یک تیر و دو نشان

در آسیای مرکزی پنج کشور قرقیزستان، ازبکستان، تاجیکستان، ترکمنستان و قزاقستان قرار دارند و قفقاز جنوبی شامل کشورهایی مانند جمهوری آذربایجان و ارمنستان است. باید میان آسیای مرکزی و قفقاز تفکیک قائل شد. افراط‌گرایی بیشتر در آسیای مرکزی و قفقاز شمالی مشاهده می‌شود که در این منطقه جمهوری‌های خودمختاری مانند داغستان، چچن، قره‌‌چای و... هستند.
در آسیای مرکزی، مرکزیت اسلامگرایی در دشت بزرگی حد فاصل دو کوه است که آنجا چهار استان در سه کشور تاجیکستان، ازبکستان و قرقیزستان را شامل می‌شود و به آن دره فرغانه می‌گویند.
بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، گرایش‌های اسلامگرایی در این منطقه مشاهده شد که از جمله آنها می‌توان به تاسیس گروه حرکت اسلامی، حزب نهضت اسلامی تاجیکستان و... اشاره کرد. در این منطقه گرایش‌های افراط‌گرایی به طالبانیسم تبدیل شدند و سپس پس از ظهور داعش، به این گروه متمایل شدند. البته در این میان برخی از گروه‌های اسلامگرا، افراطی و رادیکال نیستند اما دولت‌های مرکزی برای اینکه مخالفان خود را به هر نحو و با هر عنوان سرکوب کنند، نام افراط‌گرا بر آنها می‌گذارند؛ مثل حزب نهضت اسلامی تاجیکستان که به هیچ‌وجه افراطی نیست و یک حزب سنی و اخوانی به شمار می‌آید. این گروه، تفکرات بسیار متعادل و میانه‌رو‌یی دارد اما برای اینکه دولت تاجیکستان می‌خواهد این حزب را از میان بردارد، این حزب را همرده با حزب حرکت اسلامی یا گروه‌های رادیکال دیگر می‌داند.
در مجموع، اسلامگرایی در قفقاز، ریشه در فروپاشی شوروی دارد و قدمت آن بیست و اندی سال است. در آن دوران، اسلامگرایان برخی به سمت تصوف رفتند، برخی هم به اندیشه‌های متعادل و میانه‌رو نزدیک شدند و به سوی اخوانی‌ها سوق یافتند و برخی نیز به گرایش‌های تندرو، وهابی و تکفیری روی آوردند که حرکت اسلامی در آسیای مرکزی در راس آنها قرار دارد. همچنین باید به این نکته اشاره کرد که گروه‌های افراط‌گرای این مناطق در روسیه نیز نفوذ دارند و حتی در مسکو فعالیت می‌کنند و در دو سال گذشته بروز و ظهور بیشتری نسبت به گذشته داشته‌اند؛ به‌گونه‌ای که برخی از آنها جذب داعش شده‌اند و در سوریه و عراق در کنار نیروهای داعش می‌جنگند. خیلی از آنها از اقدامات خود در این کشورها فیلم و عکس‌هایی در شبکه‌های اجتماعی مانند یوتیوب منتشر کرده‌اند و ابایی ندارند که خود را داعشی معرفی کنند. رشد این‌گونه گروه‌های تندرو و افراط‌گرا در آسیای مرکزی و قفقاز شمالی به دلیل وجود تفکرات وهابی و سلفی است که توسط عوامل عربستان سعودی تبلیغ و‌ ترویج می‌شوند و عامل دیگر، دولت‌های آسیای مرکزی هستند که به اسم مبارزه علیه افراطی‌گری مذهبی حتی گروه‌های میانه‌رو مانند نهضت اسلامی تاجیکستان را سرکوب می‌کنند. این در حالی است که این دولت‌ها با این اقدامات سرکوبگرانه خود نه‌تنها باعث ریشه‌‌کن شدن تفکرات افرط‌گرایی و رادیکالیسم نمی‌شوند، بلکه گسترش و تقویت این ‌گونه تفکرات را موجب می‌شوند.
اما رشد افراط‌گرایی در این منطقه تنها منوط به عملیات سرکوبگرانه گرو‌ه‌های میانه‌روی اسلامی توسط دولت‌های کشورهای آسیای مرکزی نیست. پول‌هایی که عربستان سعودی از سال‌های گذشته برای ‌ترویج سلفی‌گری و وهابی‌گری خرج می‌کند، باعث شده است که این ‌گونه گروه‌ها افزایش پیدا کنند. اکنون داعش پرچم خلافت اسلامی را بالا برده است. همچنین باید این نکته را یادآور شد که این تفکرات وهابی در این منطقه بر خود لازم می‌دانند که اگر گروهی اعلام خلافت اسلامی کرد، گروه‌های دیگر نیز باید با آن بیعت کنند. بر همین اساس این گروه‌ها با داعش بیعت کرده‌اند.
در واقع این تفکرات تندرو و رادیکال در بستر فرهنگی و اجتماعی این منطقه شکل می‌گیرند. از سال‌های گذشته تبلیغات گسترده‌ای در این باره انجام گرفته است. همچنین در زمان اتحاد جماهیر شوروی زمانی که شوروی جنگ خود را علیه افغانستان آغاز کرد، برخی از سربازان شوروی از مناطق مسلمان‌نشین در افغانستان نمی‌جنگیدند و به طالبان می‌پیوستند. از همان زمان طالبانیسم و افراط‌گرایی گسترش یافت اما در طول دو سال گذشته، رشد افراط‌گرایی به نقطه اوج خود رسیده است.
حال سوال این است که آیا در آینده شاهد این خواهیم بود که گروهی به‌عنوان زیرمجموعه داعش در کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز شمالی به‌وجود آید؟ در پاسخ به این سوال باید گفت که بروز و ظهور چنین گروهی در آینده در این مناطق بعید نیست. ممکن است‌ در آینده این گروه‌ها بتوانند خود را رشد و توسعه داده و عملیات‌های تروریستی انجام دهند. چنین پتانسیل و ظرفیتی ابتدا در‌ ازبکستان مشاهده می‌شود و بعد تاجیکستان و پس از آن قرقیزستان این پتانسیل را دارد اما در کشورهایی مانند ترکمنستان و قرقیزستان، گروه‌های افراط‌گرا نفوذ کمتری دارند و این پتانسیل بسیار کمتر است.
از طرف دیگر، دولت‌های این سه کشور یعنی کشورهای ازبکستان، تاجیکستان و قرقیزستان به این مساله کاملا واقف هستند و نسبت به آن اشراف دارند و تهدیدات ناشی از گسترش این گروه‌های افراط‌گرا و رادیکال را درک می‌کنند. به همین دلیل تلاش خود را برای مقابله با این گروه‌ها و فعالیت‌های آنها در کشورشان به‌کار می‌گیرند. اما در این میان دولت تاجیکستان اشتباه بزرگی را انجام می‌دهد و حزب نهضت اسلامی را جزو همین گروه‌های تندرو قلمداد می‌کند. در حالی‌که واقعیت این است که این گروه در طول سالیان گذشته به سمت عملیات مسلحانه یا تروریستی نرفته است و در عین حال به‌دنبال برقراری صلح و ثبات بوده و توافق بزرگی که میان این گروه و دولت تاجیکستان با واسطه‌گری جمهوری اسلامی و روسیه انجام گرفت، بزرگ‌ترین گواه بر این مدعاست.
به نظر می‌رسد که اکنون دولت تاجیکستان این فرصت را مغتنم شمرده است تا بتواند بزرگ‌ترین رقیب خود یعنی حزب نهضت اسلامی را به بهانه مبارزه با تروریسم و افراط‌گرایی از صحنه خارج کرده و به‌طور کلی از میان بردارد.با توجه به اینکه روسیه از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، آسیای مرکزی و قفقاز را حیاط خلوت خود می‌پندارد، اکنون از گسترش این گروه‌های افراطی و تندرو در قلمرو‌ خود و در نزدیکی مرزهایش احساس نگرانی می‌کند. برخی بر این باورند که یکی از دلایل ورود روسیه در بحران سوریه و انجام حملات هوایی علیه مواضع داعش در سوریه از یک ماه گذشته بوده است. در این‌باره باید به این نکته اشاره کرد که افراط‌گرایان در قفقاز شمالی بیشتر از آسیای مرکزی فعال هستند و این منطقه مانند داغستان و چچن و غیره تحت نفوذ روسیه قرار دارد. روسیه با انجام اقدامات اخیر خود در سوریه و هدف قرار دادن مواضع داعش، امیدوار است که بتواند ریشه افراط‌گرایی را در سوریه بخشکاند و افرادی که از قفقاز شمالی در سوریه به داعش پیوسته‌اند دیگر به این منطقه بازنگردند و امکان عملیات تروریستی در این منطقه را نداشته باشند. در واقع دو جمهوری خودمختار داغستان و چچن برای روسیه بسیار مهم هستند و بارها باعث اقدامات تروریستی در این مناطق و حتی در شهرهای مختلف روسیه شده‌اند.