عصر واگرایی

واقعه‌ای که‌ 13 نوامبر در پاریس رخ داد، به 11 سپتامبر اروپایی معروف شد و حتی به آن یازدهم سپتامبر فرانسوی هم لقب دادند و تبعات بسیار گسترده‌ای در سطح فرانسه و به‌خصوص قاره اروپا داشت و بازتاب‌های بسیار وسیعی در عرصه بین‌الملل به جا گذاشت.این موضوع از ابعاد مختلفی قابلیت بررسی دارد و می‌توان پارامترهای مختلفی را در این بین مطرح و تشریح کرد. ‌ابتدا باید گفت که به‌طور کلی حملات و اقدامات تروریستی با هر هدف و مقصود و به هر شکل محکوم است. حتی گستره جغرافیایی آن‌که در کدام منطقه باشد هم مورد توجه نیست بلکه نفس این عمل و اقدام محکوم خواهد بود و هیچ تفکری عملیات تروریستی را تایید نمی‌کند و به دلیل همین دیدگاه است که این حملات باید محکوم شود. عملیات تروریستی که در هفته‌های اخیر شاهد آن بودیم در کشوری به وقوع پیوست که مهد دموکراسی، آزادی و تمدن برای اروپایی‌ها است و حتی می‌توانیم بگوییم که ریشه‌های اصلی اعلامیه جهانی حقوق بشر در زمان انقلاب کبیر فرانسه در سال 1789 میلادی شکل گرفت و پس از جنگ جهانی دوم شکل کلی و جهانی‌ به خود گرفت. بنابراین زمانی که چنین اتفاقی در فرانسه رخ می‌دهد؛ بدون شک، جهان در حیرت فرو می‌رود.
نیروهای افراطی که در گوشه و کنار دنیا؛ و به‌خصوص خاورمیانه و حتی اروپا حضور دارند، طی چند سال اخیر مقدار زیادی قدرت گرفتند و مایل هستند تا نقش خود را بنا بر افکار خود ایفا کنند. عملیات‌های انتحاری در پاریس و همچنین تیراندازی‌های صورت گرفته در این شهر، دولت سوسیالیست فرانسوا اولاند را به چالش کشید و باعث شد تا در نحوه اتخاذ تدابیر اصلی و اساسی در جهت عدم تکرار این موضوع، تجدید نظرهایی صورت گیرد. از سمت دیگر این سری از عملیات‌های تروریستی در پاریس بازتاب‌های زیادی در اروپا داشت و حتی یکسری همبستگی‌هایی هم با فرانسه ایجاد شد. در پرتو این حادثه‌، عملیات‌های دیگری در سایر کشورها مطرح شد که می‌توان به لبنان اشاره کرد که خیلی مورد توجه رسانه‌های جهانی قرار نگرفت. حتی در سوریه ما چیزی در حدود پنج سال شاهد اقدامات وحشیانه تروریست‌ها علیه شهروندان این کشور بودیم و در عراق هم به همین شکل بود که می‌توان به عملیات‌های گسترده و ترورهای کور علیه مسلمانان و حتی مسیحیان و ایزدی‌ها اشاره داشت و متاسفانه جامعه جهانی با این مساله برخورد قاطع و مناسبی صورت نداد و نهایتا شاهد چنین رویدادی در پاریس بودیم که به‌عنوان یک تیر اخطار جدی از سمت تروریست‌ها به سوی جامعه جهانی شلیک شد.
زمانی که اینچنین جنبش‌های تروریستی قدرت می‌گیرند و دست به عملیات‌های گسترده در سطح جهان می‌زنند، عملا یک موج افراطی گری‌ ایجاد می‌کنند. باید توجه داشت کشورهای اروپایی اساسا کشورهایی دموکراتیک هستند و بر‌اساس رویکردهای حزبی و پارلمانی به روی کار آمده‌اند و سعی می‌کنند نیازهای دموکراتیک را برآورده و حتی رعایت کنند. نظام‌های دموکراتیک جایگاه خاص خود را دارند اما در کشورهای اروپایی، دموکراسی در مسائل امنیتی آسیب‌پذیر است و خیلی نمی‌تواند پاسخگوی چنین تهدیداتی باشد و باید گفت که اصولا کشورهای دموکراتیک در مقابله با تهدیدات امنیتی ضعیف و شکننده هستند. به‌رغم اینکه غربی‌ها از ابزار و قدرت سخت استفاده می‌کنند؛ اروپایی با رویکردی کاملا‌ متفاوت از ابزار و رویکردهای نرم مانند دیپلماسی، مذاکره، نشست و برخاست،گفت‌وگو و تعامل استفاده می‌کنند و مساله پاریس نشان داد که این مواضع در حالت فعلی کارایی لازم را ندارد.
تاثیر حوادث فرانسه را می‌توانیم در روند اتحاد و همگرایی در اروپا موثر بدانیم به‌گونه‌ای که این مساله روند هم‌سویی در قاره سبز را با چالش مواجه کرده است. کشورهای اروپایی متشکل از کشورهای اروپای شرقی، مرکزی و غربی هستند که محور اصلی آن اروپایی غربی است چراکه در سال 1957 بنابر پیمان رم جامعه اقتصادی اروپا متشکل از شش کشور اروپایی شکل گرفت که یکی از اصلی‌ترین کشورهای بنیانگذار فرانسه بود که به همراه آلمان و ایتالیا و سه کشور بلژیک، هلند و لوکزامبورگ جامعه اقتصادی اروپا را تشکیل دادند. در طی این 60 سال روند همگرایی در اتحادیه اروپایی قدرت گرفت و به حد بالندگی خود رسید و تا امروز به تعداد 28 کشور رسید. در چارچوب همگرایی‌های مذکور صرفا بحث اقتصادی، تجارتی، کشاورزی و گمرک مطرح نبود و پس از سال 1995 به غیر از مباحث اقتصادی موضوعات سیاست خارجی، امنیتی، دفاعی و قضایی مشترک؛ مورد نظر قرار گرفت و حتی مباحث علمی، فرهنگی و حتی مساله پول واحد به‌عنوان سمبل وحدت اروپا در این بین مطرح شد. امروزه این روند با چالش روبه‌رو شده و می‌توانیم بگوییم که با واگرایی‌هایی روبه‌رو شده‌ایم. نمونه این موضوع را می‌توانیم در پیمان شینگن مد نظر قرار دهیم. این پیمان در سال 1985 بین سران 12 کشور عضو اتحادیه اروپا در شهر کوچک شینگن در لوکزامبورگ منعقد شد و تاکنون هم دوام داشته و 26 کشور عضو این پیمان ‌هستند. بر اساس این پیمان‌نامه تمامی‌ کسانی که ویزای کشورهای عضو شینگن را اخذ کنند، می‌توانند به قلمرو سرزمینی 26 کشور جهان وارد شوند که این موضوع یک تحول بسیار مهم در ارتباط‌گیری کشورهای اروپایی با یکدیگر است که در حالت فعلی این بحث به چالش کشیده شده است. امروزه کشورهای اروپایی به دلیل مسائلی مانند بحران پناهجویان در چند‌ماه گذشته و همچنین موضوعات مربوط به تروریسم در اروپا، مجبور هستند‌ محدودیت‌هایی را در پیمان شینگن اعمال کنند و عبور و مرور آزاد در اروپا با مشکل مواجه خواهد شد. بنابراین این بحث موجب واگرایی در بین کشورهای قاره سبز شده و امکان دارد‌ گمرک مرزی هم با کنترل بیشتر صورت گرفته و ضربه‌های زیادی را متحمل شود.
روند حوادث اروپا کشورهای این منطقه را مجبور کرده تا تدابیری محدود‌کننده را اتخاذ کنند.چند روز گذشته شاهد نشست 28 وزیر کشور اتحادیه اروپا بودیم که این دور هم جمع شدن آنها در خصوص بررسی فاکتورهای محدود‌کننده‌ تردد مرزی تبادل نظر کردند و حتی بحث تخصصی شدن و افزایش بازرسی‌های مربوطه در این بین مطرح شد تا بتوانند کنترل کامل و جامعی را بر‌تردد افراد صورت دهند. بنابراین همین مساله، محدودیت‌های زیادی را در جامعه اروپایی ایجاد می‌کند و بالطبع این محدودیت‌ها‌ عواقبی را به بار می‌آورد که چهره قاره سبز و کشورهای حاضر در این منطقه جغرافیایی را مخدوش می‌کند. بیانیه فرانسوا اولاند و دیوید کامرون که چند روز پیش در پاریس منتشر شد‌، در همین راستا بود تا بتوانند یک تدابیر جدی را برای این موضوع بیندیشند که به نظر می‌آید شیب این محدودیت‌ها در آینده بیشتر خواهد بود. باید توجه داشت که کنترل ‌تردد افراد هم به این سادگی صورت نخواهد گرفت. طی چند ماه گذشته رقمی‌در حدود 600 تا 800 هزار پناهجو از خاورمیانه و به‌خصوص سوریه و حتی اوکراین وارد اروپا شدند و این موضوع علاوه بر اینکه به ماهیت بودجه اروپا ضربه وارد می‌کند می‌تواند ناامنی‌هایی از حیث امنیتی به‌وجود آورد.
آنچه که مشخص است این خواهد بود که نمی‌توانیم آینده اروپا را به این راحتی تحلیل کنیم اما باتوجه به وقایع 13نوامبر پاریس تغییر و تحولاتی در روند اتحادیه اروپا صورت خواهد گرفت و یک فضای جدید امنیتی در درون جامعه کشورهای اروپایی را شاهد خواهیم بود که البته از هفته‌های گذشته این موضوع کاملا رخ ‌عیان کرده است. البته باید گفت که بحران‌های اقتصادی چند سال گذشته در اروپا؛ موجبات‌ روی کار آمدن نیروهای تندرو در اروپا را فراهم کرده است. فضای عرض اندام برای گروه‌های ناسیونالیست، راست افراطی و حتی چپ‌های افراطی در فرانسه، بلژیک، هلند و آلمان فراهم شده که موجب شد تا سوسیال دموکرات‌ها و یا محافظه‌کاران در فرانسه و سایر احزاب مقابل گروه‌های افراطی به چالش کشیده شوند. بنابراین به نظر می‌رسد که جناح‌های تندرو در اروپا مجددا و تا حدودی قدرت بگیرند که این می‌تواند علاوه بر واگرایی، تهدیدات را تقویت کند.