان پسران یا همان برادران پادشاه انتقال پیدا کند. یعنی مکانیسم عبدالعزیز ‌ مانند یک نقشه راه، افق پیش رو را برای عربستان روشن کرده بود. در مقطع کنونی چنین مکانیسم و نقشه راهی وجود ندارد. به فرض با مرگ ملک سلمان، محمد بن‌نایف پادشاه می‌شود و محمد بن‌سلمان ولیعهد ‌ حال قدرت یا باید میان خانواده نایف و سلمان دست به‌دست شود ‌یا محمد بن نایف با تعیین دیگر برادرش به پست ولیعهدی و عزل محمد بن سلمان، قدرت را در خانواده نایف موروثی کند و یا برعکس محمد بن‌سلمان با‌ ترفندهایی به پادشاهی برسد و قدرت را در خانواده سلمان موروثی کند. در صورت وقوع این فرضیه، علاوه بر اینکه شاهد تشدید رقابت میان این دو خانواده خواهیم بود، دیگر برادران و فرزندان برادران همچون فرزندان عبدالله، سلطان، فهد و دیگران خواهان سهم‌بری و قرار گرفتن در صف جانشینی خواهند شد.
2. مکانیسم شورای بیعت هم در این مقطع نمی‌تواند راه‌حل موثری برای این مساله باشد. چون هدف از تاسیس شورای بیعت در سال 2006 از سوی ملک عبدالله، تعیین ولیعهد و نه پادشاه بود. تأسیس این شورا در آن مقطع واکنش‌های متفاوتی را در پی داشت. عده‌ای آن را گامی ‌در راستای اصلاحات در عربستان دانسته و عده‌ای دیگر این اقدام را تدبیری برای تحکیم پایه‌های حکومت از طریق مسدود کردن زمینه‌های منازعه بر سر حکومت بین فرزندان و نوادگان عبدالعزیز در آینده دانستند. دسته سوم هم معتقد بودند که تاسیس این شورا، تلاشی غیررسمی از سوی ملک عبدالله برای مقابله با جناح سُدَیری‌های مدعی تصاحب تاج و تخت (هفت سُدَیری: فهد، سلطان، عبدالرحمن، نایف، سلمان، ترکی و احمد) برشمرده شد. در مقطع کنونی، مکانیسم شورای بیعت باتوجه به کارکرد آن نمی‌تواند پاسخگوی تغییرات کنونی باشد.
3. شورای خاندان حاکم هم سومین مکانیسمی ‌است که در موضوع جانشینی از نقشی اگرچه کم‌رنگ برخوردار بوده است، اما با تاسیس شورای بیعت عملا نقش این مکانیسم به حاشیه رفت. چون در مقام مقایسه باید گفت که اعضای شورای بیعت از تبار ملک عبدالعزیز بوده، در حالی که شورای خاندان حاکم متشکل از نمایندگانی از خاندان آل‌سعود و شاخه‌های فرعی آن است. در مقطع کنونی و یکه‌تازی‌های محمد بن‌سلمان و عزل و نصب بسیاری از مقامات سلطنتی، عملا نقش شورای خاندان حاکم به حداقل رسیده است.

جمع بندی
بنابراین با تحلیل و ارزیابی این سه مکانیسم و نقش آنها در تعیین جانشینان پادشاه باید گفت که در مقطع کنونی، رقابت بر سر جانشینی به نسبت دوره‌های پیشین قابلیت تشدید شدن بیشتری دارد. با مرگ بیشتر فرزندان عبدالعزیز و بیماری و کهولت سن آنها، می‌توان گفت که عربستان در حال پوست‌اندازی و ورود به دوره جدیدی از بیعت با شاهزادگان نسل سوم یا نوادگان عبدالعزیز است. در برهه کنونی رقابت بین محمد بن‌سلمان و محمد بن‌نایف بسیار جدی‌تر و تعیین کننده‌تر از دیگر رقبای موجود است. اگرچه نمی‌توان شاهزادگانی چون متعب بن عبدالله وزیر گارد ملی، فیصل بن سلمان امیر مدینه و مغز متفکر خاندان سلمان، سعود بن‌نایف امیر منطقه شرقی، فیصل بن بندر امیر ریاض و خالد الفیصل امیر مکه را از این چرخه به دور داشت، اما به دلیل قرار داشتن محمدین در پست‌های ولیعهدی و ولی‌ولیعهدی می‌توان رقابت این دو را تعیین‌کننده رقابت‌های موجود و همچنین نحوه گذار آل‌سعود از وضعیت کنونی و ورود به سیستم جدیدی از اجماع و بیعت در عربستان دانست.
در واقع گمانه‌هایی که در خصوص حادثه منا و ارتباط دادن آن به رقابت بن‌سلمان و بن‌نایف مطرح می‌شود، از این زاویه قابل فهم است، چون در صورت مرگ ملک سلمان، محمد بن‌نایف ولیعهد به‌عنوان پادشاه انتخاب می‌شود و بر‌اساس سنت پادشاهان به تخت نشسته می‌تواند ولیعهد خود را انتخاب یا تغییر دهد. بنابراین بن نایف می‌تواند از قرار دادن محمد بن‌سلمان‌به‌عنوان ولیعهد خودش طفره رود و چون مکانیسم کار‌آمد ‌یا حداقل مورد اجماع و احترامی‌ همچون منشور عبدالعزیز در مقطع کنونی برای انتخاب شاهزادگان وجود ندارد، بالقوه می‌تواند او را از گردونه رقابت دور کند. از این زاویه سطح تعامل یا تقابل محمدین در ماه‌ها و سال‌های آتی می‌تواند نحوه زیست سیاسی پادشاهی سعودی را از حیث موروثی شدن قدرت در یک خانواده و یا برقراری یک سیستم اجماعی - شورایی تعیین کند.