کدام دوقطبی؟

سال سرنوشت‌ساز برای حسن روحانی آغاز شده است. آیا ممکن است او اولین رئیس‌جمهور یک دوره‌ای باشد؟ این سوال همان‌طور که ذهن تحلیلگران سیاسی را به خود مشغول کرده، حتما در ذهن حسن روحانی هم نقش بسته است. واقعیت این است که تحلیل و پیش‌بینی در این مورد کار بسیار سختی است؛ چه اینکه به همان اندازه که دلایلی برای پیروزی او در انتخابات سال آینده بر‌شمرده می‌شود، به همان اندازه هم می‌توان دلیل و نشانه آورد که کار برای روحانی آنچنان سخت است که ممکن است حتی به شکست اودر انتخابات منجر شود.

شرایط آقای رئیس‌جمهور
اگر‌چه مانند دوران احمدی‌نژاد نبوده اما او هم دوران چندان آرامی‌ در مقام رئیس‌جمهور نداشته است. اگر سطح چالش محمود احمدی‌نژاد با نهادهای حاکمیتی و دو قوه دیگر بوده، حسن روحانی با سطح دیگری هم دچار چالش بوده است. او با منتقدان سرسختی در پارلمان، رسانه‌ها و چهره‌های سیاسی مواجه بوده است. حتی در برهه‌هایی برخی مدافعان او از جمله اصلاح‌طلبان به قامت منتقدان او در‌آمدند. این چنین بوده که حسن روحانی روزهایش در مقام رئیس‌جمهور را چندان به آرامی ‌سپری نکرده است. او شرایط منحصر به فردی دارد. به یک معنا به همان اندازه که شاید در نظر‌سنجی‌ها اقبال داشته باشد مانند هاشمی‌رفسنجانی در سال 94 از رای منفی قابل‌توجهی هم برخودار است. به تعبیری دیگر او در یک وضعیت سیال به سر می‌برد. کوچکترین تصمیم اشتباه یا حرکت نادرست و حساب نشده‌ای از جانب روحانی کفه ‌ترازو را به سمت آرای منفی سنگین‌تر خواهد کرد. او با مولفه‌های متعددی برای انتخابات سال 96 مواجه است. باید این مولفه‌ها را بر‌شمرد تا به خوبی شرایط آقای رئیس‌جمهور قابل درک شود.

برجام
وقتی نزدیک انتخابات ریاست‌جمهوری سال 92 شدیم، کسی چندان شانسی برای حسن روحانی قائل نبود. تحلیل غالب این بود که یکی از افراد ائتلاف سه نفره رئیس‌جمهور خواهد شد. اما سعید جلیلی که آمد حسن روحانی میدان رقابت را تغییر داد و با استفاده از اهرم سیاست خارجی یک دو‌قطبی پدید آورد. روحانی مبنای مبارزات انتخاباتی‌اش را مذاکرات هسته‌ای قرار داد و با عبور از مسایل مهم سیاست داخلی توجه همه را به سیاست‌خارجی جلب کرد. او انتخابات را برد اما این تازه آغاز راه برای روحانی بود. او می‌دانست کشور را از دولتی تحویل گرفته که در سال‌های اخیر عملکرد نامناسبش در اکثر حوزه‌ها کار را برای نفر بعدی بسیار سخت کرده است. او تصمیم گرفت تمام تخم مرغ‌هایش را در سبد مذاکرات هسته‌ای بچیند؛ از ابتدای تشکیل دولتش تا زمانی که برجام به نتیجه رسید. او که می‌خواست تکلیف پرونده هسته‌ای را در مدت زمان یکسال یکسره کند در نیمه دوم سال 94 به آن رسید. او اگر با همان جمله «می‌خواهیم کاری کنیم که هم سانتریفیوژها بچرخد و هم چرخ کارخانه‌ها» توانست در دوقطبی ایجاد شده، فرد پیروز باشد، در طول مدت تشکیل دولتش اما همچنان با چرخ کارخانه‌هایی مواجه بود که به سبب تحریم کند می‌چرخیدند و البته چرخ سانتریفیوژهایی که به جهت تداوم مذاکرات از حرکت باز‌ایستاده بودند. به یک معنا همان نقطه قوت آقای رئیس‌جمهور اکنون به پاشنه‌آشیل دولت او تبدیل شده بود. درست در همین میانه بود که طیفی از اصولگرایان نه لزوما به دلیل رقابت‌های سیاسی که بر پایه تقابل برخی سیاست‌های هسته‌ای دولت با اصولی که آنها به آن اصرار داشتند و البته نگاه آرمانگرایانه، به قطب مقابل دولت تبدیل شدند.
اگر شیب حرف‌های این قطب در ماه‌های متعددی از زمان بعد از انتخابات 24 خرداد کم بود، هرچه به پایان مذاکرات نزدیک می‌شدیم این شیب تندتر می‌شد. اگر سعید جلیلی در تمام ماه‌های بعد از انتخابات سکوت پیشه کرده بود و‌ ترجیح می‌داد مقابل دولت مستقر، خاطرات مناظره هسته‌ای با حسن روحانی را بازتعریف نکند، در کمیسیون برجام اما او ناگفته‌هایی پر‌حرف و حدیث و جنجالی را بر زبان آورد.
او رک و صریح گفت: «آنانی که ادعا می‌کنند سیاست خارجی عرصه آرمان‌ها نیست، یک نمونه از کشورهای غربی را نشان دهند که سیاست خارجی آنها براساس آرمان‌هایشان طراحی نشده باشد. اینکه در توافق ژنو می‌گویند ایران باید براساس نیازهای عملی که آنها تشخیص می‌دهند، فعالیت هسته‌ای داشته باشد، دقیقا برمبنای آرمان آنهاست. آرمانی که در کتاب جان لاک، در بحث شهروند درجه یک و دو به آن اشاره شده و حفظ مالکیت فعلی برای شهروند درجه یک را جزو توصیه‌های جدی خود مطرح کرده و گفته که باید به بقیه تنها در حد نیازهایش امتیاز داده شود.» رئیس تیم مذاکره کننده سابق کشورمان با ذکر خاطره‌های از دوران مذاکرات قبلی یادآور شد: «طی شش سالی که بنده مسئول مذاکرات هسته‌ای بودم، اواسط مذاکرات، همه دولت‌های غربی طرف مذاکره، یک دور کامل عوض شدند و اتفاقا در انتخابات‌هایی که در آن کشورها انجام شد، رقبای آنها به مسند قدرت رسیدند مثلا در آمریکا بوش رفت و اوباما با شعار تغییر در سیاست خارجه بر سر کار آمد اما در روند مذاکراتی آنها کمترین تغییری ایجاد نشد؛ چرا؟ چون براساس آرمان‌هایشان پشت میز مذاکره می‌نشینند.»
این اظهارنظر می‌توانست واکنشی باشد به این جمله حسن روحانی که گفته بود: «تهدیدها، فرصت‌ها و منافع مشترک اساس بحث سیاست خارجی است و اصول و آرمان در سیاست خارجی بحث نمی‌شود. مگر ما در مرحله اول در توافق ژنو آرمان و اصول را معامله کردیم؟ ما با هم حرف زدیم و توافق کردیم.»
واقعیت این است که حسن روحانی در انتخابات سال 92 با وعده رسیدن به توافق هسته‌ای پیروز شد، اما حالا اگر می‌خواهد پیروز انتخابات سال 96 باشد باید ثمرات این توافق را برای مردم نمایان کند. فعلا تا اینجای کار ایران تمام تعهداتش را انجام داده اما طرف مقابل کارشکنی‌هایی کرده که به احتمال زیاد تداومش برای حسن روحانی مشکل ایجاد خواهد کرد. او زمان زیادی برای بهره‌بردن از برجام ندارد.

اقتصاد و معیشت
یک نکته مهم این است که انتخابات سال 96 بر کدام پاشنه خواهد چرخید؛ سیاست خارجی یا اقتصاد. به یک معنا حالا سوال این است که رقبای انتخاباتی حسن روحانی ‌ترجیح می‌دهند با او از باب نقد برجام سیاست خارجی وارد رقابت شوند یا اینکه ‌ترجیح می‌دهند با حرف‌های اقتصادی و به چالش کشیدن روحانی در این عرصه وارد رقابت شوند. واقعیت این است که اگر‌چه حسن روحانی توانسته به توافقی در پرونده هسته‌ای دست یابد اما او هنوز نتوانسته ثمرات این توافق را پای سفره‌های مردم بیاورد. این بزرگترین پاشنه‌آشیل حسن روحانی در سال انتخابات است.
شاید پیش‌بینی درست‌تر این باشد که بگوییم رقبا‌ترجیح خواهند داد از این زاویه مقابل حسن روحانی قرار بگیرند که برجام را از این نگاه که تاثیری در اقتصاد و معیشت مردم نداشته نقد کنند و روحانی را به چالش بکشند.

انتخابات آمریکا
یک نکته برون‌مرزی که می‌تواند بر انتخابات ریاست‌جمهوری ایران تاثیر بگذارد تحولات و مبارزات انتخاباتی در ایالات‌متحده است. تا امروز اوضاع در آمریکا این‌گونه بوده که اکثر نامزدها مواضع بسیار تندی علیه ایران گرفته‌اند و برخی از آنها رسما اعلام کرده‌اند که اعتقادی به برجام نخواهند داشت. صرف نظر از اینکه به لحاظ حقوق بین‌الملل چه میزان امکان عملی شدن این ادعا وجود دارد اما طرح این مساله حتما در معادلات انتخابات ریاست‌جمهوری ایران هم تاثیر خواهد گذاشت. اینکه رئیس‌جمهور بعدی آمریکا کدام گزینه و با چه گرایشی خواهد بود می‌تواند در نوع شرایط پیش آمده برای حسن روحانی هم موثر باشد.

دو‌قطبی شدن
یک مولفه دیگر این است که نوع رقابت در انتخابات سال 96 چگونه باشد یا به بیان دیگر از نگاه حسن روحانی بهتر است این انتخابات چه شکلی پیدا کند. آیا او ‌ترجیح می‌دهد در یک انتخابات دو‌قطبی حاضر شود یا از اینکه انتخابات دو‌‌قطبی نشود بیشتر سود خواهد برد.
برخی می‌گویند حس روحانی ‌ترجیح می‌دهد انتخابات دو‌قطبی شود تا او بتواند با ایجاد فضایی شبیه انتخابات هفتم اسفند در تهران، صحنه رقابت را بسیار جدی کند تا طبقه‌ای از مردم برای رئیس‌جمهور نشدن رقیب به او رای دهند. به یک معنا با این اتفاق حسن روحانی می‌تواند رای بسیار بالایی کسب کند و از سایه سنگین این حرف‌ها که او در سال 92 رای چندانی نداشته خارج شده و با اتکا به همین رای بالا با روحیه بهتری از موضع پشتوانه مردمی‌ برنامه‌های خود را دنبال کند. اما برخی دیگر بر این باورند که حسن روحانی ذاتی محافظه‌کار دارد و ‌ترجیح می‌دهد چنین ریسک بزرگی نکند. این طیف می‌گویند روحانی ‌ترجیح می‌دهد در یک انتخابات آرام و ‌بی‌دردسر در پاستور بماند.

رقابت با محمود
اگر‌چه تا‌کنون نام‌های متعددی از رقبای احتمالی حسن روحانی، از جمله محمد‌باقر قالیباف، سعید جلیلی، محسن رضایی، محمد رضا عارف و... مطرح شده اما این روزها بیش از همه نام محمود احمدی‌نژاد به میان آمده است. اگر بنا بر تحلیل در این مورد باشد باید از زاویه نگاه حسن روحانی به مساله نگاه کنیم. آیا او‌ ترجیح می‌دهد محمود احمدی‌نژاد رقیبش در انتخابات باشد؟ یک نکته در میان رسانه‌ها و اهل سیاست مطرح است اینکه فقط محمود احمدی‌نژاد است که می‌تواند حسن روحانی را شکست دهد؛ گزاره‌ای که البته بیشتر از سوی حامیان او شارژ رسانه‌ای می‌شود.
اما آیا محمود احمدی‌نژاد می‌تواند برای حسن روحانی در انتخابات دردسر درست کند؟ اولین مساله که در مورد احمدی‌نژاد مطرح است اینکه برخی اعتقاد دارند محمود احمدی‌نژاد مجوز حضور در عرصه انتخابات را نخواهد گرفت اما اگر از این چالش احتمالی عبور کنیم محمود احمدی‌نژاد تا زمانی که نیاز به کسب مجوز برای حضور است می‌تواند حرف‌هایش را بزند و حسن روحانی را به چالش بکشد.
این مساله حتما صحنه انتخابات را تغییر خواهد داد. به نظر می‌رسد حسن روحانی از این مساله استقبال خواهد کرد چرا که به باور او جامعه در چنین شرایطی میان این دو گزینه برای انتخاب قرار خواهد گرفت؛ بازگشت به شرایط دوران احمدی‌نژاد یا ماندن در شرایطی که حسن روحانی برای آنها پدید آورده است. روحانی فکر می‌کند مردم در این دو قطبی، او را انتخاب خواهند کرد.

چند ماه سرنوشت‌ساز
مولفه‌های زیادی هستند که می‌توانند تکلیف انتخابات سال 96 را شکل دهند اما بدون شک مرور این مولفه‌ها نشان می‌دهد آنچه در نهایت تاثیر فراوانی در انتخابات سال آینده دارد عملکرد حسن روحانی در حوزه اقتصاد است. او اگر بتواند گام‌های موثری در این چند ماه بردارد راه زیادی از پیروزی در انتخابات را رفته است.