مطرح کردن ظریف کار هاشمی است

در ابتدا تحلیلی از وضعیت گفتمانی دولت روحانی و نسبت آن با گفتمان‌های روسای جمهور سابق ارائه دهید؟
آقای روحانی حامل تضادهای دولت سازندگی و اصلاحات است. آقای هاشمی زمانی که سال 68 بر سر کار آمد، جامعه را حول نابرابری‌های اجتماعی قطب‌بندی کرد. یعنی نتیجه عملکرد آقای هاشمی درواقع ایجاد تضاد بین منتفع‌شدگان از توسعه اقتصادی دولت آقای هاشمی و متضررین روند توسعه اقتصادی دولت آقای هاشمی بود. یعنی یک نوع مفهوم عدالت، مبنای قطب‌بندی اجتماعی- سیاسی در دولت آقای هاشمی بود که خودش را در انتخابات 72 نشان داد. آقای توکلی که یک نامزد تقریبا ناشناخته برای عموم جامعه در آن زمان بود، حتی در بعضی از استان‌ها از آقای هاشمی پیشی گرفت و رای آقای هاشمی نسبت به سال 68 حدود 50 درصد کاهش پیدا کرد. جامعه با سیاست‌های توسعه‌ای آقای هاشمی حول مفهوم عدالت، دوقطبی شد. در دولت آقای‌ هاشمی، مفهوم وابستگی- استقلال مبنای قطب‌بندی جامعه شد. غرب‌گرایی نهادینه شده در دولت آقای خاتمی جامعه را حول مفهوم استقلال قطبی کرد. معتقدم دولت آقای روحانی همزمان هم تضاد عدالت را در جامعه تقویت کرده یعنی گسل استقلال را در جامعه تقویت کرده و هم گسل عدالت را. یعنی در دولت آقای هاشمی اگر توده‌های مردم با آقای هاشمی قهر می‌کردند و در دولت آقای خاتمی، منبع قدرت حزب‌الله مقابل دولت اصلاحات بود، در دولت آقای روحانی هم منبع قدرت توده‌های مردم و منبع قدرت حزب‌الله همزمان مقابل دولت یازدهم قرار گرفتند. مبنای سست شدن پایگاه اجتماعی آقای روحانی این است که همزمان دو تضاد عدالت و استقلال را در بدنه جامعه با رفتارهای دولت تزریق کرد. از آن طرف خود آقای روحانی اصولا پایگاه اجتماعی ندارد. یعنی آقای روحانی به لحاظ اینکه شخصیت اجرایی- سیاسی‌اش در یک بستر امنیتی و نه اجتماعی شکل گرفته، اصولا خودش پایگاه توده‌ای ندارد و آنچه در سال 92 برای ایشان ایجاد شد، بخشی در تضاد گفتمان سازش- مقاومت شکل گرفت و بخش مهمی ‌از آن ناشی از حمایت آقایان هاشمی و خاتمی بود که توانستند بخشی از سبد رای خودشان را به آقای روحانی بدهند والا کمتر از یک درصد جامعه هم به خود آقای روحانی اقبال ندارد.
حرف شما این است که آقای روحانی بدنه اختصاصی ندارد و رایی که دارد اشتراکی است؟
اصلا رای مال خودش نیست. یعنی به اعتقاد من به رای آقای روحانی حتی نمی‌توان گفت اشتراکی. چون ایشان چیزی ندارد که به اشتراک بگذارد. تمام نظرسنجی‌ها تا قبل از هفته‌سوم پیش از انتخابات رای آقای روحانی را کمتر از دو درصد نشان می‌داد. معتقدم آقای قالیباف اگر در انتخابات 92 با سیاست‌ورزی قوی‌تر در صحنه حضور پیدا می‌کرد، امکان نداشت آقای روحانی بتواند رئیس‌جمهور شود. یعنی موجی از خطاهای اصولگرایان از سال 90 تا 92 توانست بستر پیروزی روحانی را با حمایت و الصاق سبد رای آقای هاشمی و خاتمی فراهم کند. دقت کنید که خودِ آقای روحانی اصولا چهره اجتماعی نیست. به‌عنوان مثال وقتی اخبار حضور ایشان را در منزل یکی از خانواده‌های شهدا نشان می‌دهد، حتی در تعاملات بین فردی آدم موفقی نیست. یعنی نمی‌تواند عواطف و احساسات خودش را به مخاطب خودش که در آن صحنه حضور دارد، منتقل کند. اینها مهارت است و آقای روحانی اصولا از مهارت‌های ارتباطی برخوردار نیست و در این زمینه آقای هاشمی خیلی موفق‌تر از ایشان است. ایشان به اعتقاد من یک شیخ دیپلمات است و درواقع از مجموعه‌ای از مهارت‌ها در حوزه‌های دیپلماسی برخوردار است، ولی در حوزه اجتماعی چندان کارآمد نیست. یکی از مهمترین ویژگی‌های رئیس‌جمهور باید مهارت‌های فردی در حوزه ارتباطی باشد که ایشان فاقد آن است؛ ضمن اینکه پایگاه اجتماعی هم ندارد و تضاد دولت اصلاحات و سازندگی را همزمان تحمل می‌کند. دولت آقای روحانی هم نتوانسته رضایت توده‌ها را جلب کند که در دولت آقای هاشمی این اتفاق افتاد و هم نتوانسته رضایت حزب‌الله را جلب کند که در دولت آقای خاتمی این اتفاق افتاد. الان با روندی که حتی در منبع قدرت روحانیت تحلیل می‌کنیم، رفتار و گفتار اخیر آیت‌الله جوادی‌آملی را هم که تحلیل کنید که بحث دیاثت سیاسی را مطرح کرد نشان می‌دهد که حتی منبع روحانیت عالی‌رتبه هم در حال دور شدن از آقای روحانی است. یعنی به اعتقاد من مهمترین منبعی که الان آقای روحانی می‌تواند به آن اتکاء داشته باشد، منبع بوروکرات‌های غرب‌گراست که از مجموعه مدیرانی که در دولت‌های سازندگی و اصلاحات و دولت ایشان هستند، می‌تواند روی پایگاه یکی، دو دهکی در جامعه حساب کند. به نظرم آقای روحانی کاملا در یک بن‌بست اجتماعی قرار گرفته. نگرانی‌ای که برای بخشی از اصلاح‌طلبان ایجاد شده به دلیل صرفا خود بن‌بست اجتماعی آقای روحانی نیست و به دلیل آلترناتیوی است که ممکن است در مقابل آقای روحانی ایجاد شود. معتقدم چون یک مقدار فضا برای فعالیت‌های آقای احمدی‌نژاد در صحنه سیاسی و رسانه‌ای ایجاد شده و اقبال عمومی که در سفر اخیرشان نسبت به ایشان ایجاد شده، اصلاح‌طلبان احساس کردند که آقای روحانی در رقابت با آقای احمدی‌نژاد موفق نخواهد بود. اگر آلترناتیو ایشان آلترناتیوهایی از جنس 92 بودند به اعتقاد من بحث عبور از آقای روحانی مطرح نمی‌شد. نکته دوم، احتمال دارد و این را به‌عنوان یک گمانه‌زنی مطرح می‌کنم که ممکن است طرح عبور از آقای روحانی واجد این معنا هم باشد که حجم انتقادات و حملات اصولگرایان را از آقای روحانی کاهش دهند. یعنی وقتی این فضا حول آقای روحانی ایجاد شود که اصلاح‌طلبان در حال فاصله گرفتن از ایشان هستند، فاصله‌گذاری حساب‌شده را در جامعه ایجاد می‌کنند که در یک سال آخر زمینه حملات و انتقادات اصولگرایان به آقای روحانی کاهش پیدا کند. این می‌تواند یک گمانه‌زنی باشد والا من خودم اعتقاد دارم تا آخرین لحظه همچنان خود آقای روحانی از آنجا که تصمیم ایشان مهم است، تصمیم دارد درصحنه باشد و سال 96 هم در انتخابات شرکت کند. تلقی من هم این است که غیر از آقای احمدی‌نژاد هیچ چهره دیگری نمی‌تواند آقای روحانی را به چالش بکشد. انتخابات یک پدیده نسبی است یعنی رای آقای روحانی برای 50 درصد در سال 92 براساس نوع رقابت و نسبتی که با سایر کاندیداها به لحاظ رقابتی و سیاسی برقرار کرده، ایجاد شده است. ممکن است در یک صحنه دیگر این 50 درصد، 30 درصد بشود و در یک صحنه دیگر 70 درصد شود.
شما می‌خواهید بگویید که اصلاح‌طلبان می‌گویند بدنه رای آقای روحانی در جامعه پایین آمده و از یک طرف هم متوجه شدند اگر چنین دوگانه‌ای به‌وجود بیاید آقای روحانی توانایی مقابله با چنین چیزی را ندارد و کسی را از جنس محمود احمدی‌نژاد می‌خواهند؛ کسی که حرف‌های تندتر و بهتری بزند و بتواند بیشتر رای بیاورد. این تحلیل درست است؟ یعنی چون خطر احمدی‌نژاد را حس کردند، فکر کردند که...
صحنه انتخابات یک صحنه نسبی است. خود آقای روحانی به ماهو حسن روحانی رای ثابتی در جیب خودش ندارد درحالی که برخی شخصیت‌ها این ویژگی را دارند که بالاخره از کف و حداقلی از آراء برخوردارند. اما آقای روحانی به نظرم خودش چنین ویژگی ندارد. یعنی اگر برایش چنین ویژگی‌ای هم ایجاد شود از طریق چهره‌هایی مثل آقایان هاشمی و خاتمی است که بدنه ثابتی دارند. سه دهک اول جامعه ما حتما در هر انتخاباتی رویکردشان به سمت رویکردهای آقای هاشمی و خاتمی است که این امکان انتقال به آقای روحانی را دارد اما نهایتا در حد چیزی حدود 30 تا 35 درصد جامعه است. افزایش آن هم به نوع صحنه بستگی دارد. اگر آقای احمدی‌نژاد مقابل آقای روحانی قرار بگیرد اعتقاد دارم امکان افزایش این کف آرا را نخواهد داشت اما اگر افرادی مثل آقای جلیلی مجددا مقابل ایشان قرار بگیرند این امکان وجود دارد که با صحنه‌آرایی حول ضد‌تحریم بتوانند دوباره فضا را تغییر دهند. البته خیلی هم علاقه‌مند هستند که فضای تبلیغات انتخاباتی را حول مفهوم و سند برجام شکل دهند. یعنی خودشان پرچمدار برجام و پرچمدار مخالفت و برداشتن تحریم‌ها شوند و طرف مقابل را جنگ‌طلب، مخالف و کاسب تحریم، حامیان بابک زنجانی نشان‌دهند و بتوانند فضای اجتماعی را مدیریت کنند. حالا آقای احمدی‌نژاد فردی است که اگر قرار باشد روزی مقابل آقای روحانی قرار بگیرد در این صحنه‌آرایی نمی‌توانند او را وارد کنند، خودشان هم این را می‌دانند. رویکرد آقای احمدی‌نژاد به صحنه، اجتماعی است و نوع گفتمان او با گفتمان اصولگرایی متعارف خیلی متفاوت است. رویکردهای اصولگرایی متعارف، امنیتی است و در عوض آقای احمدی‌نژاد رویکردهای اجتماعی را در صحنه دنبال می‌کند. اینها از این ماجرا نگرانند. در همان میزگردی که با آقای زیباکلام داشتم، ایشان در ابتدا گفتند که آقای احمدی‌نژاد می‌آید و آن‌قدر هم رای دارد و آقای روحانی هم نمی‌تواند با او مقابله کند! اصلا تئوری آقای زیباکلام درخصوص عبور از آقای روحانی با پیش‌فرض کاندیدا شدن آقای احمدی‌نژاد است و بعد می‌گوید که اگر احمدی‌نژاد نیاید هیچ اصولگرایی نمی‌تواند با آقای روحانی مقابله کند.
اصلا پیش‌فرض اینکه یک نفر را جای روحانی بیاوریم به دلیل وجود عنصری به نام احمدی‌نژاد است.
دقیقا همینطور است.
و در غیر این‌صورت اگر کسی دیگر بیاید که اصلا به نفع آقای روحانی است یا اگر گزینه ضعیفی بیاید که اصلا دغدغه‌ای ندارد.
واقعیت این است که جریان انقلاب غیر از آقای احمدی‌نژاد نتوانسته چهره‌هایی را بیاورد که سبد رای جریان انقلاب را به سبد رای توده‌های مردم پیوند بزند. اصلاح‌طلبان این ویژگی را دارند یعنی در بین خودشان چهره‌هایی را دارند که سبد رای تکنوکرات‌ها و غربگراها را بتوانند به سبد رای توده‌های مردم تعمیم دهند. جریان انقلاب غیر از محمود احمدی‌نژاد نتوانسته چهره دیگری را بیاورد که به اعتقاد من در این خلاء وجود دارد که چرا نتوانسته چهره دیگری غیر از احمدی‌نژاد را به صحنه بیاورد که بتواند گفتمان انقلابی و جریان انقلابی را به بدنه توده‌ها پیوند بزند و بتواند سبد رای بچه‌های انقلاب را توسعه دهد، این باید آسیب‌شناسی شود. نکته این است که فعالیت‌های انتخاباتی در نیمه دوم سال 95 به‌تدریج شروع می‌شود و از بهمن اوج خواهد گرفت.در این فاصله‌ای که تا اوج گرفتن فضا داریم، امکان چهره‌سازی برای رقابت با آقای روحانی وجود ندارد. همین چهره‌هایی که بعضا از آنها نام برده می‌شود یا خود آقای احمدی‌نژاد که تاکنون عزم و اراده‌ای نشان نداده‌اند که بخواهند در صحنه باشند ولی مجموعا به نظرم اگر احمدی‌نژاد نیاید، روحانی ‌بی‌دغدغه دولت بعدی را خواهد داشت و پروژه عبور از روحانی هم اجرا نخواهد شد. ولی اگر بحث احمدی‌نژاد برای حضورش در صحنه جدی شود من اعتقاد دارم که ممکن است گزینه عبور از روحانی با اهداف مختلف مطرح شود که یک هدف آن هم می‌تواند این باشد که حجم انتقادات اصولگرایان را از آقای روحانی کاهش دهند و یک نوع اقبالی را در برخی لایه‌های اصولگرا نسبت به آقای روحانی ایجاد کنند.
نکته اینجاست که همه اصلاح‌طلبان این بحث را ندارند. از نظر شما کدام بخش از اصلاح‌طلبان دنبال این پروژه هستند؟
ببینید! واقعیت این است که یکبار این را در کانال تلگرامی‌ام در اسفندماه نوشتم؛ آقای هاشمی بعد از انتخابات هفتم اسفند چند تجلیل خیلی ویژه از آقای ظریف داشتند که خیلی خاص بود. مربوط به انقلابی بودن و سوابق ایشان می‌شد. فتح‌الفتوح بودن اقدامات ایشان یک مقدار از سطح تعاریف متداول بالاتر بود. آن موقع بعضی اخبار را داشتیم که چنین طرحی در اطراف آقای هاشمی مطرح است و همچنین رفتار و گفتار آقای هاشمی هم نسبت به آقای ظریف این را تائید می‌کرد. تلقی من این است که این تئوری خود آقای هاشمی است. آقای هاشمی بیش از آنکه ریاست‌جمهوری آقای روحانی برایش اهمیت داشته باشد، نفی احمدی‌نژاد برایش اهمیت دارد. من اعتقاد دارم حساسیتی که آقای هاشمی نسبت به احمدی‌نژاد دارد را حتی اصلاح‌طلبان ندارند. یعنی جریان نزدیک به آقای خاتمی عناد کمتری با آقای احمدی‌نژاد دارد در قیاس جریان نزدیک به آقای ‌هاشمی. تلقی خودم این است که این نظریه یا این مدل رفتاری در حوزه سیاست از نگاه آقای هاشمی استنتاج می‌شود. خط آقای ظریف را از قبل از عید در گفتار و رفتار آقای هاشمی می‌دیدم. الان هم به نظر می‌رسد چهره‌های بیشتر متمایل و رسانه‌های بیشتر متمایل به آقای هاشمی این بحث را دنبال می‌کنند. همین‌ها به‌طور همزمان بحث ردصلاحیت احمدی‌نژاد را هم مطرح می‌کنند. یعنی از یکسو تلاش می‌کنند که احمدی‌نژاد را در مجرای حاکمیت به حاشیه بکشانند واز این طرف هم اگر احساس کنند نمی‌توانند مانع بازگشت احمدی‌نژاد شوند، سعی می‌کنند گزینه‌های جایگزین را داشته باشند. مساله بازگشت آقای احمدی‌نژاد برای آقای هاشمی مساله مرگ و زندگی است. ایشان اخیرا به صراحت در یکی از سخنرانی‌هایشان گفتند حالا که احمدی‌نژاد رفته من می‌توانم راحت بمیرم! یعنی به اعتقاد من مهمترین بخشی که در فضای سیاسی ما به بازگشت آقای احمدی‌نژاد حساسیت دارد، شخص آقای هاشمی و جریان متمایل به ایشان است. این حساسیت و عناد و این گفتار عنادآمیز را در اطرافیان آقای خاتمی یا در اصلاح‌طلبان نسبت به آقای احمدی‌نژاد نمی‌بینیم. آنها خیلی هجمه و بی‌انصافی می‌کنند ولی جنس گفتار اطرافیان آقای خاتمی و اصلاح‌طلبان نسبت به احمدی‌نژاد از جنس مرگ و زندگی و دوئل نیست. این رفتار دوئلی را فقط در جریان آقای هاشمی و شخص ایشان می‌بینیم که ماجرا برای ایشان واقعا خونی و حیثیتی شده است.
یعنی شما نخ این ماجرا را در سمت راست این جناح و جایی که آقای هاشمی ایستاده، می‌بینید؟
دقیقا. یک دلیل عمده دیگر هم دارد که چپ اصلاحات بیشتر نقش انفعالی و طبعی دارد. یعنی الان بازی‌ساز نیست. جریان نزدیک به آقای خاتمی به نظر من از سال 90 به این طرف و از بعد از اتفاقاتی که در 9 دی افتاد و بعد از سال 89 و قصه حصر، فرمان جریان آقای خاتمی دست آقای هاشمی است. یعنی آن بدنه اجتماعی در ریلی جلو می‌رود که آقای هاشمی طراحی می‌کند. خیلی نقش بازی‌ساز در صحنه ندارند و این صحنه را آقای هاشمی صحنه مرگ و زندگی می‌بیند یعنی بازگشت احمدی‌نژاد در حوزه مدیریت کشور و تاثیرگذاری در صحنه مدیریت کشور، برای آقای هاشمی شکست راهبردی تاریخی است.
یک نکته در مورد آقای روحانی می‌بینیم و آن اینکه چه در ماجرای اخیر در مورد زبان انگلیسی یا حرفی که راجع به نیروهای مسلح زده‌اند، خطی وجود دارد که عکس برخی مطالب مطرح شود. نظر شخصی من این است که شاید برخی از مشاورین ایشان به این تحلیل رسیده‌اند که الان آقای روحانی صاحب اوضاع مستقر است و اگر مناظره‌ای برگزار شود ایشان در موضع دفاع قرار می‌گیرد و کسی که جلوی او می‌نشیند و منتقد وضع موجود است، وضع بهتری دارد. شاید در نظر آنها بهتر این باشد که در جامعه به نظر بیاید و این تصویر ایجاد شود که آقای روحانی خلاف قدرت و حاکمیت مستقر است. تصورم این است که شاید آقای روحانی دوست دارد خودش را مخالف وضع موجود یا یک جور اپوزیسیون نشان دهد و از این سایه اپوزیسیون بودن برای خودش یک استراحتگاهی بسازد که راحت از کنار انتخابات رد شود.
من با این تحلیل شما موافقم. تحلیل آقای روحانی هم همین است و اصلا تردید نکنید. آقای روحانی در یک مجموعه‌ای از گفتارهای زنجیر‌ه‌ای بین گفتار خودش و گفتار حاکمیت مرزبندی می‌کند. اصلا در این ‌تردید نکنید. تحلیل من هم همین است. اما آقای روحانی به اعتقاد من آن نتیجه‌ای که فکر می‌کند در این صحنه خواهد گرفت عایدش نخواهد شد. دلیلش این است که الان در فضای افکار عمومی جامعه به غیر از بخش‌های غربگرا که از مرزبندی آقای روحانی با حاکمیت حمایت می‌کند، در بدنه توده‌های جامعه معتقدم که تدبیر رهبری در بحث برجام و درواقع حمایت‌هایی که رهبری در مسیر مذاکراتی که دولت داشت کردند، حمایت‌های متعدد و پرشمار، اتفاقا در بدنه توده‌های جامعه، امروز رهبری در موضع مطالبه‌گری قرار گرفتند و آقای روحانی در موقعیت حاکمیت مستقر. من اعتقاد دارم که اتفاقا این مرز‌بندی که آقای روحانی می‌کند، موقعیت خودش را به‌عنوان یک جریان تثبیت شده و مستقر پیش می‌برد چون رهبری بارها فرموده‌اند با این روند موافقت نظری نداشتم و گفتم شما بروید انجام دهید و بعد رهبری مطالبه‌گر شدند. یعنی رهبری در موضع مطالبه نشسته‌اند. اینها از ابتدای دولت‌شان خطی را طراحی کردند و در این مسیر هیچ‌کس مانع اینها نبود. کجا رهبری مانع‌‌شان شد؟ مردم این را می‌فهمند. کجا نیروهای مسلح و سپاه مانع اینها بود؟ اینها اراده کردند، جاسوسان آمریکایی را آزاد کردند. آیا کسی مانع‌شان شد؟ اینها اراده کردند در عرض 20 دقیقه برجام در مجلس تصویب شد. کسی مانع‌شان شد؟ اتفاقا نشان می‌دهد که ابزارهای قدرت در این سه سال اخیر دست اینها بوده است. اتفاقا نشان می‌دهد که اگر حاکمیت مستقری وجود دارد، اینها هستند و با این شیوه و فضاسازی رسانه‌ای و بحث بر سر مسائلی مثل آموزش زبان انگلیسی و بحث‌هایی از این دست می‌توانند در بدنه جامعه نفوذ داشته باشند، اصلا اینطور نیست و اتفاقا خط اشتباهی را می‌روند. یعنی مرزبندی که آقای روحانی سعی می‌کند در حوزه گفتاری‌اش با گفتارهای حاکمیت داشته باشد،‌تردید نکنید که به نفعش نخواهد بود. ممکن است سه دهکی که از ایشان حمایت می‌کنند و غر‌ب‌گراها در رای‌شان به آقای روحانی محکم‌تر شوند ولی نتیجه‌اش بیشتر از این نخواهد بود و اتفاقا آقای روحانی خطا می‌کند. من اگر جای آقای روحانی بودم اتفاقا خط رفتاری خودم را با خط رهبری منطبق و خط گفتاری‌ام را به خط رهبری نزدیک می‌کردم. البته آقای روحانی از این ماجرا یک هدف دیگر هم دارد. او پالس به بیرون می‌دهد. مساله اصلی غرب و آمریکا در ایران، به اعتقاد من واتیکانیزه کردن نهاد دین است. من اعتقاد دارم بخشی از این رفتار آقای روحانی پیام دادن به طرف غربی است. مرزهای خودش را شفاف می‌کند که بتواند زمینه‌های بیرونی را برای حمایت از دولت خودش فعال کند؛ این نکته را حتما در نظر بگیرید. قطعا دل بستن به طرف غربی در صحنه سیاسی تبعات بسیار زیادی برای آن نیروی سیاسی دارد. به‌علاوه اینکه غربی‌ها هم جریان وفاداری به نیروهایشان نیستند و در این مورد تجربه تاریخی داشتیم.
آقای تاجیک عنوان کردند بحث گذار از روحانی را خود اعتدالگرایان دنبال می‌کنند و از همین جاست که داستان شروع می‌شود.
دقیقا همین است، همان جریان راست اصلاحات و از همان حلقه‌هاست.
نامزدی آقای ظریف از نظر شما چقدر جدی است؟
اولا این را بگویم که آقای ظریف حتما برای ریاست‌جمهوری رد‌صلاحیت می‌شود!
چرا؟
دلایل متعددی در مورد آقای ظریف هست؛ نوع عملکرد و گفتمان و تعامل و سوابق ایشان. یعنی آقای ظریف از فیلتر نظام رد نخواهد شد.
اما ایشان تائیداتی از رهبری در مواقعی از توافق هسته‌ای گرفته‌اند.
آخرین تائیدی که رهبری نسبت به ظریف داشتند، در آبان 94 است که گفتند مهمترین ویژگی آقای ظریف، متدین بودنشان است. همین صحبت را آقا در 23 بهمن سال 62 دارند که در مورد دولت موقت نظر می‌دهند که می‌گویند دولت موقت، دولتی سازشکار بود اما مهمترین ویژگی‌شان تدین‌شان بود که آدم‌های متدین و نماز‌شب‌خوان بودند اما سازشکار بودند. وقتی رهبری از وزیر خارجه که در حوزه دیپلماسی باید فعال باشد، اما از دیپلماسی‌اش تعریف نمی‌کند و می‌گوید مهمترین ویژگی‌اش تدینش است، تدین، کف صلاحیت یک مسئول در جمهوری اسلامی است. شما نمی‌توانید تصور کنید وزیری در جمهوری اسلامی بیاید که آدم متدینی نباشد. وقتی رهبری مهمترین ویژگی ظریف را تدین می‌دانند یعنی ایشان در حوزه‌های دیگر از نظر رهبری عملکرد مطلوبی نداشتند و صراحتا در اول فروردین گفتند که آقای ظریف از خطوط قرمز عدول کردند.