تعارض سیاسی و امنیتی ایران و ریاض به کجا می‌انجامد؟
کشمکش سعودی
علیرضا اکبری
دانش‌‌آموخته صلح‌سازی و حفظ صلح و بنیانگذار موسسه پژوهش‌های راهبردی تصمیم/
عربستان و سرزمین حجاز در حال گذراندن یکی از متزلزلترین شرایط حیات و بقای خود در دوران معاصر است. وضعیت سیاسی و امنیتی در شبه‌جزیره عربستان، شباهت‌هایی با سال‌های آخر قرن نوزدهم و ابتدای قرن بیستم و جنگ‌های داخلی دارد. صرف‌نظر از درآمدهای نفتی، بی‌ثباتی و عدم‌اعتماد عمومی به حاکمیت و تزلزل در ساختار حکومتی، مهمترین چالش سیاست و امنیت در عربستان است که حضور این واحد سیاسی را در آستانه یک دوره بحران گرم داخلی قرار داده است. دورانی که یادآور سال‌های آغازین قرن گذشته و جنگ‌های 30ساله داخلی است. بدون تردید، مهمترین مشکل امنیت ملی عربستان سعودی را امروزه، تهدیدات و آسیب‌پذیری‌های داخلی شامل میشود. اما این مشکل زمانی بغرنج‌تر میشود که دولت سعودی، در محیط‌های چند‌لایه پیرامونی، منطقه‌ای و جهانی نیز خود را در معرض چالش‌ها، خطرات و بحران‌هایی می‌یابد؛ معضلات امنیتی که عمدتا جنبه ادراکی داشته و ناشی از نوع تلقی حاکمان سعودی از فرآیند تحولات سیاسی- امنیتی است. بخش اعظم این بحران یا تهدیدها، نتیجه رفتارهای خودشان در سیاست‌های داخلی و خارجی است.
دولت سعودی، دولتی است با ویژگیهای پیشرو؛ ایدئولوژیک(وهابیست)، عرفی، تمامیت‌خواه، سنتی، غیرمدرن و خانوادگی. تغییرات نسلی و توسعه فن‌آوری اطلاعات و ارتباطات، تحولات اجتماعی را در یک جامعه سنتی و ایدئولوژیک نظیر عربستان شتاب بخشیده است. شکاف‌های عمیقی در میان بافت اجتماعی با ساخت سیاسی کشور پدید آمده و موج بیداری و تحول اجتماعی، سراسر کشورهای عربی و اسلامی را فرا‌گرفته است. از سوی دیگر، تحولات ژئواستراتژیک و ژئوپلیتیک و حتی ژئو‌اکونومیک، نقشه محیط رقابت قدرت و امنیت را به‌شدت تحت تاثیر قرار داده است. امروز چهار ابرموج یا موج عظیم در پویش تاریخی و جغرافیایی خود، در یک نقطه به هم رسیده و نتایج بسیار بزرگی در نقشه سیاسی، امنیتی و سلسله مراتبی قدرت در خاورمیانه در حال رقم خوردن است.
موج عظیم انقلاب اسلامی، موج فروپاشی نظام دوقطبی، موج جنگ‌های منطقه‌ای و نهایتا موج تعاملات همگرایانه ایران با قدرت‌های جهانی، امواجی هستند که در پویش تاریخی و جغرافیایی خود، هم اینک در قلب جهان، یعنی، ژئوپلیتیک‌ترین منطقه دنیا، (آسیای جنوب غربی و شمال آفریقا)، به هم رسیدهاند و در حال شکلدهی یکی از موثرترین جریانهای تاریخ‌ساز- یا پارادایم جدید قدرت و امنیت - هستند.
جمهوری اسلامی ایران، به‌طور مستقیم در کانون دو موج بزرگ اول و آخر و به‌طور قابل ملاحظه و موثر، در دامنه دو موج دوم و سوم، ایفای نقش داشته است. همانگونه که ذکر شد، پارادایم جدید و نیز هرم قدرت و امنیت، در محل تلاقی این چهار موج بزرگ تاریخی، در حال شکل‌گیری است.از سوی دیگر، جریانات آنارشیک و ضد پارادایم (پارادوکسیکال) نیز در بستر این‌جریانات، همیشه حضور داشتهاند. این دسته از جریانات، نوعا ناشی از نقش‌آفرینی عوامل و نیروهایی است که موقعیت و وضعیت خود را در پرتو تحولات، رو به افول و زوال می‌بینند یا منافعی موقتی را که در پرتو روند تحولات به دست آورده بودند، از دست رفته مییابند.
در سطح منطقه و محیط پیرامونی ما، دولت سعودی و دولت ترکیه، دو واحد سیاسی هستند که از تحولات 37ساله اخیر جمهوری اسلامی ایران، به‌ویژه از وضعیت دوران استقرار نظام، جنگ تحمیلی، چالش‌های دوران رشد نظام، چالش‌های سیاست خارجی ایران با قدرت‌های جهانی و بالاخره از چالش هسته‌ای ایران، منفعت‌های موقتی بسیار زیادی برده‌اند.
اینک اما، با تلاقی آثار چهار موج بزرگ، نسخه جدید پارادایم قدرت و امنیت، با محوریت تعامل متوازن ایران و قدرت‌های جهانی در حال پیچیده شدن است. پیش از این نیز، اقتدار و نفوذ منطقه‌ای ایران، در پی تحولات مهم منطقه‌ای، به‌طور قابل ملاحظهای افزایش یافت.
تغییرات ساختار قدرت و حکومت در افغانستان و عراق، شکستهای رژیم‌صهیونیستی در جنگ‌های 33روزه با حزب‌الله لبنان و 22 روزه با حماس، شکست پروژه اسقاط بشار اسد در کوتاه مدت و نهایتا شکست پروژه تصرف یمن توسط دولت سعودی از طریق حمله نظامی، از جمله عواملی هستند که تثبیت کننده برتری و توفیق راهبردی ایران در‌سطح منطقه بودهاند.
علاوه بر این، جریان تروریسم داعش نیز که با سرمایه‌گذاری و مشارکت دولت ریاض، سازماندهی و هدایت میشود، در مسیر شکست، بر ناکامیهای سیاست خارجی سعودی افزوده است.
مجموعه عوامل فوق، علل و انگیزههای حاکمان ریاض را در ایجاد بحران، از طریق کشمکش با ایران شکل داده است. البته در حقیقت نه وضعیت داخلی و توان ملی عربستان، نه شرایط امنیتی، سیاسی و اقتصادی منطقه و نه ملاحظات راهبردی مشترک منطقه و قدرت‌های جهانی، این امکان و فرصت را برای ترکتازی دولت سعودی و تداوم و گسترش بحران و کشمکش جدی‌تر با ایران نمی‌دهد.
همانطور که ذکر شد، دولت سعودی، دولتی عرفی، سنتی، خانوادگی، غیرمدرن و با ظرفیت‌های محدود در مواجهه با بحرانهای گسترده و دامنه‌دار است؛ یعنی دولتی محافظه‌کار و به‌شدت آسیب‌پذیر. کوچکترین ترکش احتمالی هر نوع برخورد گرم، اگر به محیط داخلی و سرمایههای نفتی سعودی اصابت کند، نه تنها خسارات بسیار گزافی را برای سعودی‌ها به‌دنبال دارد، بلکه تلاطم شدیدی را در محیط راهبردی منطقه و محیط اقتصادی جهان به بار خواهد آورد.
از این رو، تا زمانی که درگیری عربستان در حد تهدیدات لفظی، یا حداکثر مانورهای دیپلماتیک باشد و خطر قابل ملاحظهای برای منافع دیگران نداشته باشد، ایران و قدرت‌های جهان نیز با حزم و احتیاط، وضعیت را نظاره و پایش میکنند، اما آنجا که احساس شود، بی‌تجربگی و خامی، یا ماجراجویی و نادانی احدی از فرمانروایان سعودی بخواهد روند تقابل را از محدوده خطر عبور دهد، آنگاه نه تنها ایران و نه دیگر عقول دنیا، تحمل بازی ویرانگر مشتی تازه وارد ماجراجو را نخواهند داشت و امکانات و روشهای مقتضی را برای کنترل و مهار آن به‌کار خواهند برد.
همچنین باید توجه داشت دو عامل مهم در محدود کردن دولت سعودی در بحران‌آفرینی اخیر موثر خواهد بود؛ یکی رفع توهم، سوء‌تفاهم و اشتباه محاسبه سعودی‌ها نسبت به توان تنش‌آفرینی و توان ایستادگی‌شان در قبال اقدامات مهار‌کننده و بازدارنده و دیگری، توجیه ایشان و کمک به آنها برای درک صحیح و سالم از واقعیات جدید محیط منطقه و جهان. به این معنا که بنا نیست کسی سهم و جایگاه طبیعی دیگری را نادیده بگیرد. جمهوری اسلامی ایران، نیازی به اثبات توانمندی و اقتدار خود از طریق تحقیر یا تضعیف کشورهای دیگر منطقه ندارد. جایگاه و مرتبه ایران در سلسله مراتب قدرت سیاسی و امنیتی، موقعیتی بیشتر ذاتی است. این جایگاه، نه مرهون پیشروی ایدئولوژیک است و نه از طریق بحران ایدئولوژیک (نظیر جبهه‌گیری وهابیسم)، مخدوش خواهد شد.
بنا براین دو دسته عامل، در توقف سعودی موثرند؛ یکی فقدان ظرفیت‌های بیشتر داخلی سعودی و دیگری رفع توهم قدرت و رفع سوء‌تفاهم ایشان نسبت به واقعیات ساختاری قدرت و امنیت در منطقه.
مطلب دیگری که باید بدان توجه داشت این است که دولت سعودی به‌طور ناگهانی و یک شبه تصمیم به بحران‌سازی نکرد، بلکه در طول سه تا پنج سال اخیر و از هنگامی که نشانه‌ای از تمکین و انعطاف قدرت‌های جهان در برابر پذیرش واقعیت قدرت هسته‌ای ایران بروز یافت، دولت سعودی د‌رصدد اقدام برآمد. یعنی اقدام به منظور منصرف کردن قدرت‌های جهان به دو امر، نخست عدم پذیرش توان هسته‌ای ایران و دیگری عدم عادی‌سازی مناسبات با ایران و حفظ ترتیبات امنیتی- سیاسی- اقتصادی منطقه، بدون نقش مثبت و محوری ایران.
لذا، از همان زمان - پیش از آغاز مذاکرات محرمانه مسقط - دولت سعودی، به‌طور جدی به صرافت تخریب مسیر و موقعیت ایران در مناسبات بین‌المللی و نیز اشغال عرصههای نفوذ سیاسی امنیتی ایران به‌ویژه در محیط امنیتی خاورمیانه افتاد.
نتیجه فعالیت و تلاش چند‌ساله اخیر سعودی، هم در محیط داخلی و هم در محیط منطقه‌ای و جهانی امروز آشکارا در دید و قضاوت عموم جهان قرار دارد.
نوع و جنس تحولات قدرت و حکومت، مساله جانشینی و ترتیبات آن مشخصا متاثر از مساله موقعیت راهبردی ایران در منطقه رقم خورد.
همچنین، مسیر تحمیل جنگ داخلی سوریه و تسری آن به محیط داخلی عراق و ماهیت و شکل‌گیری داعش هم، از همین موضوع (نگرانی حکام سعودی از بازیابی موقعیت منطقه‌ای و جهانی ایران) و نقش دولت سعودی در این فرآیندها سرچشمه گرفت.بنابراین دولت سعودی تمام توان خود را با حداکثر ظرفیت ممکن روی این قمار بزرگ، مصروف داشته است. نتیجه، صدور اطلاعیههای تشکیل ائتلاف نظامی با امضاهای جعلی یا حداکثر حضور صوری و سمبلیک از ترس از دست دادن امتیازات مالی است.
بیشترین نگرانی در این ماجرا، از ناحیه محدودیت ظرفیت‌های فکری، ادراکی و مدیریتی حاکمان سعودی است. به این معنا که نسل جدید حاکمان، به‌شدت دچار سوء‌برداشت و توهم نسبت به توان ملی و قدرت اثرگذاری دولت خود هستند.
به صرف اینکه جهان مدتی است که از نتیجه بخشی از اقدامات مخرب ایشان، در قالب تروریسم داعشی، در نگرانی به سر میبرد، بعضی حکام نوظهور که زمانی مسئول پروژه داعش بودهاند، اینک این توهم را دارند که میتوانند مقدرات امنیتی منطقه را در دست بگیرند. تصور میکنند که قادر خواهند بود به بازی پرخطر *تقابل تا مرز برخورد* (یا چیکن گیم) مبادرت کنند. تصور میکنند که با دادن اطلاعیه و امضا‌ی جعلی میتوانند مانند قدرت‌های بزرگ، اتحادیه و ائتلاف جنگی راه بیندازند.
این مهمترین وجه خطرناک قضیه است، توهم قدرت در ایجاد و مدیریت بحران در بین حاکمان نوپای سعودی. از سوی دیگر غرب در این ماجرا، نه یک مفهوم یکپارچه است و نه یک موضع واحد دارد. ایالات‌متحده، کشورهای اروپایی و کشورهای آسیای شرقی که در مدار غرب تعریف میشوند، هر کدام مواضع خاص خود را دارند و هر کدام به تناسب منافع خاص خود نسبت به توسعه درگیری ابراز نگرانی کردهاند. حتی کشورهای اروپایی عضو اتحادیه، هر کدام جداگانه به میزان نوع و حجم آسیبی که ماجراجویی سعودی در منطقه میتواند به امنیت و ثبات یا تضمین منافع ایشان وارد کند، اعلام موضع یا اقدام جهت تاثیر بر شرایط کردهاند.
در این میان، بعضی کشورها یا قدرت‌های مهم هم هستند که ممکن است مشخصا در حوزه غرب تعریف نشوند و منافع متفاوت و یا بعضا متضادی با غرب داشته باشند؛ یا حتی منافع متضادی هم با دولت سعودی داشته باشند اما در این داستان دارای مواضع کاملا پیچیده و چندلایهای باشند.
افزایش و تداوم تنش بین ایران و سعودی، فی‌نفسه مسالهای به‌غایت پیچیده و ذوابعاد است. از یکسو، میتواند تشدید‌کننده ناامنی در منطقه و جهان باشد و از سوی دیگر، مستقیما بر نوع روند و وضعیت قدرت و حکومت در سوریه و عراق اثر میگذارد؛ در عین حال میتواند بازار نفت و اقتصاد را دستخوش تحول شدید کند. بنابراین، مواضع کشورهای گوناگون به‌شدت متفاوت، گاهی دور از انتظار و حتی متناقض است.
در این میان مسیر دیپلماسی جمهوری اسلامی در مواجهه با این مشکل نیز قابل بررسی است؛ به نظر می‌رسد دولت ما، مهمترین و بیشترین دغدغه خود را از روز نخست روی پروژه پرونده هسته‌ای متمرکز کرده بود. در عین حال، سایر ابعاد و حوزه‌های سیاست خارجی (و سیاست‌های ملی) آنطور که باید و شاید، در تعامل با این امر، قرار داده نشدهاند.
این امر، همان مشکلی است که در روند چهارده سال گذشته، پیرامون مساله هسته‌ای مشاهده شده است، معضلی به‌نام، انفکاک و انفصال موضوعی و کارکردی در مساله هسته‌ای.
زمانی در هنگامه رشد و توسعه تکنولوژی هسته‌ای، دولتهای پیشین، حمایتهای لازم از این پروژه بزرگ ملی را در ابعاد سیاست خارجی، حقوقی و… آنگونه که شایسته کار بود و انتظار میرفت تامین نکردند و اینک، در هنگامه‌ای که مهمترین وجه همت دولت بر حل و فصل موضوع متمرکز شده، سایر ابعاد پروژه، به نحو مقتضی مورد اهتمام واقع نشده است. در این راستا، به موازات پیشرفت مذاکرات با شش قدرت جهانی، مشخص بود که صحنه سیاست خارجی، دستخوش تاثیر نیروهای شدید در جهات موافق و مخالف واقع خواهد شد. شدت یافتن عرصه نبرد در عراق و سوریه، آغاز جنگ و تجاوز عربستان به یمن و حتی ورود مستقیم روسیه به عرصه نبرد سوریه از نشانه‌های بارز این مساله بود. در خصوص عربستان، یکی از نشانه‌های مشخص تمایل ریاض به تشدید تنش با ایران، انتخاب عادل الجبیر به عنوان وزیر امور‌‌خارجه بود. شخصی که در طول مدت ماموریت خود، در مقر ملل متحد در نیویورک سالها سابقه خشونت رفتاری و گفتاری را علیه ایران و مقامات رسمی کشورمان در پرونده داشت و بارزترین آن نیز، ادعای پوچ وی، دایر بر قصد یک تبعه آمریکایی- ایرانی، برای آسیب رساندن به او بود که هنوز در یادها‌‌ست.
علاوه بر شخص الجبیر، مواضع تند و خصمانه مقامات سعودی، در طول نزدیک به سه سال گذشته در هر موضوع مشترک یا غیر‌مشترک و مشخصا رفتار و گفتار غیرمسئولانه مقامات سعودی در فاجعه منا، نشانه بارز دیگری از نیاز ریاض به تنش‌زایی بود. از نشانه‌های سیاسی - امنیتی نیز، اقدامات سعودی در سوریه و عراق (حمایتهای آشکار از گروههای تروریستی و داعش)، در یمن، افغانستان و لبنان، ممانعت از شکسته شدن بن‌بست دولت در بیروت و حتی اقدامات تروریستی شهروندان سعودی علیه سفارتخانه و دیپلماتهای ایرانی و…است.
این همه علامات تنش‌زا و غیر‌معمول ایجاب میکرد که دولت، سرعت و دقت خاص و بیشتری مصروف این بخش از سیاست خارجی و این دسته از موضوعات سیاست خارجی (و دیگر موضوعات مشابه که هنوز جنبه علنی نیافته) میکند.
در هر حال، آنچه در خصوص اعدام مرحوم شیخ نمر رخ داد، یکی از واضح‌ترین علامتهایی بود که نشان می‌داد دولت سعودی، در این زمان نیازمند شدت دادن به فضای تنش‌آلود با ایران است. این امر در فضای نزدیک شدن به روز اجرای برجام، مفهوم خاصتری یافت. غفلت بعضی عزیزان در قضیه سفارت سعودی، متاسفانه زیان جبران‌ناپذیری را به محیط منافع امنیتی ما وارد کرد و مسئولیت دولت در این خصوص، غیر قابل اغماض است.
در مجموع، انتظار میرود مجموعه دولت، به‌ویژه سیستم تصمیم‌ساز و دستگاه سیاست خارجی قادر باشند با رصد سپهر روندها و رویدادهای محیط‌های سیاسی و امنیتی و سرجمع، محیط امنیت ملی کشور، به‌ویژه در عرصه سیاست خارجی، دستکم یک گام پیشتر از حوادث و اتفاقات، تمهیدات لازم را برای تاثیر‌گذاری مناسب و بهموقع فراهم کنند تا از ناحیه تحولات ناخواسته، دچار غافلگیری نشویم.
دیدگاه تان را بنویسید