بحران کارگزار / ساختار و مساله تغییر کابینه

رضا حیدری ؛ هفته نامه مثلث : جریان اصلاحات به‌عنوان یک نیروی منسجم سیاسی - اجتماعی همیشه به‌عنوان یکی از بازیگران اصلی فضای سیاسی ایران شناخته شده است. اصلاحات بیش از آنکه ظهور یک پدیده سیاسی باشد، بیشتر یک پروژه و نه یک پروسه سیاسی بوده است. آن زمانی که جلسات فکری ایدئولوژیک روزنامه کیهان و حلقه کیان وجود داشت تا جلسات بررسی نظریه‌های سیاسی اندیشه غرب در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، همگی نشان از تلاشی نامنسجم اما هدفمند در تعریف آکادمیک قدرت و تلاش برای رسیدن به آن بوده است.
در واقع در بازخوانی زمینه‌های شکل‌گیری این جریان سیاسی این نکته بسیار عیان است که ساخت آن بیش از آنکه در بطن تحولات اجتماعی و شرایط سیاسی ایران و پاسخی برای آن باشد، محصور شده در ساختمان دانشکده‌های حقوق و علوم‌سیاسی دانشگاه‌های تهران بوده است. از این رو زمینه پیدایش این جریان سیاسی نخبگانی بوده است. باتوجه به زمینه‌های پیدایش و زبان علمی ‌و آکادمیک آن و عدم فهم آن توسط جامعه ایران، شبکه‌‌سازی نیروهای انسانی توسط این جریان شکل گرفته و ساخته شد که بتواند به‌عنوان مفسر اندیشه‌های آن در بطن جامعه کنش سیاسی - اجتماعی را برعهده بگیرد. این شبکه مفسران که اعم از دانشجویان، اساتید دانشگاه تا کارمندان و روزنامه‌نگاران بوده، در سال‌های قدرت‌گیری این جریان سیاسی(سال 76 تا سال 84) در تلاش بودند علاوه بر ه‍ژمون کردن گفتمان آن، ساخت جدیدی از جامعه ایران ارائه دهند و از این رو ساختار جدیدی بر‌اساس نیازهای مدرن خود ایجاد نمایند که همانا قدرت‌گیری و تقویت شدن طبقه جدید (یقه‌سفیدان-کارمندان) در جامعه ایران بوده است.
در واقع این جریان سیاسی را باید در دو سطح تحلیل و تبیین کرد؛ یک سطح رفتار‌های مدیریتی و تفکرات اجرایی خرد، توسط نخبگان آن و سطح دیگر نیز در سطح حوزه اقدامات اجرایی اجتماعی بوده است. این جریان اگرچه در حوزه اندیشه سیاسی با شبکه‌سازی در راستای ایجاد بدنه اجتماعی برای خود دچار توفیقاتی بوده و توانسته جامعه را با زبان و منظور خود آشنا و بدنه مصر اجتماعی برای خود ایجاد نماید اما هرگز در مساله خدمات و کارکردهای اجتماعی با موفقیت همراه نبوده است. بنابراین تعریف آنها در این حوزه پسینی است. در واقع در برخورد با معضلات جامعه به‌دنبال آن هستند که ساختار مناسب را به وجود آورده یا ساختار موجود را بهبود ببخشند. در واقع حل معضل اجتماعی را به صورت دفعی و خارج از قواعد و ساختار دنبال نمی‌کنند. به بیان دیگر حل‌وفصل کردن آن را به بعد از ایجاد و اصلاح ساختارها موکول می‌نمایند. این در حالی است که جریان رقیب - یعنی اصولگرایان -دقیقا به عکس این جریان در مسائل اجتماعی کنش می‌کند. به بیان ساده‌تر، اصولگرایان به دلیل آنکه زمینه‌های فکری‌شان در بستر کتب و اندیشه‌ها و نظریات دانشگاهی نیست و اندیشه سیاسی اجتماعی آنها از سنت ارتزاق می‌کند در بستر اجتماع نیز اقدام به ساختار‌سازی جدید نکرده و با استفاده و بهینه‌سازی از ساختارهای موجود جامعه ایران اعم از مساجد، هیات‌ها (جامعه مدنی سنتی) بیشتر به‌دنبال رفع و حل مسائل و معضلات جامعه ایران بوده‌اند و از این رو هیچ‌گاه در حوزه خدمات اجتماعی دچار نقصان نبوده‌اند. در واقع مردم جامعه ایران همیشه این افراد را در حوزه کارکردهای اجتماعی مورد نیاز خود حاضر و ناظر دیده و این بدیهی است که «خدمت» به‌عنوان کاروی‍ژه و برگ برنده جریان اصولگرا در مقابل «نظر و علم» جریان اصلاح‌طلب از جذابیت بیشتری برای مردم برخوردار باشد.
از این رو در تبیین چرایی فشار اصلاح‌طلبان دولت تدبیر و امید در جهت چابک‌سازی و فعالیت بیشتر دقیقا برطرف کردن همین نقصان کارکردها و خدمات اجتماعی مد‌نظر است، چرا‌که تا به الان این اصولگرایان بوده‌اند که توانسته‌اند رفع و نقصان معضلات جامعه را در حوزه اجرا به خود گره بزنند. البته لازمه این تغییر و حرکت به سمت اصلاح رویه حاکم توسط جریان اصلاح‌طلب، ابتدا در سطح نخبگان این جریان سیاسی است که باید اجازه چرخش نخبگان را به نیروهای سیاسی خود داده و اجازه دهند که نخبگان جوان آنها در راس قدرت اجرایی قرارگرفته و نه تنها کنشگر اصلی باشند بلکه خطاهای آنان را نیز نادیده بگیرند. از طرف دیگر باید رویکرد پدرخوانده‌مابانه خویش را نیز کنار بگذارند.
هر چند که انتخابات مجلس شورای اسلامی و رفتار اتاق فکر جریان اصلاح‌طلب به نمایندگان جدید‌الورود تهران در خصوص عدم‌مصاحبه بدون هماهنگی، نشان از عدم‌باور و اعتقاد به چرخش نخبگان در این جریان است.
در واقع می‌توان گفت که جریان اصلاح‌طلبان در حوزه اجرایی و رفتار مدیریتی دچار بحران کارگزار - ساختار شده که نیروهای مبدع و موسس این جریان به دلایل گوناگون اجازه چرخش و ورود نیروهای دیگر را به بازی سیاسی نداده و این امر موجب خواهد شد که ساختار سیاسی آنها با چالش، نقصان و ناکارآمدی مواجه شود. کما اینکه تا به حال نیز بدین‌گونه بوده است. مصداق عالی این عدم چرخش نخبگان را امروز در بدنه هیات دولت شاهد هستیم که یکی از مسن‌ترین دولت‌های بعد از انقلاب است. این افزایش سن بیش از آنکه نشان‌دهنده نیازمندی جامعه ایران به نیروهای باتجربه باشد، نشان از عدم چرخش نخبگان، انسداد شایسته‌سالاری بوده که در گذشته توسط این جریان صورت پذیرفته و عملا امروز این جریان سیاسی استعداد جایگزینی آنان با نیروهای جدیدتر را ندارد چرا که تلاشی در جهت رفع آن انجام نداده است.
از این رو برخی از نیروهای سیاسی جریان اصلاح‌طلب خواهان آن هستند که دولت با همین مقدار کهولتی که دارد تنها پویاتر و چابک‌تر شود چرا که می‌دانند در صورتی که نتوانند کارویژه‌های خدماتی را به‌درستی انجام دهند با چالش بسیار بزرگتری از یک دوره شدن دولت مواجهه خواهند شد و آن چالش یا خطر بزرگ‌تر حذف شدن یا به حاشیه رفتن این جریان سیاسی به‌عنوان نیروی ناکارآمد است و اگر با این برچسب از سوی مردم از فضای سیاسی کنار گذاشته شوند حضور مجدد آنها در جهت تصدی قوه‌مجریه به‌ عنوان رکن اجرایی و خدمات اجتماعی کشور با چالش‌های بسیار جدی و بزرگی مواجه خواهد شد. چرا‌که هیچ کس به جریانی که توان ارائه خدمات اجتماعی و کارکردی ندارد اعتماد نخواهد کرد.
نباید فراموش کرد که جامعه امروز ایران بیش از آنکه منتظر شنیدن اندیشه‌های اجرایی جریان اصلاحات یا دولت باشد، منتظر اقدامات اجرایی آن است و بدنه اجتماعی این جریان تا زمانی می‌تواند از این جریان سیاسی حمایت شفاف و قاطعی داشته باشد که نمونه‌هایی از اقدمات اجرایی آن در بطن جامعه را شاهد باشد چرا که به هر صورت این بدنه اجتماعی ولو اینکه مصرترین آن نیز باشد در جامعه زندگی می‌کند و جدای از نیازهای اساسی و اصلی مردم نیست.
هر چند نباید از این نکته نیز غافل شد که جمع‌بندی این جریان سیاسی برای پذیرش خدمات اجتماعی از چند سال قبل و با ایجاد وحمایت از موسسات خیریه غیرانتفاعی آغاز شده و آنها مدخل جدید کنشگری در فضای سیاسی را در این حوزه تعریف کرده‌اند. در واقع با به دست‌گیری اقدامات عام‌المنفعه سعی در پذیرش نقشی اجتماعی-کارکردی دارند که این امر موجبات برخوردهای نزدیک‌تر با مردم و آشنایی با مشکلات آنها و هم چنین تلاش برای رفع آن کاستی‌ها را در دل خود دارد که در نهایت این اقدامات اجتماعی‌کارکردی منجر به حس اعتماد گروهی و افزایش ارزش و گسترده‌تر شدن بدنه اجتماعی آنها خواهد شد. این امر همچنین باعث خواهد شد بدنه اجتماعی حامی‌ این جریان سیاسی از تنوع و تکثر بالاتری نیز برخوردار شود. در وقع این امر موجبات تعمیق و نفوذ هرچه بیشتر اندیشه سیاسی آنها در لایه‌های مختلف جامعه خواهد شد. اما در این حوزه هنوز در ابتدای راهند و اصولگرایان به صورت سنتی به دلیل داشتن شبکه‌های قدیمی‌تر و ارتباط موثق‌تر توانسته‌اند همیشه اعتماد توده‌های مردم را بیشتر همراه خویش داشته‌ باشند؛ امری که اگر اصولگریان در آن از خود سستی نشان دهند قافیه را به رقیب خواهند باخت.