تعهد آمریکایی!

این روزها، تصویب بندی در لایحه دو هزار صفحه‌ای بودجه آمریکا خبرساز شده است، بندی که مربوط به محدودیت برای ویزا است و بر گردشگری و سرمایه‌گذاری خارجی در ایران هم تاثیر می‌گذارد. طراحان این طرح شاید از آنجایی که مطمئن بودند رئیس‌جمهور آمریکا طرح مستقلی مبنی بر اعمال محدودیت برای سفرهای بدون ویزا را وتو خواهد کرد این موضوع را ضمیمه لایحه بودجه آمریکا کردند. بر‌اساس قوانین کنگره آمریکا ، نمایندگان قادر هستند هر موضوعی را به هر لایحه‌ای ولو اینکه هیچ ارتباطی با هم نداشته باشند ضمیمه کنند. به همین دلیل بحث تغییر در مقررات مربوط به سفر بدون ویزا را درون لایحه بودجه دولت فدرال قرار دادند و اگر باراک اوباما می‌خواست با طرح تغییرات ویزایی مخالفت کند مجبور بود کل مصوبه بودجه را وتو کند که در این صورت دولت فدرال آمریکا فاقد بودجه می‌شد و این دولت تعطیل می‌شد. بنابراین چاره‌ای جز امضای لایحه بودجه با تمام ملحقات آن نبود. گرچه به نظر می‌رسد تا پیش از تصویب لایحه بودجه کاخ سفید لابی‌گری کافی انجام نداد که این بند در درون لایحه قرار نگیرد. به‌هر‌حال اکنون لایحه بودجه به امضای رئیس‌جمهور آمریکا رسیده و لازم‌الاجراست. همچنین این احتمال وجود دارد که تغییرات مربوط به سفرهای بدون ویزا به‌عنوان نقض توافقنامه برجام شناخته شود. برای مقابله با این احتمال وزیر امور خارجه آمریکا به‌عنوان بالاترین مقام مسئول دستگاه دیپلماسی این کشور نامه‌ای رسمی و مکتوب خطاب به همتای ایرانی خود نوشت و در آن صراحتا از طرف آمریکا تعهد داده است که قانون فوق‌الذکر تاثیری بر اجرای برجام نگذارد.
در حال حاضر نمی‌توان با اطمینان گفت که در آینده تعهد آمریکا اجرایی خواهد شد یا خیر اما آنچه که مسلم است اینکه بر‌اساس قوانین بین‌المللی امضای رئیس دولت و وزیر خارجه هر کشور، تعهد الزام‌آور برای آن کشور است و عهد‌شکنی قطعا با پیامدهای حقوقی و سیاسی همراه خواهد بود. این نکته را نیز باید در نظر گرفت که از بین شش کشور طرف مذاکره با ایران در گفت‌وگوهای هسته‌‌ای، اتباع سه‌کشور فرانسه، انگلیس و آلمان از قانون جدید آمریکا متضرر می‌شوند و در نامه رسمی 29‌کشور عضو اتحادیه اروپا اعتراض به این موضوع به اطلاع مقامات آمریکایی رسیده است. بنابراین اگر قانون سفرهای بدون ویزا بخواهد منافع سه کشور اروپایی را به خطر بیندازد چه بسا در زمان بررسی موضوع در کمیسیون حل اختلاف که در سند برجام پیش‌بینی شده است ایران از حمایت سه کشور اروپایی به همراه دو کشور چین و روسیه برخوردار شود. از سوی دیگر مقامات آمریکایی با محتمل دانستن این وضعیت تصمیم گرفته‌اند طی نامه رسمی متعهد شوند که قانون سفرهای بدون ویزا در برجام تاثیر نگذارد. البته هنوز مشخص نیست که دولت آمریکا چگونه قصد دارد به این تعهد پایبند بماند. کاخ سفید اعلام کرده است که رئیس‌جمهور آمریکا از اختیارات کافی برای اجرا نکردن این قانون برخوردار است. احتمال دیگری نیز مطرح شده مبنی بر اینکه سفرهای کاری از شمول قانون خارج شود یا ویزاهای 10 ساله برای اتباع 38 کشوری که به چهار کشور ایران، عراق، سوریه و سودان سفر کرده‌اند در نظر گرفته شود. احتمال دیگر اینکه این بند در ذیل قانون بودجه قرار بگیرد. این در حالی است که عمر این قانون تا پایان سال مالی 2016 و اجرا شدن قانون بودجه سال 2017 است.
با این حال، باید این احتمال را هم داد که امکان تکرار و آمدن آن در لایحه سال ٢٠١٧ وجود دارد که این مساله بستگی به تداوم فضای ضدایرانی و همچنین شرایط تروریستی درون آمریکا دارد. به عبارتی، نمونه این مساله را می‌توان در قانون وضعیت اضطراری دید که هر سال از سوی رئیس‌جمهور آمریکا تمدید می‌شود.
به‌هر‌حال آنچه مسلم است اینکه این موضوع همچنان با ابهام روبه‌روست و نمی‌توان گفت از هم‌اکنون چه وضعیتی در ارتباط با اجرای مقررات سفرهای بدون ویزا یا اجرای برجام ایجاد خواهد کرد.
اکنون این پرسش نیز مطرح است که آیا دولت آمریکا این طرح را به‌طور حتم اجرا خواهد کرد یا راه گریزی از آن وجود دارد. در این رابطه باید توجه داشت که قانون‌گذاری بر‌عهده کنگره آمریکاست ولی اجرای قانون بر عهده قوه مجریه است مانند بسیاری از کشورها، دولت‌ها اگر مایل باشند می‌توانند با استفاده از انواع تبصره‌ها یا توسل به تفاسیری از قانون، قوانین مورد نظر را یا اجرا نکنند یا اجرای آن را به تاخیر بیندازند. البته قانونگذاران هم قادر هستند با استفاده از ابزارهای قانونی رفتار فراقانونی دولت‌ها را به چالش بکشند یا همچون مورد مشخص ایالات متحده آمریکا از دولت به دستگاه قضایی شکایت کنند که این فرآیند نیز طولانی خواهد بود. آنچه مشخص است اینکه اگر دولت آمریکا بخواهد می‌تواند از اجرای فوری قانون مورد نظر شانه خالی کند گرچه این به منزله لغو قانون نخواهد بود و احتمال دارد هر زمان که دولت آمریکا مصلحت دانست اصلاحات سفرهای بدون ویزا را به اجرا بگذارد که در این صورت به فعالیت‌های اقتصادی و تجاری جمهوری اسلامی ایران لطمه وارد خواهد شد.
از سوی دیگر باید درک بکنیم که این تغییرات واکنشی فوری، احساسی و فاقد دور‌اندیشی در ارتباط با حوادث تروریستی پاریس و سن برناردینو بود. به عبارتی نمایندگان کنگره آمریکا برای نشان دادن عزم خود مبنی‌بر مبارزه با تروریسم و تقویت امنیت شهروندان آمریکایی این طرح را تصویب کردند. اما از آنجایی که نمی‌خواستند کشورهایی همچون عربستان، پاکستان، قطر، ترکیه و تعدادی دیگر از متحدان واشنگتن را به دلیل مداخله اتباع این کشورها در فعالیت‌های تروریستی مجازات کنند به سراغ کشورهایی مانند ایران، عراق، سوریه و سودان رفتند. با ذکر این نکته که ایران طی سه دهه گذشته مورد اتهام دروغ درباره تروریسم قرار گرفته است، قرار گرفتن نام ایران از جانب آمریکا در این فهرست عجیب نیست حتی اگر ایران در صف مقدم مبارزه با داعش قرار داشته باشد و هیچ تبعه ایرانی در فعالیت‌های تروریستی مشارکت نداشته باشد. گرچه نتایج فرعی تصویب این قانون می‌تواند لطمه اساسی به توافق برجام از جانب
آمریکایی‌ها بزند.
در این میان بی‌تردید لابی‌هایی مانند آیپک یا گروه‌های منتقد مذاکرات از این قانون حمایت کرده‌اند. باید دانست که نه تنها درک مشترکی درباره تروریسم میان ایران و آمریکا وجود ندارد بلکه در این باره در جامعه آمریکا هم اختلافات زیادی وجود دارد. باید در این باره گفت‌وگو شود تا ایران از مظان این اتهام خارج شود و در آن صورت امکان تغییر فضا در میان نمایندگان کنگره وجود دارد وگرنه با تداوم این فضا، احتمال صدور قوانین ضد‌ایرانی باز هم وجود دارد.