سیگنال‌های دشمنی
چرا عربستان مانع از حضور ایرانیان در حج تمتع شد؟
سرانجام مذاکرات ایران و عربستان بر سر حضور زائران ایرانی در حج تمتع امسال بدون نتیجه پایان یافت.
مرداد سال آینده دقیقا 30 سال از کشتار حجاج ایرانی در تظاهرات برائت از مشرکین در حج سال 1366 می‌گذرد. واقعه‌ای که سبب شد فتوای تعطیلی حج صادر شود و دو سال بعد از آن، ایرانیان از حج تمتع معاف شوند. آنچه امسال نیز تکرار خواهد شد و این واجب اسلامی حداقل برای یک سال توسط ایرانیان انجام نخواهد گرفت. اما این دو مورد تنها مواردی از این دست در روابط بین ایران و عربستان نیستند که باعث شده است سیاست موجب تعطیلی حج شود. از زمانی که دو دولت صفوی و عثمانی امپراتوری‌هایشان را دیوار به دیوار هم بالا بردند و بر آن سوی دیوار یکی پرچم اهل جماعت را بالا برد و در سوی دیگر پرچم شیعیان بالا رفت، هیچ‌گاه سیاست و دین از هم به‌طور کامل بری نبوده‌اند و البته زائرانی که قصد عبور از مرز به هر دوسو و البته بیشتر از جانب ایرانیان به سوی امپراتوری عثمانی را داشته‌اند، با مشکلات عدیده‌ای روبه‌رو بودند. همین مساله باعث می‌شد که پای سیاست به میان کشیده شود. به همین سبب هم بوده که معمولا یکی از بندهای توافقنامه‌ها و صلح‌نامه‌ها میان این دو امپراتوری، تسهیل حرکت زائران و حفظ شأن و احترام‌شان بوده است. پس از سقوط صفویان نیز این معضل حل نشد
که بدتر هم شد. چه با تکه پاره شدن امپراتوری عثمانی و افتادن نجد و حجاز به دست فرقه تندروی وهابی که شیعیان را مشرک می‌دانند، روابط میان دو کشور تیره‌تر و هر‌از‌گاهی پرتنش شد. چنانچه در عهد فتحعلی‌شاه این تیرگی تا آنجا پیش رفت که این شاه فاتح ایرانی تحت فشار روحانیت شیعه ناچار شد تا به آل‌سعود اولتیماتومی سفت و سخت بدهد؛ هرچند که به اقدامی منجر نشد. در آغاز دوران پهلوی اول و به سال 1322 نیز قطع گردن یک زائر ایرانی روابط دو کشور را تا حد قطع کامل پیش برد. اما در ادامه به دلیل مواضع و وجود متحدین مشترک، دو خاندان سلطنتی به هم نزدیک شدند و دهه 30 تا 50 را می‌توان بهترین دوران در تاریخ روابط میان عربستان و ایران محسوب کرد. این روابط بلافاصله بعد از انقلاب اسلامی مجددا شکننده شد. چون ایران تازه انقلابی داعیه صدور انقلاب داشت و آل‌سعود محافظه‌کار به‌شدت هراسان از تغییر وضع موجود در کشورش و منطقه بود.
بنابراین چنین شد که عربستان تمام‌قد در کنار عراق ایستاد تا ماشین جنگی آن کشور را علیه ایران تجهیز کند و حتی در مواردی به برخورد مستقیم با ایران رهنمون شد. با این حال دولت‌های سازندگی و اصلاحات تا حد زیادی روابط را ترمیم کردند و دقیقا آن زمانی که قرار بود حاصلی از بهبود روابط به دست آید، نشستن محمود احمدی‌نژاد بر مسند ریاست‌جمهوری ایران و پس از آن تیره شدن روابط ایران با غرب و سپس نیز توفانی شدن وضعیت منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا تمام رشته‌های دو دولت قبل را پنبه کرد تا مجدد روابط میان این دو کشور قدرتمند منطقه به‌طور کامل قطع شود. این تاریخچه هرچند ممکن است برای بسیاری آشنا باشد، اما مرور بر آن لازمه درک این است که چرا دو کشور در موضوعی که می‌توانست به سادگی حل شود، نتوانستند به توافق برسند؛ دو کشور پس از ماه‌ها کشاکش و اعلام موضع نسبتا مساعد و چند دور مذاکره موفق به امضای توافقنامه حج سال 1395 نشدند. البته حال می‌دانیم که موفق نشدند صحیح نیست و در واقع باید گفت که نخواستند. مساله حج آن‌قدر بغرنج و پیچیده نبود که نتوان برای آن راه‌حلی پیدا کرد، اما هیچ یک نخواستند گامی‌از مواضع خود عقب بنشینند. برای
عربستان این سنگین خواهد بود که متهم به کارشکنی در مناسک حج شود. حکومت سعودی از قرار، موجودیتی سیاسی است که تنها باید خادم حرمین شریفین باشد. یعنی حداقل در ظاهر تنها رسیدگی به امور مکان‌های مقدس و تسهیل مناسک حج را وظیفه دارد و نباید مانع از ادای واجب مسلمانی شود. اما در عمل به هر حال این مناطق نیز جزئی از خاک این کشور و تحت حاکمیت این حکومت هستند. با این حال این کشور تلاش می‌کند در مظان اتهام کارشکنی قرار نگیرد و حتی بلافاصله پس از اعلام قطع روابط نیز رسما اعلام کردند که مساله حج سوای از مسائل سیاسی است. در مقابل دولت ایران نیز تلاش می‌کند پای خود را از ماجرا کنار بکشد و در دید تبعه مومنش مسئول معطل ماندن واجبی دینی شناخته نشود. هر کدام تقصیر را به گردن دیگری می‌اندازد و در توجیه مواردی را برمی‌شمارد. اما تقصیر به واقع بر گردن سیاست است. سیاست در این برهه از زمان هر نوع عقب‌نشینی را شکست به حساب می‌آورد، حتی اگر مساله نصب پرچم بر مکان استقرار کاروان باشد. روابط ایران و عربستان در این زمان به مرحله‌ای از وخامت رسیده است که هیچ‌کدام مایل نیستند کوچک‌ترین امتیازی به طرف مقابل بدهند حتی اگر این امتیاز تاثیری
در سیاست‌های خرد و کلان نداشته باشد. بلکه تمام گام‌های دو کشور گره در حیثیت منطقه‌ای و پرستیژ جهانی آنها خورده است، یعنی دو دولت آن را گره زده‌اند و میل واچیدندش را ندارند. پس هر گامی به عقب در اینجا به منزله شکست یا حداقل ضعیف نشان دادن تلقی می‌شود. ایران موفق شده است در 4 پایتخت عربی مستقر شود و کم و بیش در برخی کشورهای دیگر عربی نیز نفوذ دارد. ایران موفق شده است بحران هسته‌ای را پشت سر بگذارد و تا حدودی از مانع تحریم‌ها عبور کند و.... جمهوری اسلامی ایران در این سال‌ها موفق‌تر بوده است، آنچه که سبب شد عربستان نهایتا سیاست محافظه‌کارانه سنتی را کنار بگذارد و به جای پنهان شدن پشت سر دیگران و خاصه قدرت‌های جهانی مستقیما وارد میدان عمل شود. عربستان مدت‌هاست که به ایران سیگنال می‌دهد که دوران مماشات گذشته است. در مقابل از ایران دو نوع سیگنال صادر می‌شود؛ دولت ایران و به ویژه وزارت‌خارجه آن مداوما از تمایل ایران به کاهش تنش و عادی سازی روابط سخن می‌گویند در حالی که در میدان جنگ رقابت شدید بین ایران و عربستان وجود دارد. در مجموع آنچه که پس از این دو دور مذاکره میان هیات اعزامی‌ایران به ریاض و مسئولان سعودی
به بلندترین شکل ممکن بیان شد، بیانیه مشترکی بود که اگرچه دو طرف آن را نخواندند اما می‌شد به وضوح آن را شنید: روابط میان ایران و عربستان آن‌قدر بد است که هیچ نوع توافقی میان آنها
متصور نیست.
دیدگاه تان را بنویسید