اعدام شیخ نمر، عربستان را با چالشهای بسیاری مواجه می‌کند
آتش در خانه سعودی
یک روز پس از حمله برخی نیروهای گفته خودسر به سفارت و کنسولگری عربستان در تهران و مشهد، عادل‌الجبیر وزیر خارجه سعودی در تصمیمی متاثر از فضای به وجود آمده قطع روابط دیپلماتیک با ایران را اعلام کرد. در هماهنگی با این تصمیم بحرین، سودان و جیبوتی روابط خود را با تهران قطع و امارات‌عربی متحده نیز روابط خود را به سطح کاردار تنزل داد. در این میان کویت نیز که روابط بسیار خوبی با ایران دارد سفیر خود را از تهران فراخواند. در یک سال اخیر حجم تنش‌های ایران و عربستان به میزانی افزایش پیدا کرده که در چهار دهه اخیر بی‌سابقه بوده است.
اگرچه حمله به سفارت عربستان در تهران و کنسولگری در مشهد، بلافاصله با واکنش تند مقامات ارشد ایران همراه شد، اما در تحلیل و تبیین حوادث قبل از این رخداد باید گفت که سعودی‌ها از مدت‌ها قبل به‌دنبال طراحی سناریویی بودند که بتوانند ایران را مقصر سردی روابط دوجانبه جلوه دهند و اینطور وانمود کنند که ایران در امور داخلی دولت‌های عربی مداخله می‌کند. در واقع مرور رفتار سیاست خارجی عربستان پس از تحولات بهار عربی در سال 2011 تاکنون نشان می‌دهد که عملا عربستان هرگونه کانال‌های گفت‌وگو با ایران را سد کرده است.
در این نوشتار با تحلیل و تبیین ابعاد اعدام شیخ نمر، به بررسی رابطه دولت سعودی با شیعیان این کشور می‌پردازیم و در نهایت با بررسی اجزای قطع رابطه عربستان با ایران به روندهای موجود و چشم‌انداز پیش رو هم نگاهی خواهیم داشت.
شیخ «نمر باقر امین النمر» در سال 1379 هجری قمری (1968 میلادی) در العوامیه یکی از شهرهای استان قطیف در منطقه الشرقیه عربستان به دنیا آمد. او منتسب به یک خانواده ریشه‌دار در منطقه است که در آن روحانیون برجسته‌ای همچون شیخ محمد بن ناصر آل نمر و حاج‌علی بن‌ناصر آل‌نمر را پرورش داده است. شیخ نمر تحصیلات مقدماتی خود را در همان شهر العوامیه به پایان رساند و در سال 1400 هجری قمری مصادف با 1989 میلادی، برای آشنایی نزدیک‌تر با انقلاب اسلامی ایران و تحصیلات حوزوی ابتدا به ایران مهاجرت کرد تا در تهران در حوزه علمیه حضرت قائم حضور پیدا کند و از محضر اساتیدی چون آیت‌الله سید‌محمدتقی مدرسی و آیت‌الله شیرازی بهره گیرد. شیخ نمر پس از 10 سال تحصیل در حوزه علمیه ایران عازم سوریه شد و در محضر آیت‌الله سید‌عباس مدرسی و آیت‌الله خاقانی علوم دینی را فرا‌گرفت.
شیخ نمر سال‌ها اداره حوزه علمیه حضرت قائم (عج) در تهران و سوریه را برعهده داشت و تلاش بسیاری برای توسعه و پیشرفت این مراکز انجام داد. پس از بازگشت به عربستان مرکز مذهبی الا‌مام‌القائم(عج) را نیز در العوامیه تأسیس کرد که در واقع سنگ‌بنای مرکز اسلامی در سال 1422 هجری قمری مصادف با 2001 میلادی بود.
او در سال 2008 در یک اقدام بی‌سابقه فهرست خواسته‌های شیعیان عربستان را به محمد بن‌‌فهد، امیر منطقه الشرقیه ارائه داد تا آنجا که سعد الفقیه معارض سرشناس سعودی از علمای اهل تسنن عربستان خواست تا از شیخ نمر نحوه ارائه خواسته‌های خود را فرا بگیرند. نمر در ماه محرم سال 1429 هجری قمری خواستار شکل‌گیری یک تشکیلات مخالف به نام جبهه الرشیده شد که به گفته وی وظیفه و مسئولیت آن مبارزه با فساد اجتماعی و تبعیض دینی و ظلم و ستم سیاسی علیه پیروان اهل‌بیت در عربستان بود.
آیت‌الله النمر در سال 2011 پس از سرنگونی رژیم‌های حاکم بر تونس و مصر و با آغاز انقلاب مردم بحرین ممنوعیت رسمی اعمال شده از ماه اوت سال 2008 از سوی مقامات سعودی در مورد ایراد سخنرانی و تدریس را شکست و از تحولات شکل گرفته طی فرآیند موسوم به بهار عربی سود جست و سخنرانی‌های خود را با گفتن از آزادی سیاسی با محوریت تغییر سیاسی آغاز کرد. جوانان قطیف در سایه شرایط سیاسی به وجود آمده در منطقه در آغاز سال 2011 با برپایی چند راهپیمایی خواستار آزادی 9 تن از زندانیان سیاسی شدند. با ورود نیروهای سعودی موسوم به سپر جزیره به بحرین دایره اعتراضات و فعالیت‌های سیاسی در شرق عربستان رو به گسترش گذاشت. دولت سعودی نیز در مقابل صدها تن از جوانان را به اتهام ارتباط داشتن با اعتراضات شکل‌گرفته بازداشت کرد. آیت‌الله النمر ضمن دفاع از حق اعتراضات، بر لزوم مسالمت‌آمیز بودن جنبش جوانان الشرقیه تاکید کرد. نیروهای سعودی در ژوئیه 2012 این روحانی منتقد را با شلیک چند گلوله ربودند و به بیمارستان نظامی در ظهران و سپس به بیمارستان نیروهای امنیتی در ریاض و به‌دنبال آن زندان الحائر انتقال دادند.
رابطه دولت سعودی با شیعیان
در کشوری چون عربستان سعودی که بنیانهای مشروعیت آن بر پایه اصول وهابیت و اتحاد تاریخی با آن نهفته است، شیعهزدایی و ضدیت با شیعیان، همچون یک اصل بوده و از قرن هجدهم میلادی تا به امروز، شواهد تاریخی زیادی در این زمینه به چشم میخورد. شیعهستیزی تا زمانی که وهابیت از ارکان و اجزای اصلی دولت سعودی باشد، از سوی این حکومت حمایت و بنابر مقتضیات زمان و برآوردهای استراتژیک به کار گرفته خواهد شد. فرقه‌گرایی در عربستان سعودی پدیده‌ای شایع است و تبعیض علیه شیعیان خود را به شکل‌های گوناگون نشان می‌دهد. به لحاظ تاریخی، نظام پادشاهی مسئولیت قابل توجهی در این رابطه دارد. فرقه‌گرایی محصول اتحاد پادشاهی با جنبش وهابی و پیمانی است که شالوده اولین دولت سعودی را به وجود آورد. از این رو سابقه اعمال بسیاری از رویه‌های تبعیض‌آمیز به زمان تشکیل دولت و مراحل اولیه توسعه آن بر می‌گردد. در احکامی که از سوی علمای وهابی تجویز میشود، میدان دادن به شیعیان نوعی فعل حرام تلقی میشود. مطابق با اظهارات فعالان وهابی در دو دهه اخیر، مشروعیت حکومت سعودی در عمل متکی بر موضع و جایگاه آنان در برابر شیعیان است. توضیح و تبیین اهمیت فوق‌العاده
فتوا در این رابطه کمک زیادی به فهم موضوع می‌کند. برای نمونه شیخ ناصر العمر، یکی از فعالان نوسلفی سرشناس، در سال 1993 یادداشتی برای هیأت کبار العلما (کمیته علمای ارشد) در رابطه با نفوذ شیعیان در تمامی عرصه‌های حکومت فرستاد. این یادداشت تلاش می‌کرد تا توجه دولت را به اهمیت جایگاه شیعیان، که ادعا می‌شد در عرصه‌های آموزش، بازرگانی، کشاورزی و فعالیت‌های تبلیغاتی رو به افزایش است، جلب نماید. در واقع هدف این یادداشت متذکر شدن این مهم به دولت و علما بوده است که اتخاذ مواضع تساهل و رواداری در قبال شیعیان، ناگزیز موجب به مخاطره افتادن حکومت سعودی میشود. براساس روایات رسمی و متونی که در عربستان در مورد اقلیت‌های دینی بیان میشود اینگونه استدلال میشود که مهمترین مانع موفقیت جهان اسلام عبارت است از: «فرقه‌گرایی مذهبی و عدم وحدت مسلمین. یکی از بخش‌های بسیار مهم در زمینه داستان‌های تاریخی، بحث مربوط به فرقه‌های منحرف یا گروه‌هایی است که از اسلام ناب جدا و دور شدند مانند سبایه«شیعه»، خوارج، باطنیه و اسماعیلیه.»
در این چارچوب، مجموعه نابرابری‌ها و برخوردهای بعضا نژادپرستانه حکام سعودی و فقهای وهابی، در طول سالیان گذشته سبب تولد جنبش‌های اعتراضی شیعیان و بروز ناآرامی‌هایی شده که بررسی آنها می‌تواند زوایای آشکارتری را هویدا سازد. تبعیض‌های سیاسی در کنار تبعیض اجتماعی و اقتصادی، موجبات تبدیل شدن شیعیان به اپوزیسیون حکومت را فراهم و آنان را به جهت‌گیری‌های نظام حاکم حساس کرده و باعث شده تا نارضایتی خود را به اشکال مختلف ابراز کنند. شرایط اجتماعی - اقتصادی و مذهبی شیعیان استان شرقی نقش بسیار مهمی را در روند سیاسی کردن و ظهور فعالیت‌های سیاسی شیعیان ایفا کرده و فضای مناسبی را برای تکوین اپوزیسیون شیعه فراهم آورده است.
تا پیش از انقلاب ایران، مخالفت شیعیان با حکومت سعودی عمدتا در قالب مشارکت در جنبش‌های چپ‌گرا تبلور مییافت؛ جنبشهایی همچون حزب غیرقانونی کمونیست سعودی یا دیگر جنبش‌های چپ‌گرای افراطی غیرقانونی. بهگونهای که شیعیان در جستوجوی جنبشی جهانشمول و غیرفرقهای که آنها را بپذیرد، با احزاب بعث عراق و سوریه یا با دیگر جنبش‌های مشابه در منطقه پیوند برقرار کردهاند.
در دهه 1970 زمینه‌های تأسیس سازمانی انقلابی با نام سازمان انقلاب اسلامی شبه‌جزیره عربستان شکل گرفت که تا چندین سال فعالیت‌های آن به صورت پراکنده بود. در سال 1975 این تشکل، فعالیت‌های خود را در منطقه شیعه‌نشین شرقیه متمرکز ساخت و پس از قیام کعبه و منطقه شرقیه در سال 1979 و به‌خصوص با تأسی از فضای انقلابی در ایران، رسما اعلام موجودیت کرد. چون این سازمان براساس ایدئولوژی اسلامی طرح‌ریزی شده بود، تلاش داشت تا در وهله نخست به مردم آگاهی سیاسی دهد. سازمان انقلاب اسلامی نقش مهمی را در مقطعی از تاریخ شیعیان عربستان بازی کرد که به‌زعم نویسندگان و تحلیلگران مسائل عربی به‌خصوص طیفی که در مورد شیعیان قلم‌فرسایی می‌کنند، نقش مهمی را در احیای هویت شیعی و امیدواری در بهبود شرایط مبارزاتی داشته است. اما در سال‌های پایانی دهه 1980 و باتوجه به اختلافات درونی و همچنین تبلیغات و فشارهای حکومت سازمان انقلاب اسلامی دچار ضعف شد. در سال 1987 کمیته مرکزی جنبش تصمیم گرفت تا پس از صدور فرمان عفو عمومی به وسیله پادشاه عربستان، به تدریج به کاهش تنش با دولت عربستان سعودی اقدام کند. بدین ترتیب سازمان از یک گزینه تهاجمی به دیدگاهی
متعادل تغییر جهت داد و علل آن نیز افزون بر پایان یافتن جنگ اول‌خلیج‌فارس، این بود که رهبران سازمان از پیام‌ها و تاکتیک‌های تهاجمی خسته شده و دریافته بودند که براساس واقعیت جمعیتی _ شیعیان نمی‌توانند انقلابی موفق را به راه‌اندازند و افزون بر آن الگوگیری از نمونه ایران نیز با واقعیت جامعه شیعی عربستان تناسب چندانی ندارد و با خشونت نمی‌توان به سازش بر سر مسائل مذهبی و سیاسی و اجتماعی رسید.
سازمان انقلاب اسلامی در اوایل سال 1991 به «الحرکه الاصلاحیه» تغییر نام داد و اعلام کرد که خود را جنبشی وطن‌پرست می‌داند. سرانجام دولت سعودی به چند دلیل، که از جمله آنها تحولات ایدئولوژیکی جنبش اصلاحیه از حالتی انقلابی به اصلاحی بود، موافقت کرد تا با نمایندگان جنبش گفت‌وگو و مذاکره کند. با این حال پس از فرمان عفو عمومی در سال 1993 بیشتر اعضای جنبش به کشور بازگشتند و از راه گفت‌وگو کوشیدند مطالبات و خواسته‌های شیعیان را پیگیری کنند.
یکی از این رهبران اصلی جنبش، شیخ حسن الصفار بود که در سال 1993 با قبول دعوت فهد به عربستان رفت. آل‌سعود طی مذاکرات و توافق با سازمان که منجر به پایان دادن به مبارزات آنها شد، توافق کرد آزادی اعمال مذهبی در منطقه شیعه‌نشین احساء تضمین گردیده و شیعیان زندانی آزاد و تبعیض‌های شغلی نیز برداشته شود. اما پس از آنکه رژیم سعودی به تدریج اوضاع را مهار کرد، از عمل به مفاد قرارداد خودداری کرد، به نحوی که تاکنون این قرارداد عملی نشده است.
چشم‌انداز روابط ایران و عربستان
قطع روابط از سوی عربستان اگرچه اتفاق تازه‌ای در روابط دیپلماتیک با ایران به حساب نمی‌آید و این برای بار سوم است که روابط دو کشور قطع میشود، اما این قطع روابط در شرایط کنونی که گستره بحران در خاورمیانه به سمت فرآیندهای تصاعد بحران حرکت می‌کند، می‌تواند تاثیرات منفی بر حل بحران‌ها و دامن زدن به رقابت‌های جدید هم به شکل تقابل مستقیم و هم جنگ‌های نیابتی داشته باشد.
در طول یک‌سال اخیر با توافق هسته‌ای و نگاه منفی‌ای که سعودی‌ها به این روند در حال شکل‌گیری داشتند، موضوعات مطروحه میان تهران و ریاض از حالت طبیعی خود خارج و عربستان وارد فرآیندهای تقابلی شد. در واقع علاوه بر سطح منطقه‌ای که بیشترین نقش را در تهاجمی شدن سیاست عربستان داشت، تغییر تیم امنیتی سیاسی این کشور که از زمان روی کارآمدن ملک سلمان، جایگزین تیم محافظه‌کارتر و معقول‌تر شد، نیز بیشترین نقش را در رفتار عربستان در برخورد با موضوعات منطقه‌ای و روابط دوجانبه با ایران داشت. در این چارچوب ذهنیت کارگزاران آل سعود به این سمت هدایت شد که باید در مقابل قدرت‌یابی جدید ایران ایستاد. بنابراین سعودی‌ها مترصد این فرصت بودند تا با اخلال در روابط به شکل اظهارنظر و هم اقدامات عملی، ایران را مقصر جلوه دهند و اینطور وانمود کنند که ایران عامل سردی روابط است و در امور جهان عرب مداخله می‌کند.
بنابراین حمله به سفارت عربستان این بهانه را به دست سعودی‌ها داد تا ایران را مقصر عدم بهبود و سردی روابط جلوه دهند. بنابراین حمله به سفارت باعث شد تا سعودی از موضع انفعال به خاطر اعدام شیخ نمر به موضع فعالانه و طلبکارانه تغییر جهت دهد. در واقع مرور این حوادث نشان می‌دهد که سعودی‌ها به‌نوعی این سناریو را از مدت‌ها قبل طراحی کرده بودند. به‌خصوص که می‌دانستند اعدام روحانی شیعه که از مدت‌ها قبل مقامات ایران در خصوص آن هشدار داده بودند، می‌تواند منجر به این واکنش‌ها و اعتراضات شود، بنابراین باتوجه به این بحران حادث شده و باتوجه به فضای موجود، در کوتاه مدت شاهد این خواهیم بود که سعودی‌ها در ادامه اقدامات کارشکنانه خود به‌دنبال چند موضوع باشند:
1- هدایت بازیگران شورای‌همکاری خلیج‌فارس و اتحادیه عرب به سمت قطع روابط یا کاهش روابط سیاسی با ایران
2- تلاش برای اعاده حیثیت و فشار بر ایران در خصوص ماجراهای سفارت از مجراهای دیپلماتیک به‌خصوص در شورای امنیت سازمان ملل
3- شکل‌دهی به ائتلاف عربی-سنی به‌خصوص در موضوع سوریه
4- به چالش کشیدن گستره بازی ایران در خاورمیانه به‌ویژه در سوریه و یمن
5- فعال‌تر کردن لابی‌های عربی در کشورهای اروپایی و به‌خصوص در کنگره آمریکا برای طراحی طرح‌های ضد‌ایرانی همراستا با توافق هسته ای
اما در روند میان‌مدت به نظر می‌رسد که به دلیل عوامل چندگانه مجددا شاهد برقراری تماس‌های دو کشور خواهیم بود:
1- اگرچه عربستان به دلیل ضعف‌های امروزین جهان عرب که به‌شدت ضعیف، چند‌پاره و گسسته شده است، می‌تواند با قدرت مالی خود، به یارگیری‌های سیاسی اقدام کند و خود را یکه‌تاز اقدامات و رفتارهای متفاوت ببیند، اما حجم بحران‌هایی که امروز این کشور در گستره خاورمیانه با آن درگیر است، موضوعی نیست که بتواند به برتری عربستان در این روند بینجامد.
2- خلق هزینه‌های میلیارد دلاری در زمانی که این کشور با کسری بودجه دست به گریبان است و داعش و فعالیت‌های تروریستی هم به‌نوعی متوجه خودش شده‌اند، موضوع را در نهایت برای تصمیم‌گیرندگان این کشور سخت‌تر خواهد کرد.
3- نباید این نکته را از نظر دور داشت که گسترش روابط ایران با اتحادیه اروپا خود موازنه‌ای در این کارشکنی عربستانی‌ها ایجاد خواهد کرد، بدین معنی که با افزایش روابط ایران با اتحادیه اروپا می‌توان دامنه‌های بحرانی روابط با عربستان را کاهش داد.
4- در این فضا آمریکایی‌ها به دلیل توافق هسته‌ای و حفظ دستاوردهای آنکه هزینه و وقت زیادی برای واشنگتن به جا گذاشته است، تمایلی برای همراهی با عربستان در دمیدن در این بحران و تصاعد آن ندارند.
5- فعال شدن واسطه‌ها و میانجی‌ها دیگر عاملی است که مانع از بحرانی‌تر شدن وضعیت موجود میشود. در واقع باتوجه به اهمیت قطع روابط ایران و عربستان و به دلیل بحرانی بودن منطقه، هدایت تهران و ریاض به سمت گفت‌وگو به اولویت بازیگران متعادل منطقه‌ای و بین‌المللی تبدیل خواهد شد.
بنابراین اگر این پنج عامل در یک سطح همگرا قرار بگیرند، شاهد برقراری کانال‌های تماس ایران و عربستان خواهیم بود. اما آنچه واقعی‌تر به‌نظر می‌رسد بازگشایی کنسولگری‌های دو کشور در موضوع حج است که در ابتدا باید صورت گیرد تا بعدها با ارتقای روابط شاهد بازگشایی‌سفارت خانه‌ها باشیم. اگرچه نگارنده معتقد است تا تکلیف بحران سوریه در فرآیند شش ماه آینده روشن نشود، نمی‌توان تصویر روشنی را برای برقراری تماس‌ها با عربستان در نظر گرفت.
دیدگاه تان را بنویسید